Adhyāya 222

वैशंपायन उवाच । उपासीनेषु विप्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु । द्रौपदी सत्यभामा च विविशाते तदा समम् । जाहस्यमाने सुप्रीते सुखं तत्र निषीदतुः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । upāsīneṣu vipreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu । draupadī satyabhāmā ca viviśāte tadā samam । jāhasyamāne suprīte sukhaṁ tatra niṣīdatuḥ ॥

चिरस्य दृष्ट्वा राजेन्द्र तेऽन्योन्यस्य प्रियंवदे । कथयामासतुश्चित्राः कथाः कुरुयदुक्षिताम् ॥

cirasya dr̥ṣṭvā rājendra te ’nyonyasya priyaṁvade । kathayām āsatuś citrāḥ kathāḥ kuruyadukṣitām ॥

अथाब्रवीत्सत्यभामा कृष्णस्य महिषी प्रिया । सात्राजिती याज्ञसेनीं रहसीदं सुमध्यमा ॥

athābravīt satyabhāmā kr̥ṣṇasya mahiṣī priyā । sātrājitī yājñasenīṁ rahasīdaṁ sumadhyamā ॥

केन द्रौपदि वृत्तेन पाण्डवानुपतिष्ठसि । लोकपालोपमान्वीरान्यूनः परमसंमतान् । कथं च वशगास्तुभ्यं न कुप्यन्ति च ते शुभे ॥

kena draupadi vr̥ttena pāṇḍavān upatiṣṭhasi । lokapālopamān vīrān yūnaḥ paramasaṁmatān । kathaṁ ca vaśagās tubhyaṁ na kupyanti ca te śubhe ॥

तव वश्या हि सततं पाण्डवाः प्रियदर्शने । मुखप्रेक्षाश्च ते सर्वे तत्त्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥

tava vaśyā hi satataṁ pāṇḍavāḥ priyadarśane । mukhaprekṣāś ca te sarve tattvam etad bravīhi me ॥

व्रतचर्या तपो वापि स्नानमन्त्रौषधानि वा । विद्यावीर्यं मूलवीर्यं जपहोमस्तथागदाः ॥

vratacaryā tapo vāpi snānamantrauṣadhāni vā । vidyāvīryaṁ mūlavīryaṁ japahomas tathāgadāḥ ॥

मम आचक्ष्व पाञ्चालि यशस्यं भगवेदनम् । येन कृष्णे भवेन्नित्यं मम कृष्णो वशानुगः ॥

mama ācakṣva pāñcāli yaśasyaṁ bhagavedanam । yena kr̥ṣṇe bhaven nityaṁ mama kr̥ṣṇo vaśānugaḥ ॥

एवमुक्त्वा सत्यभामा विरराम यशस्विनी । पतिव्रता महाभागा द्रौपदी प्रत्युवाच ताम् ॥

evam uktvā satyabhāmā virarāma yaśasvinī । pativratā mahābhāgā draupadī pratyuvāca tām ॥

असत्स्त्रीणां समाचारं सत्ये मामनुपृच्छसि । असदाचरिते मार्गे कथं स्यादनुकीर्तनम् ॥

asatstrīṇāṁ samācāraṁ satye mām anupr̥cchasi । asadācarite mārge kathaṁ syād anukīrtanam ॥

अनुप्रश्नः संशयो वा नैतत्त्वय्युपपद्यते । तथा ह्युपेता बुद्ध्या त्वं कृष्णस्य महिषी प्रिया ॥

anupraśnaḥ saṁśayo vā naitat tvayy upapadyate । tathā hy upetā buddhyā tvaṁ kr̥ṣṇasya mahiṣī priyā ॥

यदैव भर्ता जानीयान्मन्त्रमूलपरां स्त्रियम् । उद्विजेत तदैवास्याः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥

yadaiva bhartā jānīyān mantramūlaparāṁ striyam । udvijeta tadaivāsyāḥ sarpād veśmagatād iva ॥

उद्विग्नस्य कुतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् । न जातु वशगो भर्ता स्त्रियाः स्यान्मन्त्रकारणात् ॥

udvignasya kutaḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham । na jātu vaśago bhartā striyāḥ syān mantrakāraṇāt ॥

अमित्रप्रहितांश्चापि गदान्परमदारुणान् । मूलप्रवादैर्हि विषं प्रयच्छन्ति जिघांसवः ॥

amitraprahitāṁś cāpi gadān paramadāruṇān । mūlapravādair hi viṣaṁ prayacchanti jighāṁsavaḥ ॥

जिह्वया यानि पुरुषस्त्वचा वाप्युपसेवते । तत्र चूर्णानि दत्तानि हन्युः क्षिप्रमसंशयम् ॥

jihvayā yāni puruṣas tvacā vāpy upasevate । tatra cūrṇāni dattāni hanyuḥ kṣipram asaṁśayam ॥

जलोदरसमायुक्ताः श्वित्रिणः पलितास्तथा । अपुमांसः कृताः स्त्रीभिर्जडान्धबधिरास्तथा ॥

jalodarasamāyuktāḥ śvitriṇaḥ palitās tathā । apumāṁsaḥ kr̥tāḥ strībhir jaḍāndhabadhirās tathā ॥

पापानुगास्तु पापास्ताः पतीनुपसृजन्त्युत । न जातु विप्रियं भर्तुः स्त्रिया कार्यं कथंचन ॥

pāpānugās tu pāpās tāḥ patīn upasr̥janty uta । na jātu vipriyaṁ bhartuḥ striyā kāryaṁ kathaṁ cana ॥

वर्ताम्यहं तु यां वृत्तिं पाण्डवेषु महात्मसु । तां सर्वां शृणु मे सत्यां सत्यभामे यशस्विनि ॥

vartāmy ahaṁ tu yāṁ vr̥ttiṁ pāṇḍaveṣu mahātmasu । tāṁ sarvāṁ śr̥ṇu me satyāṁ satyabhāme yaśasvini ॥

अहंकारं विहायाहं कामक्रोधौ च सर्वदा । सदारान्पाण्डवान्नित्यं प्रयतोपचराम्यहम् ॥

ahaṁkāraṁ vihāyāhaṁ kāmakrodhau ca sarvadā । sadārān pāṇḍavān nityaṁ prayatopacarāmy aham ॥

प्रणयं प्रतिसंगृह्य निधायात्मानमात्मनि । शुश्रूषुर्निरभीमाना पतीनां चित्तरक्षिणी ॥

praṇayaṁ pratisaṁgr̥hya nidhāyātmānam ātmani । śuśrūṣur nirabhīmānā patīnāṁ cittarakṣiṇī ॥

दुर्व्याहृताच्छङ्कमाना दुःस्थिताद्दुरवेक्षितात् । दुरासिताद्दुर्व्रजितादिङ्गिताध्यासितादपि ॥

durvyāhr̥tāc chaṅkamānā duḥsthitād duravekṣitāt । durāsitād durvrajitād iṅgitādhyāsitād api ॥

सूर्यवैश्वानरनिभान्सोमकल्पान्महारथान् । सेवे चक्षुर्हणः पार्थानुग्रतेजःप्रतापिनः ॥

sūryavaiśvānaranibhān somakalpān mahārathān । seve cakṣurhaṇaḥ pārthān ugratejaḥpratāpinaḥ ॥

देवो मनुष्यो गन्धर्वो युवा चापि स्वलंकृतः । द्रव्यवानभिरूपो वा न मेऽन्यः पुरुषो मतः ॥

devo manuṣyo gandharvo yuvā cāpi svalaṁkr̥taḥ । dravyavān abhirūpo vā na me ’nyaḥ puruṣo mataḥ ॥

नाभुक्तवति नास्नाते नासंविष्टे च भर्तरि । न संविशामि नाश्नामि सदा कर्मकरेष्वपि ॥

nābhuktavati nāsnāte nāsaṁviṣṭe ca bhartari । na saṁviśāmi nāśnāmi sadā karmakareṣv api ॥

क्षेत्राद्वनाद्वा ग्रामाद्वा भर्तारं गृहमागतम् । प्रत्युत्थायाभिनन्दामि आसनेनोदकेन च ॥

kṣetrād vanād vā grāmād vā bhartāraṁ gr̥ham āgatam । pratyutthāyābhinandāmi āsanenodakena ca ॥

प्रमृष्टभाण्डा मृष्टान्ना काले भोजनदायिनी । संयता गुप्तधान्या च सुसंमृष्टनिवेशना ॥

pramr̥ṣṭabhāṇḍā mr̥ṣṭānnā kāle bhojanadāyinī । saṁyatā guptadhānyā ca susaṁmr̥ṣṭaniveśanā ॥

अतिरस्कृतसंभाषा दुःस्त्रियो नानुसेवती । अनुकूलवती नित्यं भवाम्यनलसा सदा ॥

atiraskr̥tasaṁbhāṣā duḥstriyo nānusevatī । anukūlavatī nityaṁ bhavāmy analasā sadā ॥

अनर्मे चापि हसनं द्वारि स्थानमभीक्ष्णशः । अवस्करे चिरस्थानं निष्कुटेषु च वर्जये ॥

anarme cāpi hasanaṁ dvāri sthānam abhīkṣṇaśaḥ । avaskare cirasthānaṁ niṣkuṭeṣu ca varjaye ॥

अतिहासातिरोषौ च क्रोधस्थानं च वर्जये । निरताहं सदा सत्ये भर्तॄणामुपसेवने । सर्वथा भर्तृरहितं न ममेष्टं कथंचन ॥

atihāsātiroṣau ca krodhasthānaṁ ca varjaye । niratāhaṁ sadā satye bhartr̥̄ṇām upasevane । sarvathā bhartr̥rahitaṁ na mameṣṭaṁ kathaṁ cana ॥

यदा प्रवसते भर्ता कुटुम्बार्थेन केनचित् । सुमनोवर्णकापेता भवामि व्रतचारिणी ॥

yadā pravasate bhartā kuṭumbārthena kena cit । sumanovarṇakāpetā bhavāmi vratacāriṇī ॥

यच्च भर्ता न पिबति यच्च भर्ता न खादति । यच्च नाश्नाति मे भर्ता सर्वं तद्वर्जयाम्यहम् ॥

yac ca bhartā na pibati yac ca bhartā na khādati । yac ca nāśnāti me bhartā sarvaṁ tad varjayāmy aham ॥

यथोपदेशं नियता वर्तमाना वराङ्गने । स्वलंकृता सुप्रयता भर्तुः प्रियहिते रता ॥

yathopadeśaṁ niyatā vartamānā varāṅgane । svalaṁkr̥tā suprayatā bhartuḥ priyahite ratā ॥

ये च धर्माः कुटुम्बेषु श्वश्र्वा मे कथिताः पुरा । भिक्षाबलिश्राद्धमिति स्थालीपाकाश्च पर्वसु । मान्यानां मानसत्कारा ये चान्ये विदिता मया ॥

ye ca dharmāḥ kuṭumbeṣu śvaśrvā me kathitāḥ purā । bhikṣābaliśrāddham iti sthālīpākāś ca parvasu । mānyānāṁ mānasatkārā ye cānye viditā mayā ॥

तान्सर्वाननुवर्तामि दिवारात्रमतन्द्रिता । विनयान्नियमांश्चापि सदा सर्वात्मना श्रिता ॥

tān sarvān anuvartāmi divārātram atandritā । vinayān niyamāṁś cāpi sadā sarvātmanā śritā ॥

मृदून्सतः सत्यशीलान्सत्यधर्मानुपालिनः । आशीविषानिव क्रुद्धान्पतीन्परिचराम्यहम् ॥

mr̥dūn sataḥ satyaśīlān satyadharmānupālinaḥ । āśīviṣān iva kruddhān patīn paricarāmy aham ॥

पत्याश्रयो हि मे धर्मो मतः स्त्रीणां सनातनः । स देवः सा गतिर्नान्या तस्य का विप्रियं चरेत् ॥

patyāśrayo hi me dharmo mataḥ strīṇāṁ sanātanaḥ । sa devaḥ sā gatir nānyā tasya kā vipriyaṁ caret ॥

अहं पतीन्नातिशये नात्यश्ने नातिभूषये । नापि परिवदे श्वश्रूं सर्वदा परियन्त्रिता ॥

ahaṁ patīn nātiśaye nātyaśne nātibhūṣaye । nāpi parivade śvaśrūṁ sarvadā pariyantritā ॥

अवधानेन सुभगे नित्योत्थानतयैव च । भर्तारो वशगा मह्यं गुरुशुश्रूषणेन च ॥

avadhānena subhage nityotthānatayaiva ca । bhartāro vaśagā mahyaṁ guruśuśrūṣaṇena ca ॥

नित्यमार्यामहं कुन्तीं वीरसूं सत्यवादिनीम् । स्वयं परिचराम्येका स्नानाच्छादनभोजनैः ॥

nityam āryām ahaṁ kuntīṁ vīrasūṁ satyavādinīm । svayaṁ paricarāmy ekā snānācchādanabhojanaiḥ ॥

नैतामतिशये जातु वस्त्रभूषणभोजनैः । नापि परिवदे चाहं तां पृथां पृथिवीसमाम् ॥

naitām atiśaye jātu vastrabhūṣaṇabhojanaiḥ । nāpi parivade cāhaṁ tāṁ pr̥thāṁ pr̥thivīsamām ॥

अष्टावग्रे ब्राह्मणानां सहस्राणि स्म नित्यदा । भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने ॥

aṣṭāv agre brāhmaṇānāṁ sahasrāṇi sma nityadā । bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane ॥

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः । त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः ॥

aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gr̥hamedhinaḥ । triṁśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ ॥

दशान्यानि सहस्राणि येषामन्नं सुसंस्कृतम् । ह्रियते रुक्मपात्रीभिर्यतीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥

daśānyāni sahasrāṇi yeṣām annaṁ susaṁskr̥tam । hriyate rukmapātrībhir yatīnām ūrdhvaretasām ॥

तान्सर्वानग्रहारेण ब्राह्मणान्ब्रह्मवादिनः । यथार्हं पूजयामि स्म पानाच्छादनभोजनैः ॥

tān sarvān agrahāreṇa brāhmaṇān brahmavādinaḥ । yathārhaṁ pūjayāmi sma pānācchādanabhojanaiḥ ॥

शतं दासीसहस्राणि कौन्तेयस्य महात्मनः । कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः स्वलंकृताः ॥

śataṁ dāsīsahasrāṇi kaunteyasya mahātmanaḥ । kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṁkr̥tāḥ ॥

महार्हमाल्याभरणाः सुवर्णाश्चन्दनोक्षिताः । मणीन्हेम च बिभ्रत्यो नृत्यगीतविशारदाः ॥

mahārhamālyābharaṇāḥ suvarṇāś candanokṣitāḥ । maṇīn hema ca bibhratyo nr̥tyagītaviśāradāḥ ॥

तासां नाम च रूपं च भोजनाच्छादनानि च । सर्वासामेव वेदाहं कर्म चैव कृताकृतम् ॥

tāsāṁ nāma ca rūpaṁ ca bhojanācchādanāni ca । sarvāsām eva vedāhaṁ karma caiva kr̥tākr̥tam ॥

शतं दासीसहस्राणि कुन्तीपुत्रस्य धीमतः । पात्रीहस्ता दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत ॥

śataṁ dāsīsahasrāṇi kuntīputrasya dhīmataḥ । pātrīhastā divārātram atithīn bhojayanty uta ॥

शतमश्वसहस्राणि दश नागायुतानि च । युधिष्ठिरस्यानुयात्रमिन्द्रप्रस्थनिवासिनः ॥

śatam aśvasahasrāṇi daśa nāgāyutāni ca । yudhiṣṭhirasyānuyātram indraprasthanivāsinaḥ ॥

एतदासीत्तदा राज्ञो यन्महीं पर्यपालयत् । येषां संख्याविधिं चैव प्रदिशामि शृणोमि च ॥

etad āsīt tadā rājño yan mahīṁ paryapālayat । yeṣāṁ saṁkhyāvidhiṁ caiva pradiśāmi śr̥ṇomi ca ॥

अन्तःपुराणां सर्वेषां भृत्यानां चैव सर्वशः । आ गोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम् ॥

antaḥpurāṇāṁ sarveṣāṁ bhr̥tyānāṁ caiva sarvaśaḥ । ā gopālāvipālebhyaḥ sarvaṁ veda kr̥tākr̥tam ॥

सर्वं राज्ञः समुदयमायं च व्ययमेव च । एकाहं वेद्मि कल्याणि पाण्डवानां यशस्विनाम् ॥

sarvaṁ rājñaḥ samudayam āyaṁ ca vyayam eva ca । ekāhaṁ vedmi kalyāṇi pāṇḍavānāṁ yaśasvinām ॥

मयि सर्वं समासज्य कुटुम्बं भरतर्षभाः । उपासनरताः सर्वे घटन्ते स्म शुभानने ॥

mayi sarvaṁ samāsajya kuṭumbaṁ bharatarṣabhāḥ । upāsanaratāḥ sarve ghaṭante sma śubhānane ॥

तमहं भारमासक्तमनाधृष्यं दुरात्मभिः । सुखं सर्वं परित्यज्य रात्र्यहानि घटामि वै ॥

tam ahaṁ bhāram āsaktam anādhr̥ṣyaṁ durātmabhiḥ । sukhaṁ sarvaṁ parityajya rātryahāni ghaṭāmi vai ॥

अधृष्यं वरुणस्येव निधिपूर्णमिवोदधिम् । एकाहं वेद्मि कोशं वै पतीनां धर्मचारिणाम् ॥

adhr̥ṣyaṁ varuṇasyeva nidhipūrṇam ivodadhim । ekāhaṁ vedmi kośaṁ vai patīnāṁ dharmacāriṇām ॥

अनिशायां निशायां च सहायाः क्षुत्पिपासयोः । आराधयन्त्याः कौरव्यांस्तुल्या रात्रिरहश्च मे ॥

aniśāyāṁ niśāyāṁ ca sahāyāḥ kṣutpipāsayoḥ । ārādhayantyāḥ kauravyāṁs tulyā rātrir ahaś ca me ॥

प्रथमं प्रतिबुध्यामि चरमं संविशामि च । नित्यकालमहं सत्ये एतत्संवननं मम ॥

prathamaṁ pratibudhyāmi caramaṁ saṁviśāmi ca । nityakālam ahaṁ satye etat saṁvananaṁ mama ॥

एतज्जानाम्यहं कर्तुं भर्तृसंवननं महत् । असत्स्त्रीणां समाचारं नाहं कुर्यां न कामये ॥

etaj jānāmy ahaṁ kartuṁ bhartr̥saṁvananaṁ mahat । asatstrīṇāṁ samācāraṁ nāhaṁ kuryāṁ na kāmaye ॥

तच्छ्रुत्वा धर्मसहितं व्याहृतं कृष्णया तदा । उवाच सत्या सत्कृत्य पाञ्चालीं धर्मचारिणीम् ॥

tac chrutvā dharmasahitaṁ vyāhr̥taṁ kr̥ṣṇayā tadā । uvāca satyā satkr̥tya pāñcālīṁ dharmacāriṇīm ॥

अभिपन्नास्मि पाञ्चालि याज्ञसेनि क्षमस्व मे । कामकारः सखीनां हि सोपहासं प्रभाषितुम् ॥

abhipannāsmi pāñcāli yājñaseni kṣamasva me । kāmakāraḥ sakhīnāṁ hi sopahāsaṁ prabhāṣitum ॥