Adhyāya 218

मार्कण्डेय उवाच । उपविष्टं ततः स्कन्दं हिरण्यकवचस्रजम् । हिरण्यचूडमुकुटं हिरण्याक्षं महाप्रभम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । upaviṣṭaṁ tataḥ skandaṁ hiraṇyakavacasrajam । hiraṇyacūḍamukuṭaṁ hiraṇyākṣaṁ mahāprabham ॥

लोहिताम्बरसंवीतं तीक्ष्णदंष्ट्रं मनोरमम् । सर्वलक्षणसंपन्नं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रियम् ॥

lohitāmbarasaṁvītaṁ tīkṣṇadaṁṣṭraṁ manoramam । sarvalakṣaṇasaṁpannaṁ trailokyasyāpi supriyam ॥

ततस्तं वरदं शूरं युवानं मृष्टकुण्डलम् । अभजत्पद्मरूपा श्रीः स्वयमेव शरीरिणी ॥

tatas taṁ varadaṁ śūraṁ yuvānaṁ mr̥ṣṭakuṇḍalam । abhajat padmarūpā śrīḥ svayam eva śarīriṇī ॥

श्रिया जुष्टः पृथुयशाः स कुमारवरस्तदा । निषण्णो दृश्यते भूतैः पौर्णमास्यां यथा शशी ॥

śriyā juṣṭaḥ pr̥thuyaśāḥ sa kumāravaras tadā । niṣaṇṇo dr̥śyate bhūtaiḥ paurṇamāsyāṁ yathā śaśī ॥

अपूजयन्महात्मानो ब्राह्मणास्तं महाबलम् । इदमाहुस्तदा चैव स्कन्दं तत्र महर्षयः ॥

apūjayan mahātmāno brāhmaṇās taṁ mahābalam । idam āhus tadā caiva skandaṁ tatra maharṣayaḥ ॥

हिरण्यवर्ण भद्रं ते लोकानां शंकरो भव । त्वया षड्रात्रजातेन सर्वे लोका वशीकृताः ॥

hiraṇyavarṇa bhadraṁ te lokānāṁ śaṁkaro bhava । tvayā ṣaḍrātrajātena sarve lokā vaśīkr̥tāḥ ॥

अभयं च पुनर्दत्तं त्वयैवैषां सुरोत्तम । तस्मादिन्द्रो भवानस्तु त्रैलोक्यस्याभयंकरः ॥

abhayaṁ ca punar dattaṁ tvayaivaiṣāṁ surottama । tasmād indro bhavān astu trailokyasyābhayaṁkaraḥ ॥

स्कन्द उवाच । किमिन्द्रः सर्वलोकानां करोतीह तपोधनाः । कथं देवगणांश्चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः ॥

skanda uvāca । kim indraḥ sarvalokānāṁ karotīha tapodhanāḥ । kathaṁ devagaṇāṁś caiva pāti nityaṁ sureśvaraḥ ॥

ऋषय ऊचुः । इन्द्रो दिशति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम् । तुष्टः प्रयच्छति तथा सर्वान्दायान्सुरेश्वरः ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । indro diśati bhūtānāṁ balaṁ tejaḥ prajāḥ sukham । tuṣṭaḥ prayacchati tathā sarvān dāyān sureśvaraḥ ॥

दुर्वृत्तानां संहरति वृत्तस्थानां प्रयच्छति । अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलसूदनः ॥

durvr̥ttānāṁ saṁharati vr̥ttasthānāṁ prayacchati । anuśāsti ca bhūtāni kāryeṣu balasūdanaḥ ॥

असूर्ये च भवेत्सूर्यस्तथाचन्द्रे च चन्द्रमाः । भवत्यग्निश्च वायुश्च पृथिव्यापश्च कारणैः ॥

asūrye ca bhavet sūryas tathācandre ca candramāḥ । bhavaty agniś ca vāyuś ca pr̥thivy āpaś ca kāraṇaiḥ ॥

एतदिन्द्रेण कर्तव्यमिन्द्रे हि विपुलं बलम् । त्वं च वीर बलश्रेष्ठस्तस्मादिन्द्रो भवस्व नः ॥

etad indreṇa kartavyam indre hi vipulaṁ balam । tvaṁ ca vīra balaśreṣṭhas tasmād indro bhavasva naḥ ॥

शक्र उवाच । भवस्वेन्द्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः । अभिषिच्यस्व चैवाद्य प्राप्तरूपोऽसि सत्तम ॥

śakra uvāca । bhavasvendro mahābāho sarveṣāṁ naḥ sukhāvahaḥ । abhiṣicyasva caivādya prāptarūpo ’si sattama ॥

स्कन्द उवाच । शाधि त्वमेव त्रैलोक्यमव्यग्रो विजये रतः । अहं ते किंकरः शक्र न ममेन्द्रत्वमीप्सितम् ॥

skanda uvāca । śādhi tvam eva trailokyam avyagro vijaye rataḥ । ahaṁ te kiṁkaraḥ śakra na mamendratvam īpsitam ॥

शक्र उवाच । बलं तवाद्भुतं वीर त्वं देवानामरीञ्जहि । अवज्ञास्यन्ति मां लोका वीर्येण तव विस्मिताः ॥

śakra uvāca । balaṁ tavādbhutaṁ vīra tvaṁ devānām arīñ jahi । avajñāsyanti māṁ lokā vīryeṇa tava vismitāḥ ॥

इन्द्रत्वेऽपि स्थितं वीर बलहीनं पराजितम् । आवयोश्च मिथो भेदे प्रयतिष्यन्त्यतन्द्रिताः ॥

indratve ’pi sthitaṁ vīra balahīnaṁ parājitam । āvayoś ca mitho bhede prayatiṣyanty atandritāḥ ॥

भेदिते च त्वयि विभो लोको द्वैधमुपेष्यति । द्विधाभूतेषु लोकेषु निश्चितेष्वावयोस्तथा । विग्रहः संप्रवर्तेत भूतभेदान्महाबल ॥

bhedite ca tvayi vibho loko dvaidham upeṣyati । dvidhābhūteṣu lokeṣu niściteṣv āvayos tathā । vigrahaḥ saṁpravarteta bhūtabhedān mahābala ॥

तत्र त्वं मां रणे तात यथाश्रद्धं विजेष्यसि । तस्मादिन्द्रो भवानद्य भविता मा विचारय ॥

tatra tvaṁ māṁ raṇe tāta yathāśraddhaṁ vijeṣyasi । tasmād indro bhavān adya bhavitā mā vicāraya ॥

स्कन्द उवाच । त्वमेव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च । करोमि किं च ते शक्र शासनं तद्ब्रवीहि मे ॥

skanda uvāca । tvam eva rājā bhadraṁ te trailokyasya mamaiva ca । karomi kiṁ ca te śakra śāsanaṁ tad bravīhi me ॥

शक्र उवाच । यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद्भाषितं त्वया । यदि वा शासनं स्कन्द कर्तुमिच्छसि मे शृणु ॥

śakra uvāca । yadi satyam idaṁ vākyaṁ niścayād bhāṣitaṁ tvayā । yadi vā śāsanaṁ skanda kartum icchasi me śr̥ṇu ॥

अभिषिच्यस्व देवानां सेनापत्ये महाबल । अहमिन्द्रो भविष्यामि तव वाक्यान्महाबल ॥

abhiṣicyasva devānāṁ senāpatye mahābala । aham indro bhaviṣyāmi tava vākyān mahābala ॥

स्कन्द उवाच । दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये । गोब्राह्मणस्य त्राणार्थं सेनापत्येऽभिषिञ्च माम् ॥

skanda uvāca । dānavānāṁ vināśāya devānām arthasiddhaye । gobrāhmaṇasya trāṇārthaṁ senāpatye ’bhiṣiñca mām ॥

मार्कण्डेय उवाच । सोऽभिषिक्तो मघवता सर्वैर्देवगणैः सह । अतीव शुशुभे तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । so ’bhiṣikto maghavatā sarvair devagaṇaiḥ saha । atīva śuśubhe tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ ॥

तस्य तत्काञ्चनं छत्रं ध्रियमाणं व्यरोचत । यथैव सुसमिद्धस्य पावकस्यात्ममण्डलम् ॥

tasya tat kāñcanaṁ chatraṁ dhriyamāṇaṁ vyarocata । yathaiva susamiddhasya pāvakasyātmamaṇḍalam ॥

विश्वकर्मकृता चास्य दिव्या माला हिरण्मयी । आबद्धा त्रिपुरघ्नेन स्वयमेव यशस्विना ॥

viśvakarmakr̥tā cāsya divyā mālā hiraṇmayī । ābaddhā tripuraghnena svayam eva yaśasvinā ॥

आगम्य मनुजव्याघ्र सह देव्या परंतप । अर्चयामास सुप्रीतो भगवान्गोवृषध्वजः ॥

āgamya manujavyāghra saha devyā paraṁtapa । arcayām āsa suprīto bhagavān govr̥ṣadhvajaḥ ॥

रुद्रमग्निं द्विजाः प्राहू रुद्रसूनुस्ततस्तु सः । रुद्रेण शुक्रमुत्सृष्टं तच्छ्वेतः पर्वतोऽभवत् । पावकस्येन्द्रियं श्वेते कृत्तिकाभिः कृतं नगे ॥

rudram agniṁ dvijāḥ prāhū rudrasūnus tatas tu saḥ । rudreṇa śukram utsr̥ṣṭaṁ tac chvetaḥ parvato ’bhavat । pāvakasyendriyaṁ śvete kr̥ttikābhiḥ kr̥taṁ nage ॥

पूज्यमानं तु रुद्रेण दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । रुद्रसूनुं ततः प्राहुर्गुहं गुणवतां वरम् ॥

pūjyamānaṁ tu rudreṇa dr̥ṣṭvā sarve divaukasaḥ । rudrasūnuṁ tataḥ prāhur guhaṁ guṇavatāṁ varam ॥

अनुप्रविश्य रुद्रेण वह्निं जातो ह्ययं शिशुः । तत्र जातस्ततः स्कन्दो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत् ॥

anupraviśya rudreṇa vahniṁ jāto hy ayaṁ śiśuḥ । tatra jātas tataḥ skando rudrasūnus tato ’bhavat ॥

रुद्रस्य वह्नेः स्वाहायाः षण्णां स्त्रीणां च तेजसा । जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत् ॥

rudrasya vahneḥ svāhāyāḥ ṣaṇṇāṁ strīṇāṁ ca tejasā । jātaḥ skandaḥ suraśreṣṭho rudrasūnus tato ’bhavat ॥

अरजे वाससी रक्ते वसानः पावकात्मजः । भाति दीप्तवपुः श्रीमान्रक्ताभ्राभ्यामिवांशुमान् ॥

araje vāsasī rakte vasānaḥ pāvakātmajaḥ । bhāti dīptavapuḥ śrīmān raktābhrābhyām ivāṁśumān ॥

कुक्कुटश्चाग्निना दत्तस्तस्य केतुरलंकृतः । रथे समुच्छ्रितो भाति कालाग्निरिव लोहितः ॥

kukkuṭaś cāgninā dattas tasya ketur alaṁkr̥taḥ । rathe samucchrito bhāti kālāgnir iva lohitaḥ ॥

विवेश कवचं चास्य शरीरं सहजं ततः । युध्यमानस्य देवस्य प्रादुर्भवति तत्सदा ॥

viveśa kavacaṁ cāsya śarīraṁ sahajaṁ tataḥ । yudhyamānasya devasya prādurbhavati tat sadā ॥

शक्तिर्वर्म बलं तेजः कान्तत्वं सत्यमक्षतिः । ब्रह्मण्यत्वमसंमोहो भक्तानां परिरक्षणम् ॥

śaktir varma balaṁ tejaḥ kāntatvaṁ satyam akṣatiḥ । brahmaṇyatvam asaṁmoho bhaktānāṁ parirakṣaṇam ॥

निकृन्तनं च शत्रूणां लोकानां चाभिरक्षणम् । स्कन्देन सह जातानि सर्वाण्येव जनाधिप ॥

nikr̥ntanaṁ ca śatrūṇāṁ lokānāṁ cābhirakṣaṇam । skandena saha jātāni sarvāṇy eva janādhipa ॥

एवं देवगणैः सर्वैः सोऽभिषिक्तः स्वलंकृतः । बभौ प्रतीतः सुमनाः परिपूर्णेन्दुदर्शनः ॥

evaṁ devagaṇaiḥ sarvaiḥ so ’bhiṣiktaḥ svalaṁkr̥taḥ । babhau pratītaḥ sumanāḥ paripūrṇendudarśanaḥ ॥

इष्टैः स्वाध्यायघोषैश्च देवतूर्यरवैरपि । देवगन्धर्वगीतैश्च सर्वैरप्सरसां गणैः ॥

iṣṭaiḥ svādhyāyaghoṣaiś ca devatūryaravair api । devagandharvagītaiś ca sarvair apsarasāṁ gaṇaiḥ ॥

एतैश्चान्यैश्च विविधैर्हृष्टतुष्टैरलंकृतैः । क्रीडन्निव तदा देवैरभिषिक्तः स पावकिः ॥

etaiś cānyaiś ca vividhair hr̥ṣṭatuṣṭair alaṁkr̥taiḥ । krīḍann iva tadā devair abhiṣiktaḥ sa pāvakiḥ ॥

अभिषिक्तं महासेनमपश्यन्त दिवौकसः । विनिहत्य तमः सूर्यं यथेहाभ्युदितं तथा ॥

abhiṣiktaṁ mahāsenam apaśyanta divaukasaḥ । vinihatya tamaḥ sūryaṁ yathehābhyuditaṁ tathā ॥

अथैनमभ्ययुः सर्वा देवसेनाः सहस्रशः । अस्माकं त्वं पतिरिति ब्रुवाणाः सर्वतोदिशम् ॥

athainam abhyayuḥ sarvā devasenāḥ sahasraśaḥ । asmākaṁ tvaṁ patir iti bruvāṇāḥ sarvatodiśam ॥

ताः समासाद्य भगवान्सर्वभूतगणैर्वृतः । अर्चितश्च स्तुतश्चैव सान्त्वयामास ता अपि ॥

tāḥ samāsādya bhagavān sarvabhūtagaṇair vr̥taḥ । arcitaś ca stutaś caiva sāntvayām āsa tā api ॥

शतक्रतुश्चाभिषिच्य स्कन्दं सेनापतिं तदा । सस्मार तां देवसेनां या सा तेन विमोक्षिता ॥

śatakratuś cābhiṣicya skandaṁ senāpatiṁ tadā । sasmāra tāṁ devasenāṁ yā sā tena vimokṣitā ॥

अयं तस्याः पतिर्नूनं विहितो ब्रह्मणा स्वयम् । इति चिन्त्यानयामास देवसेनां स्वलंकृताम् ॥

ayaṁ tasyāḥ patir nūnaṁ vihito brahmaṇā svayam । iti cintyānayām āsa devasenāṁ svalaṁkr̥tām ॥

स्कन्दं चोवाच बलभिदियं कन्या सुरोत्तम । अजाते त्वयि निर्दिष्टा तव पत्नी स्वयंभुवा ॥

skandaṁ covāca balabhid iyaṁ kanyā surottama । ajāte tvayi nirdiṣṭā tava patnī svayaṁbhuvā ॥

तस्मात्त्वमस्या विधिवत्पाणिं मन्त्रपुरस्कृतम् । गृहाण दक्षिणं देव्याः पाणिना पद्मवर्चसम् ॥

tasmāt tvam asyā vidhivat pāṇiṁ mantrapuraskr̥tam । gr̥hāṇa dakṣiṇaṁ devyāḥ pāṇinā padmavarcasam ॥

एवमुक्तः स जग्राह तस्याः पाणिं यथाविधि । बृहस्पतिर्मन्त्रविधिं जजाप च जुहाव च ॥

evam uktaḥ sa jagrāha tasyāḥ pāṇiṁ yathāvidhi । br̥haspatir mantravidhiṁ jajāpa ca juhāva ca ॥

एवं स्कन्दस्य महिषीं देवसेनां विदुर्बुधाः । षष्ठीं यां ब्राह्मणाः प्राहुर्लक्ष्मीमाशां सुखप्रदाम् । सिनीवालीं कुहूं चैव सद्वृत्तिमपराजिताम् ॥

evaṁ skandasya mahiṣīṁ devasenāṁ vidur budhāḥ । ṣaṣṭhīṁ yāṁ brāhmaṇāḥ prāhur lakṣmīm āśāṁ sukhapradām । sinīvālīṁ kuhūṁ caiva sadvr̥ttim aparājitām ॥

यदा स्कन्दः पतिर्लब्धः शाश्वतो देवसेनया । तदा तमाश्रयल्लक्ष्मीः स्वयं देवी शरीरिणी ॥

yadā skandaḥ patir labdhaḥ śāśvato devasenayā । tadā tam āśrayal lakṣmīḥ svayaṁ devī śarīriṇī ॥

श्रीजुष्टः पञ्चमीं स्कन्दस्तस्माच्छ्रीपञ्चमी स्मृता । षष्ठ्यां कृतार्थोऽभूद्यस्मात्तस्मात्षष्ठी महातिथिः ॥

śrījuṣṭaḥ pañcamīṁ skandas tasmāc chrīpañcamī smr̥tā । ṣaṣṭhyāṁ kr̥tārtho ’bhūd yasmāt tasmāt ṣaṣṭhī mahātithiḥ ॥