Adhyāya 219

मार्कण्डेय उवाच । श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतिं कृतम् । सप्तर्षिपत्न्यः षड्देव्यस्तत्सकाशमथागमन् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । śriyā juṣṭaṁ mahāsenaṁ devasenāpatiṁ kr̥tam । saptarṣipatnyaḥ ṣaḍ devyas tatsakāśam athāgaman ॥

ऋषिभिः संपरित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रताः । द्रुतमागम्य चोचुस्ता देवसेनापतिं प्रभुम् ॥

r̥ṣibhiḥ saṁparityaktā dharmayuktā mahāvratāḥ । drutam āgamya cocus tā devasenāpatiṁ prabhum ॥

वयं पुत्र परित्यक्ता भर्तृभिर्देवसंमितैः । अकारणाद्रुषा तात पुण्यस्थानात्परिच्युताः ॥

vayaṁ putra parityaktā bhartr̥bhir devasaṁmitaiḥ । akāraṇād ruṣā tāta puṇyasthānāt paricyutāḥ ॥

अस्माभिः किल जातस्त्वमिति केनाप्युदाहृतम् । असत्यमेतत्संश्रुत्य तस्मान्नस्त्रातुमर्हसि ॥

asmābhiḥ kila jātas tvam iti kenāpy udāhr̥tam । asatyam etat saṁśrutya tasmān nas trātum arhasi ॥

अक्षयश्च भवेत्स्वर्गस्त्वत्प्रसादाद्धि नः प्रभो । त्वां पुत्रं चाप्यभीप्सामः कृत्वैतदनृणो भव ॥

akṣayaś ca bhavet svargas tvatprasādād dhi naḥ prabho । tvāṁ putraṁ cāpy abhīpsāmaḥ kr̥tvaitad anr̥ṇo bhava ॥

स्कन्द उवाच । मातरो हि भवत्यो मे सुतो वोऽहमनिन्दिताः । यच्चाभीप्सथ तत्सर्वं संभविष्यति वस्तथा ॥

skanda uvāca । mātaro hi bhavatyo me suto vo ’ham aninditāḥ । yac cābhīpsatha tat sarvaṁ saṁbhaviṣyati vas tathā ॥

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्ते ततः शक्रं किं कार्यमिति सोऽब्रवीत् । उक्तः स्कन्देन ब्रूहीति सोऽब्रवीद्वासवस्ततः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evam ukte tataḥ śakraṁ kiṁ kāryam iti so ’bravīt । uktaḥ skandena brūhīti so ’bravīd vāsavas tataḥ ॥

अभिजित्स्पर्धमाना तु रोहिण्या कन्यसी स्वसा । इच्छन्ती ज्येष्ठतां देवी तपस्तप्तुं वनं गता ॥

abhijit spardhamānā tu rohiṇyā kanyasī svasā । icchantī jyeṣṭhatāṁ devī tapas taptuṁ vanaṁ gatā ॥

तत्र मूढोऽस्मि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच्च्युतम् । कालं त्विमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय ॥

tatra mūḍho ’smi bhadraṁ te nakṣatraṁ gaganāc cyutam । kālaṁ tv imaṁ paraṁ skanda brahmaṇā saha cintaya ॥

धनिष्ठादिस्तदा कालो ब्रह्मणा परिनिर्मितः । रोहिण्याद्योऽभवत्पूर्वमेवं संख्या समाभवत् ॥

dhaniṣṭhādis tadā kālo brahmaṇā parinirmitaḥ । rohiṇyādyo ’bhavat pūrvam evaṁ saṁkhyā samābhavat ॥

एवमुक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गताः । नक्षत्रं शकटाकारं भाति तद्वह्निदैवतम् ॥

evam ukte tu śakreṇa tridivaṁ kr̥ttikā gatāḥ । nakṣatraṁ śakaṭākāraṁ bhāti tad vahnidaivatam ॥

विनता चाब्रवीत्स्कन्दं मम त्वं पिण्डदः सुतः । इच्छामि नित्यमेवाहं त्वया पुत्र सहासितुम् ॥

vinatā cābravīt skandaṁ mama tvaṁ piṇḍadaḥ sutaḥ । icchāmi nityam evāhaṁ tvayā putra sahāsitum ॥

स्कन्द उवाच । एवमस्तु नमस्तेऽस्तु पुत्रस्नेहात्प्रशाधि माम् । स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा ॥

skanda uvāca । evam astu namas te ’stu putrasnehāt praśādhi mām । snuṣayā pūjyamānā vai devi vatsyasi nityadā ॥

मार्कण्डेय उवाच । अथ मातृगणः सर्वः स्कन्दं वचनमब्रवीत् । वयं सर्वस्य लोकस्य मातरः कविभिः स्तुताः । इच्छामो मातरस्तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । atha mātr̥gaṇaḥ sarvaḥ skandaṁ vacanam abravīt । vayaṁ sarvasya lokasya mātaraḥ kavibhiḥ stutāḥ । icchāmo mātaras tubhyaṁ bhavituṁ pūjayasva naḥ ॥

स्कन्द उवाच । मातरस्तु भवत्यो मे भवतीनामहं सुतः । उच्यतां यन्मया कार्यं भवतीनामथेप्सितम् ॥

skanda uvāca । mātaras tu bhavatyo me bhavatīnām ahaṁ sutaḥ । ucyatāṁ yan mayā kāryaṁ bhavatīnām athepsitam ॥

मातर ऊचुः । यास्तु ता मातरः पूर्वं लोकस्यास्य प्रकल्पिताः । अस्माकं तद्भवेत्स्थानं तासां चैव न तद्भवेत् ॥

mātara ūcuḥ । yās tu tā mātaraḥ pūrvaṁ lokasyāsya prakalpitāḥ । asmākaṁ tad bhavet sthānaṁ tāsāṁ caiva na tad bhavet ॥

भवेम पूज्या लोकस्य न ताः पूज्याः सुरर्षभ । प्रजास्माकं हृतास्ताभिस्त्वत्कृते ताः प्रयच्छ नः ॥

bhavema pūjyā lokasya na tāḥ pūjyāḥ surarṣabha । prajāsmākaṁ hr̥tās tābhis tvatkr̥te tāḥ prayaccha naḥ ॥

स्कन्द उवाच । दत्ताः प्रजा न ताः शक्या भवतीभिर्निषेवितुम् । अन्यां वः कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथ ॥

skanda uvāca । dattāḥ prajā na tāḥ śakyā bhavatībhir niṣevitum । anyāṁ vaḥ kāṁ prayacchāmi prajāṁ yāṁ manasecchatha ॥

मातर ऊचुः । इच्छाम तासां मातॄणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नः । त्वया सह पृथग्भूता ये च तासामथेश्वराः ॥

mātara ūcuḥ । icchāma tāsāṁ mātr̥̄ṇāṁ prajā bhoktuṁ prayaccha naḥ । tvayā saha pr̥thagbhūtā ye ca tāsām atheśvarāḥ ॥

स्कन्द उवाच । प्रजा वो दद्मि कष्टं तु भवतीभिरुदाहृतम् । परिरक्षत भद्रं वः प्रजाः साधु नमस्कृताः ॥

skanda uvāca । prajā vo dadmi kaṣṭaṁ tu bhavatībhir udāhr̥tam । parirakṣata bhadraṁ vaḥ prajāḥ sādhu namaskr̥tāḥ ॥

मातर ऊचुः । परिरक्षाम भद्रं ते प्रजाः स्कन्द यथेच्छसि । त्वया नो रोचते स्कन्द सहवासश्चिरं प्रभो ॥

mātara ūcuḥ । parirakṣāma bhadraṁ te prajāḥ skanda yathecchasi । tvayā no rocate skanda sahavāsaś ciraṁ prabho ॥

स्कन्द उवाच । यावत्षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणाः प्रजाः । प्रबाधत मनुष्याणां तावद्रूपैः पृथग्विधैः ॥

skanda uvāca । yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi bhavanti taruṇāḥ prajāḥ । prabādhata manuṣyāṇāṁ tāvad rūpaiḥ pr̥thagvidhaiḥ ॥

अहं च वः प्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम् । परमं तेन सहिता सुखं वत्स्यथ पूजिताः ॥

ahaṁ ca vaḥ pradāsyāmi raudram ātmānam avyayam । paramaṁ tena sahitā sukhaṁ vatsyatha pūjitāḥ ॥

मार्कण्डेय उवाच । ततः शरीरात्स्कन्दस्य पुरुषः काञ्चनप्रभः । भोक्तुं प्रजाः स मर्त्यानां निष्पपात महाबलः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tataḥ śarīrāt skandasya puruṣaḥ kāñcanaprabhaḥ । bhoktuṁ prajāḥ sa martyānāṁ niṣpapāta mahābalaḥ ॥

अपतत्स तदा भूमौ विसंज्ञोऽथ क्षुधान्वितः । स्कन्देन सोऽभ्यनुज्ञातो रौद्ररूपोऽभवद्ग्रहः । स्कन्दापस्मारमित्याहुर्ग्रहं तं द्विजसत्तमाः ॥

apatat sa tadā bhūmau visaṁjño ’tha kṣudhānvitaḥ । skandena so ’bhyanujñāto raudrarūpo ’bhavad grahaḥ । skandāpasmāram ity āhur grahaṁ taṁ dvijasattamāḥ ॥

विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहः । पूतनां राक्षसीं प्राहुस्तं विद्यात्पूतनाग्रहम् ॥

vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥ । pūtanāṁ rākṣasīṁ prāhus taṁ vidyāt pūtanāgraham ॥

कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी । पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना । गर्भान्सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना ॥

kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghorarūpā niśācarī । piśācī dāruṇākārā kathyate śītapūtanā । garbhān sā mānuṣīṇāṁ tu harate ghoradarśanā ॥

अदितिं रेवतीं प्राहुर्ग्रहस्तस्यास्तु रैवतः । सोऽपि बालाञ्शिशून्घोरो बाधते वै महाग्रहः ॥

aditiṁ revatīṁ prāhur grahas tasyās tu raivataḥ । so ’pi bālāñ śiśūn ghoro bādhate vai mahāgrahaḥ ॥

दैत्यानां या दितिर्माता तामाहुर्मुखमण्डिकाम् । अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टा दुरासदा ॥

daityānāṁ yā ditir mātā tām āhur mukhamaṇḍikām । atyarthaṁ śiśumāṁsena saṁprahr̥ṣṭā durāsadā ॥

कुमाराश्च कुमार्यश्च ये प्रोक्ताः स्कन्दसंभवाः । तेऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहाः ॥

kumārāś ca kumāryaś ca ye proktāḥ skandasaṁbhavāḥ । te ’pi garbhabhujaḥ sarve kauravya sumahāgrahāḥ ॥

तासामेव कुमारीणां पतयस्ते प्रकीर्तिताः । अज्ञायमाना गृह्णन्ति बालकान्रौद्रकर्मिणः ॥

tāsām eva kumārīṇāṁ patayas te prakīrtitāḥ । ajñāyamānā gr̥hṇanti bālakān raudrakarmiṇaḥ ॥

गवां माता तु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर्नृप । शकुनिस्तामथारुह्य सह भुङ्क्ते शिशून्भुवि ॥

gavāṁ mātā tu yā prājñaiḥ kathyate surabhir nr̥pa । śakunis tām athāruhya saha bhuṅkte śiśūn bhuvi ॥

सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप । सापि गर्भान्समादत्ते मानुषीणां सदैव हि ॥

saramā nāma yā mātā śunāṁ devī janādhipa । sāpi garbhān samādatte mānuṣīṇāṁ sadaiva hi ॥

पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा । करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात्पुत्रार्थिनो नराः ॥

pādapānāṁ ca yā mātā karañjanilayā hi sā । karañje tāṁ namasyanti tasmāt putrārthino narāḥ ॥

इमे त्वष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः । द्विपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे ॥

ime tv aṣṭādaśānye vai grahā māṁsamadhupriyāḥ । dvipañcarātraṁ tiṣṭhanti satataṁ sūtikāgr̥he ॥

कद्रूः सूक्ष्मवपुर्भूत्वा गर्भिणीं प्रविशेद्यदा । भुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं प्रसूयते ॥

kadrūḥ sūkṣmavapur bhūtvā garbhiṇīṁ praviśed yadā । bhuṅkte sā tatra taṁ garbhaṁ sā tu nāgaṁ prasūyate ॥

गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भं गृह्य गच्छति । ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते ॥

gandharvāṇāṁ tu yā mātā sā garbhaṁ gr̥hya gacchati । tato vilīnagarbhā sā mānuṣī bhuvi dr̥śyate ॥

या जनित्री त्वप्सरसां गर्भमास्ते प्रगृह्य सा । उपविष्टं ततो गर्भं कथयन्ति मनीषिणः ॥

yā janitrī tv apsarasāṁ garbham āste pragr̥hya sā । upaviṣṭaṁ tato garbhaṁ kathayanti manīṣiṇaḥ ॥

लोहितस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृता । लोहितायनिरित्येवं कदम्बे सा हि पूज्यते ॥

lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī skandasya sā smr̥tā । lohitāyanir ity evaṁ kadambe sā hi pūjyate ॥

पुरुषेषु यथा रुद्रस्तथार्या प्रमदास्वपि । आर्या माता कुमारस्य पृथक्कामार्थमिज्यते ॥

puruṣeṣu yathā rudras tathāryā pramadāsv api । āryā mātā kumārasya pr̥thakkāmārtham ijyate ॥

एवमेते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाः । यावत्षोडश वर्षाणि अशिवास्ते शिवास्ततः ॥

evam ete kumārāṇāṁ mayā proktā mahāgrahāḥ । yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi aśivās te śivās tataḥ ॥

ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश्चैव ये ग्रहाः । सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः ॥

ye ca mātr̥gaṇāḥ proktāḥ puruṣāś caiva ye grahāḥ । sarve skandagrahā nāma jñeyā nityaṁ śarīribhiḥ ॥

तेषां प्रशमनं कार्यं स्नानं धूपमथाञ्जनम् । बलिकर्मोपहारश्च स्कन्दस्येज्या विशेषतः ॥

teṣāṁ praśamanaṁ kāryaṁ snānaṁ dhūpam athāñjanam । balikarmopahāraś ca skandasyejyā viśeṣataḥ ॥

एवमेतेऽर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम् । आयुर्वीर्यं च राजेन्द्र सम्यक्पूजानमस्कृताः ॥

evam ete ’rcitāḥ sarve prayacchanti śubhaṁ nr̥ṇām । āyur vīryaṁ ca rājendra samyak pūjānamaskr̥tāḥ ॥

ऊर्ध्वं तु षोडशाद्वर्षाद्ये भवन्ति ग्रहा नृणाम् । तानहं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम् ॥

ūrdhvaṁ tu ṣoḍaśād varṣād ye bhavanti grahā nr̥ṇām । tān ahaṁ saṁpravakṣyāmi namaskr̥tya maheśvaram ॥

यः पश्यति नरो देवाञ्जाग्रद्वा शयितोऽपि वा । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं तं तु देवग्रहं विदुः ॥

yaḥ paśyati naro devāñ jāgrad vā śayito ’pi vā । unmādyati sa tu kṣipraṁ taṁ tu devagrahaṁ viduḥ ॥

आसीनश्च शयानश्च यः पश्यति नरः पितॄन् । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयस्तु पितृग्रहः ॥

āsīnaś ca śayānaś ca yaḥ paśyati naraḥ pitr̥̄n । unmādyati sa tu kṣipraṁ sa jñeyas tu pitr̥grahaḥ ॥

अवमन्यति यः सिद्धान्क्रुद्धाश्चापि शपन्ति यम् । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयः सिद्धग्रहस्तु सः ॥

avamanyati yaḥ siddhān kruddhāś cāpi śapanti yam । unmādyati sa tu kṣipraṁ jñeyaḥ siddhagrahas tu saḥ ॥

उपाघ्राति च यो गन्धान्रसांश्चापि पृथग्विधान् । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयो राक्षसो ग्रहः ॥

upāghrāti ca yo gandhān rasāṁś cāpi pr̥thagvidhān । unmādyati sa tu kṣipraṁ sa jñeyo rākṣaso grahaḥ ॥

गन्धर्वाश्चापि यं दिव्याः संस्पृशन्ति नरं भुवि । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहो गान्धर्व एव सः ॥

gandharvāś cāpi yaṁ divyāḥ saṁspr̥śanti naraṁ bhuvi । unmādyati sa tu kṣipraṁ graho gāndharva eva saḥ ॥

आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुषं कालपर्यये । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस्तु सः ॥

āviśanti ca yaṁ yakṣāḥ puruṣaṁ kālaparyaye । unmādyati sa tu kṣipraṁ jñeyo yakṣagrahas tu saḥ ॥

अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुषं क्वचित् । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं पैशाचं तं ग्रहं विदुः ॥

adhirohanti yaṁ nityaṁ piśācāḥ puruṣaṁ kva cit । unmādyati sa tu kṣipraṁ paiśācaṁ taṁ grahaṁ viduḥ ॥

यस्य दोषैः प्रकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनः । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रतः ॥

yasya doṣaiḥ prakupitaṁ cittaṁ muhyati dehinaḥ । unmādyati sa tu kṣipraṁ sādhanaṁ tasya śāstrataḥ ॥

वैक्लव्याच्च भयाच्चैव घोराणां चापि दर्शनात् । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सत्त्वं तस्य तु साधनम् ॥

vaiklavyāc ca bhayāc caiva ghorāṇāṁ cāpi darśanāt । unmādyati sa tu kṣipraṁ sattvaṁ tasya tu sādhanam ॥

कश्चित्क्रीडितुकामो वै भोक्तुकामस्तथापरः । अभिकामस्तथैवान्य इत्येष त्रिविधो ग्रहः ॥

kaś cit krīḍitukāmo vai bhoktukāmas tathāparaḥ । abhikāmas tathaivānya ity eṣa trividho grahaḥ ॥

यावत्सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रहा नृणाम् । अतः परं देहिनां तु ग्रहतुल्यो भवेज्ज्वरः ॥

yāvat saptativarṣāṇi bhavanty ete grahā nr̥ṇām । ataḥ paraṁ dehināṁ tu grahatulyo bhavej jvaraḥ ॥

अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यमतन्द्रितम् । आस्तिकं श्रद्दधानं च वर्जयन्ति सदा ग्रहाः ॥

aprakīrṇendriyaṁ dāntaṁ śuciṁ nityam atandritam । āstikaṁ śraddadhānaṁ ca varjayanti sadā grahāḥ ॥

इत्येष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्तितः । न स्पृशन्ति ग्रहा भक्तान्नरान्देवं महेश्वरम् ॥

ity eṣa te grahoddeśo mānuṣāṇāṁ prakīrtitaḥ । na spr̥śanti grahā bhaktān narān devaṁ maheśvaram ॥