Adhyāya 228

वैशंपायन उवाच । धृतराष्ट्रं ततः सर्वे ददृशुर्जनमेजय । पृष्ट्वा सुखमथो राज्ञः पृष्ट्वा राज्ञा च भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dhr̥tarāṣṭraṁ tataḥ sarve dadr̥śur janamejaya । pr̥ṣṭvā sukham atho rājñaḥ pr̥ṣṭvā rājñā ca bhārata ॥

ततस्तैर्विहितः पूर्वं समङ्गो नाम बल्लवः । समीपस्थास्तदा गावो धृतराष्ट्रे न्यवेदयत् ॥

tatas tair vihitaḥ pūrvaṁ samaṅgo nāma ballavaḥ । samīpasthās tadā gāvo dhr̥tarāṣṭre nyavedayat ॥

अनन्तरं च राधेयः शकुनिश्च विशां पते । आहतुः पार्थिवश्रेष्ठं धृतराष्ट्रं जनाधिपम् ॥

anantaraṁ ca rādheyaḥ śakuniś ca viśāṁ pate । āhatuḥ pārthivaśreṣṭhaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ janādhipam ॥

रमणीयेषु देशेषु घोषाः संप्रति कौरव । स्मारणासमयः प्राप्तो वत्सानामपि चाङ्कनम् ॥

ramaṇīyeṣu deśeṣu ghoṣāḥ saṁprati kaurava । smāraṇāsamayaḥ prāpto vatsānām api cāṅkanam ॥

मृगया चोचिता राजन्नस्मिन्काले सुतस्य ते । दुर्योधनस्य गमनं त्वमनुज्ञातुमर्हसि ॥

mr̥gayā cocitā rājann asmin kāle sutasya te । duryodhanasya gamanaṁ tvam anujñātum arhasi ॥

धृतराष्ट्र उवाच । मृगया शोभना तात गवां च समवेक्षणम् । विश्रम्भस्तु न गन्तव्यो बल्लवानामिति स्मरे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । mr̥gayā śobhanā tāta gavāṁ ca samavekṣaṇam । viśrambhas tu na gantavyo ballavānām iti smare ॥

ते तु तत्र नरव्याघ्राः समीप इति नः श्रुतम् । अतो नाभ्यनुजानामि गमनं तत्र वः स्वयम् ॥

te tu tatra naravyāghrāḥ samīpa iti naḥ śrutam । ato nābhyanujānāmi gamanaṁ tatra vaḥ svayam ॥

छद्मना निर्जितास्ते हि कर्शिताश्च महावने । तपोनित्याश्च राधेय समर्थाश्च महारथाः ॥

chadmanā nirjitās te hi karśitāś ca mahāvane । taponityāś ca rādheya samarthāś ca mahārathāḥ ॥

धर्मराजो न संक्रुध्येद्भीमसेनस्त्वमर्षणः । यज्ञसेनस्य दुहिता तेज एव तु केवलम् ॥

dharmarājo na saṁkrudhyed bhīmasenas tv amarṣaṇaḥ । yajñasenasya duhitā teja eva tu kevalam ॥

यूयं चाप्यपराध्येयुर्दर्पमोहसमन्विताः । ततो विनिर्दहेयुस्ते तपसा हि समन्विताः ॥

yūyaṁ cāpy aparādhyeyur darpamohasamanvitāḥ । tato vinirdaheyus te tapasā hi samanvitāḥ ॥

अथ वा सायुधा वीरा मन्युनाभिपरिप्लुताः । सहिता बद्धनिस्त्रिंशा दहेयुः शस्त्रतेजसा ॥

atha vā sāyudhā vīrā manyunābhipariplutāḥ । sahitā baddhanistriṁśā daheyuḥ śastratejasā ॥

अथ यूयं बहुत्वात्तानारभध्वं कथंचन । अनार्यं परमं तत्स्यादशक्यं तच्च मे मतम् ॥

atha yūyaṁ bahutvāt tān ārabhadhvaṁ kathaṁ cana । anāryaṁ paramaṁ tat syād aśakyaṁ tac ca me matam ॥

उषितो हि महाबाहुरिन्द्रलोके धनंजयः । दिव्यान्यस्त्राण्यवाप्याथ ततः प्रत्यागतो वनम् ॥

uṣito hi mahābāhur indraloke dhanaṁjayaḥ । divyāny astrāṇy avāpyātha tataḥ pratyāgato vanam ॥

अकृतास्त्रेण पृथिवी जिता बीभत्सुना पुरा । किं पुनः स कृतास्त्रोऽद्य न हन्याद्वो महारथः ॥

akr̥tāstreṇa pr̥thivī jitā bībhatsunā purā । kiṁ punaḥ sa kr̥tāstro ’dya na hanyād vo mahārathaḥ ॥

अथ वा मद्वचः श्रुत्वा तत्र यत्ता भविष्यथ । उद्विग्नवासो विश्रम्भाद्दुःखं तत्र भविष्यति ॥

atha vā madvacaḥ śrutvā tatra yattā bhaviṣyatha । udvignavāso viśrambhād duḥkhaṁ tatra bhaviṣyati ॥

अथ वा सैनिकाः केचिदपकुर्युर्युधिष्ठिरे । तदबुद्धिकृतं कर्म दोषमुत्पादयेच्च वः ॥

atha vā sainikāḥ ke cid apakuryur yudhiṣṭhire । tad abuddhikr̥taṁ karma doṣam utpādayec ca vaḥ ॥

तस्माद्गच्छन्तु पुरुषाः स्मारणायाप्तकारिणः । न स्वयं तत्र गमनं रोचये तव भारत ॥

tasmād gacchantu puruṣāḥ smāraṇāyāptakāriṇaḥ । na svayaṁ tatra gamanaṁ rocaye tava bhārata ॥

शकुनिरुवाच । धर्मज्ञः पाण्डवो ज्येष्ठः प्रतिज्ञातं च संसदि । तेन द्वादश वर्षाणि वस्तव्यानीति भारत ॥

śakunir uvāca । dharmajñaḥ pāṇḍavo jyeṣṭhaḥ pratijñātaṁ ca saṁsadi । tena dvādaśa varṣāṇi vastavyānīti bhārata ॥

अनुवृत्ताश्च ते सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः । युधिष्ठिरश्च कौन्तेयो न नः कोपं करिष्यति ॥

anuvr̥ttāś ca te sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ । yudhiṣṭhiraś ca kaunteyo na naḥ kopaṁ kariṣyati ॥

मृगयां चैव नो गन्तुमिच्छा संवर्धते भृशम् । स्मारणं च चिकीर्षामो न तु पाण्डवदर्शनम् ॥

mr̥gayāṁ caiva no gantum icchā saṁvardhate bhr̥śam । smāraṇaṁ ca cikīrṣāmo na tu pāṇḍavadarśanam ॥

न चानार्यसमाचारः कश्चित्तत्र भविष्यति । न च तत्र गमिष्यामो यत्र तेषां प्रतिश्रयः ॥

na cānāryasamācāraḥ kaś cit tatra bhaviṣyati । na ca tatra gamiṣyāmo yatra teṣāṁ pratiśrayaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तः शकुनिना धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । दुर्योधनं सहामात्यमनुजज्ञे न कामतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktaḥ śakuninā dhr̥tarāṣṭro janeśvaraḥ । duryodhanaṁ sahāmātyam anujajñe na kāmataḥ ॥

अनुज्ञातस्तु गान्धारिः कर्णेन सहितस्तदा । निर्ययौ भरतश्रेष्ठो बलेन महता वृतः ॥

anujñātas tu gāndhāriḥ karṇena sahitas tadā । niryayau bharataśreṣṭho balena mahatā vr̥taḥ ॥

दुःशासनेन च तथा सौबलेन च देविना । संवृतो भ्रातृभिश्चान्यैः स्त्रीभिश्चापि सहस्रशः ॥

duḥśāsanena ca tathā saubalena ca devinā । saṁvr̥to bhrātr̥bhiś cānyaiḥ strībhiś cāpi sahasraśaḥ ॥

तं निर्यान्तं महाबाहुं द्रष्टुं द्वैतवनं सरः । पौराश्चानुययुः सर्वे सहदारा वनं च तत् ॥

taṁ niryāntaṁ mahābāhuṁ draṣṭuṁ dvaitavanaṁ saraḥ । paurāś cānuyayuḥ sarve sahadārā vanaṁ ca tat ॥

अष्टौ रथसहस्राणि त्रीणि नागायुतानि च । पत्तयो बहुसाहस्रा हयाश्च नवतिः शताः ॥

aṣṭau rathasahasrāṇi trīṇi nāgāyutāni ca । pattayo bahusāhasrā hayāś ca navatiḥ śatāḥ ॥

शकटापणवेश्याश्च वणिजो बन्दिनस्तथा । नराश्च मृगयाशीलाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

śakaṭāpaṇaveśyāś ca vaṇijo bandinas tathā । narāś ca mr̥gayāśīlāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

ततः प्रयाणे नृपतेः सुमहानभवत्स्वनः । प्रावृषीव महावायोरुद्धतस्य विशां पते ॥

tataḥ prayāṇe nr̥pateḥ sumahān abhavat svanaḥ । prāvr̥ṣīva mahāvāyor uddhatasya viśāṁ pate ॥

गव्यूतिमात्रे न्यवसद्राजा दुर्योधनस्तदा । प्रयातो वाहनैः सर्वैस्ततो द्वैतवनं सरः ॥

gavyūtimātre nyavasad rājā duryodhanas tadā । prayāto vāhanaiḥ sarvais tato dvaitavanaṁ saraḥ ॥