Adhyāya 200

मार्कण्डेय उवाच । धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर । विप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतां वरः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । dharmavyādhas tu nipuṇaṁ punar eva yudhiṣṭhira । viprarṣabham uvācedaṁ sarvadharmabhr̥tāṁ varaḥ ॥

श्रुतिप्रमाणो धर्मो हि वृद्धानामिति भाषितम् । सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य बहुशाखा ह्यनन्तिका ॥

śrutipramāṇo dharmo hi vr̥ddhānām iti bhāṣitam । sūkṣmā gatir hi dharmasya bahuśākhā hy anantikā ॥

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् । अनृतं च भवेत्सत्यं सत्यं चैवानृतं भवेत् ॥

prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anr̥taṁ bhavet । anr̥taṁ ca bhavet satyaṁ satyaṁ caivānr̥taṁ bhavet ॥

यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा । विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम् ॥

yad bhūtahitam atyantaṁ tat satyam iti dhāraṇā । viparyayakr̥to ’dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām ॥

यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा द्विजसत्तम । अवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ॥

yat karoty aśubhaṁ karma śubhaṁ vā dvijasattama । avaśyaṁ tat samāpnoti puruṣo nātra saṁśayaḥ ॥

विषमां च दशां प्राप्य देवान्गर्हति वै भृशम् । आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्यपण्डितः ॥

viṣamāṁ ca daśāṁ prāpya devān garhati vai bhr̥śam । ātmanaḥ karmadoṣāṇi na vijānāty apaṇḍitaḥ ॥

मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम । सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते । नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम् ॥

mūḍho naikr̥tikaś cāpi capalaś ca dvijottama । sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate । nainaṁ prajñā sunītaṁ vā trāyate naiva pauruṣam ॥

यो यमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं समश्नुयात् । यदि स्यादपराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥

yo yam icched yathā kāmaṁ taṁ taṁ kāmaṁ samaśnuyāt । yadi syād aparādhīnaṁ puruṣasya kriyāphalam ॥

संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः । दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः ॥

saṁyatāś cāpi dakṣāś ca matimantaś ca mānavāḥ । dr̥śyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ ॥

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनेह जीवति ॥

bhūtānām aparaḥ kaś cid dhiṁsāyāṁ satatotthitaḥ । vañcanāyāṁ ca lokasya sa sukheneha jīvati ॥

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति । कश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यमधिगच्छति ॥

aceṣṭamānam āsīnaṁ śrīḥ kaṁ cid upatiṣṭhati । kaś cit karmāṇi kurvan hi na prāpyam adhigacchati ॥

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः । दशमासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः ॥

devān iṣṭvā tapas taptvā kr̥paṇaiḥ putragr̥ddhibhiḥ । daśamāsadhr̥tā garbhe jāyante kulapāṁsanāḥ ॥

अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः । विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः ॥

apare dhanadhānyaiś ca bhogaiś ca pitr̥saṁcitaiḥ । vipulair abhijāyante labdhās tair eva maṅgalaiḥ ॥

कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः । आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्याधैः क्षुद्रमृगा इव ॥

karmajā hi manuṣyāṇāṁ rogā nāsty atra saṁśayaḥ । ādhibhiś caiva bādhyante vyādhaiḥ kṣudramr̥gā iva ॥

ते चापि कुशलैर्वैद्यैर्निपुणैः संभृतौषधैः । व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज ॥

te cāpi kuśalair vaidyair nipuṇaiḥ saṁbhr̥tauṣadhaiḥ । vyādhayo vinivāryante mr̥gā vyādhair iva dvija ॥

येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीदोषपीडिताः । न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभृतां वर ॥

yeṣām asti ca bhoktavyaṁ grahaṇīdoṣapīḍitāḥ । na śaknuvanti te bhoktuṁ paśya dharmabhr̥tāṁ vara ॥

अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ते बहवो जनाः । दुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजनं द्विजसत्तम ॥

apare bāhubalinaḥ kliśyante bahavo janāḥ । duḥkhena cādhigacchanti bhojanaṁ dvijasattama ॥

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम् । स्रोतसासकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा ॥

iti lokam anākrandaṁ mohaśokapariplutam । srotasāsakr̥d ākṣiptaṁ hriyamāṇaṁ balīyasā ॥

न म्रियेयुर्न जीर्येयुः सर्वे स्युः सार्वकामिकाः । नाप्रियं प्रतिपश्येयुर्वशित्वं यदि वै भवेत् ॥

na mriyeyur na jīryeyuḥ sarve syuḥ sārvakāmikāḥ । nāpriyaṁ pratipaśyeyur vaśitvaṁ yadi vai bhavet ॥

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥

upary upari lokasya sarvo gantuṁ samīhate । yatate ca yathāśakti na ca tad vartate tathā ॥

बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः । महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु ॥

bahavaḥ saṁpradr̥śyante tulyanakṣatramaṅgalāḥ । mahac ca phalavaiṣamyaṁ dr̥śyate karmasaṁdhiṣu ॥

न कश्चिदीशते ब्रह्मन्स्वयंग्राहस्य सत्तम । कर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते ॥

na kaś cid īśate brahman svayaṁgrāhasya sattama । karmaṇāṁ prākr̥tānāṁ vai iha siddhiḥ pradr̥śyate ॥

यथा श्रुतिरियं ब्रह्मञ्जीवः किल सनातनः । शरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह ॥

yathā śrutir iyaṁ brahmañ jīvaḥ kila sanātanaḥ । śarīram adhruvaṁ loke sarveṣāṁ prāṇinām iha ॥

वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत । जीवः संक्रमतेऽन्यत्र कर्मबन्धनिबन्धनः ॥

vadhyamāne śarīre tu dehanāśo bhavaty uta । jīvaḥ saṁkramate ’nyatra karmabandhanibandhanaḥ ॥

ब्राह्मण उवाच । कथं धर्मभृतां श्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः । एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतां वर ॥

brāhmaṇa uvāca । kathaṁ dharmabhr̥tāṁ śreṣṭha jīvo bhavati śāśvataḥ । etad icchāmy ahaṁ jñātuṁ tattvena vadatāṁ vara ॥

व्याध उवाच । न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे; मिथ्यैतदाहुर्म्रियतेति मूढाः । जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥

vyādha uvāca । na jīvanāśo ’sti hi dehabhede; mithyaitad āhur mriyateti mūḍhāḥ । jīvas tu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ ॥

अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म; स एव कर्ता सुखदुःखभागी । यत्तेन किंचिद्धि कृतं हि कर्म; तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः ॥

anyo hi nāśnāti kr̥taṁ hi karma; sa eva kartā sukhaduḥkhabhāgī । yat tena kiṁ cid dhi kr̥taṁ hi karma; tad aśnute nāsti kr̥tasya nāśaḥ ॥

अपुण्यशीलाश्च भवन्ति पुण्या; नरोत्तमाः पापकृतो भवन्ति । नरोऽनुयातस्त्विह कर्मभिः स्वै;स्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः ॥

apuṇyaśīlāś ca bhavanti puṇyā; narottamāḥ pāpakr̥to bhavanti । naro ’nuyātas tv iha karmabhiḥ svais; tataḥ samutpadyati bhāvitas taiḥ ॥

ब्राह्मण उवाच । कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः । जातीः पुण्या ह्यपुण्याश्च कथं गच्छति सत्तम ॥

brāhmaṇa uvāca । kathaṁ saṁbhavate yonau kathaṁ vā puṇyapāpayoḥ । jātīḥ puṇyā hy apuṇyāś ca kathaṁ gacchati sattama ॥

व्याध उवाच । गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते । समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम ॥

vyādha uvāca । garbhādhānasamāyuktaṁ karmedaṁ saṁpradr̥śyate । samāsena tu te kṣipraṁ pravakṣyāmi dvijottama ॥

यथा संभृतसंभारः पुनरेव प्रजायते । शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्पापयोनिषु ॥

yathā saṁbhr̥tasaṁbhāraḥ punar eva prajāyate । śubhakr̥c chubhayonīṣu pāpakr̥t pāpayoniṣu ॥

शुभैः प्रयोगैर्देवत्वं व्यामिश्रैर्मानुषो भवेत् । मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषैः ॥

śubhaiḥ prayogair devatvaṁ vyāmiśrair mānuṣo bhavet । mohanīyair viyonīṣu tv adhogāmī ca kilbiṣaiḥ ॥

जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः । संसारे पच्यमानश्च दोषैरात्मकृतैर्नरः ॥

jātimr̥tyujarāduḥkhaiḥ satataṁ samabhidrutaḥ । saṁsāre pacyamānaś ca doṣair ātmakr̥tair naraḥ ॥

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च । जीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः ॥

tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakam eva ca । jīvāḥ saṁparivartante karmabandhanibandhanāḥ ॥

जन्तुस्तु कर्मभिस्तैस्तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः । तद्दुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमश्नुते ॥

jantus tu karmabhis tais taiḥ svakr̥taiḥ pretya duḥkhitaḥ । tadduḥkhapratighātārtham apuṇyāṁ yonim aśnute ॥

ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु । पच्यते तु पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः ॥

tataḥ karma samādatte punar anyan navaṁ bahu । pacyate tu punas tena bhuktvāpathyam ivāturaḥ ॥

अजस्रमेव दुःखार्तोऽदुःखितः सुखसंज्ञितः । ततोऽनिवृत्तबन्धत्वात्कर्मणामुदयादपि । परिक्रामति संसारे चक्रवद्बहुवेदनः ॥

ajasram eva duḥkhārto ’duḥkhitaḥ sukhasaṁjñitaḥ । tato ’nivr̥ttabandhatvāt karmaṇām udayād api । parikrāmati saṁsāre cakravad bahuvedanaḥ ॥

स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः । प्राप्नोति सुकृताँल्लोकान्यत्र गत्वा न शोचति ॥

sa cen nivr̥ttabandhas tu viśuddhaś cāpi karmabhiḥ । prāpnoti sukr̥tām̐l lokān yatra gatvā na śocati ॥

पापं कुर्वन्पापवृत्तः पापस्यान्तं न गच्छति । तस्मात्पुण्यं यतेत्कर्तुं वर्जयेत च पातकम् ॥

pāpaṁ kurvan pāpavr̥ttaḥ pāpasyāntaṁ na gacchati । tasmāt puṇyaṁ yatet kartuṁ varjayeta ca pātakam ॥

अनसूयुः कृतज्ञश्च कल्याणान्येव सेवते । सुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गं च लभते नरः ॥

anasūyuḥ kr̥tajñaś ca kalyāṇāny eva sevate । sukhāni dharmam arthaṁ ca svargaṁ ca labhate naraḥ ॥

संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः । प्राज्ञस्यानन्तरा वृत्तिरिह लोके परत्र च ॥

saṁskr̥tasya hi dāntasya niyatasya yatātmanaḥ । prājñasyānantarā vr̥ttir iha loke paratra ca ॥

सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत् । असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विज ॥

satāṁ dharmeṇa varteta kriyāṁ śiṣṭavad ācaret । asaṁkleśena lokasya vr̥ttiṁ lipseta vai dvija ॥

सन्ति ह्यागतविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रविचक्षणाः । स्वधर्मेण क्रिया लोके कर्मणः सोऽप्यसंकरः ॥

santi hy āgatavijñānāḥ śiṣṭāḥ śāstravicakṣaṇāḥ । svadharmeṇa kriyā loke karmaṇaḥ so ’py asaṁkaraḥ ॥

प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति । तस्य धर्मादवाप्तेषु धनेषु द्विजसत्तम । तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै ॥

prājño dharmeṇa ramate dharmaṁ caivopajīvati । tasya dharmād avāpteṣu dhaneṣu dvijasattama । tasyaiva siñcate mūlaṁ guṇān paśyati yatra vai ॥

धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदति । स मैत्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति ॥

dharmātmā bhavati hy evaṁ cittaṁ cāsya prasīdati । sa maitrajanasaṁtuṣṭa iha pretya ca nandati ॥

शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धानिष्टांश्च सत्तम । प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत्फलं विदुः ॥

śabdaṁ sparśaṁ tathā rūpaṁ gandhān iṣṭāṁś ca sattama । prabhutvaṁ labhate cāpi dharmasyaitat phalaṁ viduḥ ॥

धर्मस्य च फलं लब्ध्वा न तृप्यति महाद्विज । अतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा ॥

dharmasya ca phalaṁ labdhvā na tr̥pyati mahādvija । atr̥pyamāṇo nirvedam ādatte jñānacakṣuṣā ॥

प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते । विरज्यति यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति ॥

prajñācakṣur nara iha doṣaṁ naivānurudhyate । virajyati yathākāmaṁ na ca dharmaṁ vimuñcati ॥

सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम् । ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः ॥

sarvatyāge ca yatate dr̥ṣṭvā lokaṁ kṣayātmakam । tato mokṣe prayatate nānupāyād upāyataḥ ॥

एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च । धार्मिकश्चापि भवति मोक्षं च लभते परम् ॥

evaṁ nirvedam ādatte pāpaṁ karma jahāti ca । dhārmikaś cāpi bhavati mokṣaṁ ca labhate param ॥

तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः । तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति ॥

tapo niḥśreyasaṁ jantos tasya mūlaṁ śamo damaḥ । tena sarvān avāpnoti kāmān yān manasecchati ॥

इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च । ब्रह्मणः पदमाप्नोति यत्परं द्विजसत्तम ॥

indriyāṇāṁ nirodhena satyena ca damena ca । brahmaṇaḥ padam āpnoti yat paraṁ dvijasattama ॥

ब्राह्मण उवाच । इन्द्रियाणि तु यान्याहुः कानि तानि यतव्रत । निग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम् ॥

brāhmaṇa uvāca । indriyāṇi tu yāny āhuḥ kāni tāni yatavrata । nigrahaś ca kathaṁ kāryo nigrahasya ca kiṁ phalam ॥

कथं च फलमाप्नोति तेषां धर्मभृतां वर । एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक ॥

kathaṁ ca phalam āpnoti teṣāṁ dharmabhr̥tāṁ vara । etad icchāmi tattvena dharmaṁ jñātuṁ sudhārmika ॥