Adhyāya 20

वासुदेव उवाच । एवमुक्तस्तु कौन्तेय सूतपुत्रस्तदा मृधे । प्रद्युम्नमब्रवीच्छ्लक्ष्णं मधुरं वाक्यमञ्जसा ॥

vāsudeva uvāca । evam uktas tu kaunteya sūtaputras tadā mr̥dhe । pradyumnam abravīc chlakṣṇaṁ madhuraṁ vākyam añjasā ॥

न मे भयं रौक्मिणेय संग्रामे यच्छतो हयान् । युद्धज्ञश्चास्मि वृष्णीनां नात्र किंचिदतोऽन्यथा ॥

na me bhayaṁ raukmiṇeya saṁgrāme yacchato hayān । yuddhajñaś cāsmi vr̥ṣṇīnāṁ nātra kiṁ cid ato ’nyathā ॥

आयुष्मन्नुपदेशस्तु सारथ्ये वर्ततां स्मृतः । सर्वार्थेषु रथी रक्ष्यस्त्वं चापि भृशपीडितः ॥

āyuṣmann upadeśas tu sārathye vartatāṁ smr̥taḥ । sarvārtheṣu rathī rakṣyas tvaṁ cāpi bhr̥śapīḍitaḥ ॥

त्वं हि शाल्वप्रयुक्तेन पत्रिणाभिहतो भृशम् । कश्मलाभिहतो वीर ततोऽहमपयातवान् ॥

tvaṁ hi śālvaprayuktena patriṇābhihato bhr̥śam । kaśmalābhihato vīra tato ’ham apayātavān ॥

स त्वं सात्वतमुख्याद्य लब्धसंज्ञो यदृच्छया । पश्य मे हयसंयाने शिक्षां केशवनन्दन ॥

sa tvaṁ sātvatamukhyādya labdhasaṁjño yadr̥cchayā । paśya me hayasaṁyāne śikṣāṁ keśavanandana ॥

दारुकेणाहमुत्पन्नो यथावच्चैव शिक्षितः । वीतभीः प्रविशाम्येतां शाल्वस्य महतीं चमूम् ॥

dārukeṇāham utpanno yathāvac caiva śikṣitaḥ । vītabhīḥ praviśāmy etāṁ śālvasya mahatīṁ camūm ॥

एवमुक्त्वा ततो वीर हयान्संचोद्य संगरे । रश्मिभिश्च समुद्यम्य जवेनाभ्यपतत्तदा ॥

evam uktvā tato vīra hayān saṁcodya saṁgare । raśmibhiś ca samudyamya javenābhyapatat tadā ॥

मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च । सव्यानि च विचित्राणि दक्षिणानि च सर्वशः ॥

maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca । savyāni ca vicitrāṇi dakṣiṇāni ca sarvaśaḥ ॥

प्रतोदेनाहता राजन्रश्मिभिश्च समुद्यताः । उत्पतन्त इवाकाशं विबभुस्ते हयोत्तमाः ॥

pratodenāhatā rājan raśmibhiś ca samudyatāḥ । utpatanta ivākāśaṁ vibabhus te hayottamāḥ ॥

ते हस्तलाघवोपेतं विज्ञाय नृप दारुकिम् । दह्यमाना इव तदा पस्पृशुश्चरणैर्महीम् ॥

te hastalāghavopetaṁ vijñāya nr̥pa dārukim । dahyamānā iva tadā paspr̥śuś caraṇair mahīm ॥

सोऽपसव्यां चमूं तस्य शाल्वस्य भरतर्षभ । चकार नातियत्नेन तदद्भुतमिवाभवत् ॥

so ’pasavyāṁ camūṁ tasya śālvasya bharatarṣabha । cakāra nātiyatnena tad adbhutam ivābhavat ॥

अमृष्यमाणोऽपसव्यं प्रद्युम्नेन स सौभराट् । यन्तारमस्य सहसा त्रिभिर्बाणैः समर्पयत् ॥

amr̥ṣyamāṇo ’pasavyaṁ pradyumnena sa saubharāṭ । yantāram asya sahasā tribhir bāṇaiḥ samarpayat ॥

दारुकस्य सुतस्तं तु बाणवेगमचिन्तयन् । भूय एव महाबाहो प्रययौ हयसंमतः ॥

dārukasya sutas taṁ tu bāṇavegam acintayan । bhūya eva mahābāho prayayau hayasaṁmataḥ ॥

ततो बाणान्बहुविधान्पुनरेव स सौभराट् । मुमोच तनये वीरे मम रुक्मिणिनन्दने ॥

tato bāṇān bahuvidhān punar eva sa saubharāṭ । mumoca tanaye vīre mama rukmiṇinandane ॥

तानप्राप्ताञ्शितैर्बाणैश्चिच्छेद परवीरहा । रौक्मिणेयः स्मितं कृत्वा दर्शयन्हस्तलाघवम् ॥

tān aprāptāñ śitair bāṇaiś ciccheda paravīrahā । raukmiṇeyaḥ smitaṁ kr̥tvā darśayan hastalāghavam ॥

छिन्नान्दृष्ट्वा तु तान्बाणान्प्रद्युम्नेन स सौभराट् । आसुरीं दारुणीं मायामास्थाय व्यसृजच्छरान् ॥

chinnān dr̥ṣṭvā tu tān bāṇān pradyumnena sa saubharāṭ । āsurīṁ dāruṇīṁ māyām āsthāya vyasr̥jac charān ॥

प्रयुज्यमानमाज्ञाय दैतेयास्त्रं महाबलः । ब्रह्मास्त्रेणान्तरा छित्त्वा मुमोचान्यान्पतत्रिणः ॥

prayujyamānam ājñāya daiteyāstraṁ mahābalaḥ । brahmāstreṇāntarā chittvā mumocānyān patatriṇaḥ ॥

ते तदस्त्रं विधूयाशु विव्यधू रुधिराशनाः । शिरस्युरसि वक्त्रे च स मुमोह पपात च ॥

te tad astraṁ vidhūyāśu vivyadhū rudhirāśanāḥ । śirasy urasi vaktre ca sa mumoha papāta ca ॥

तस्मिन्निपतिते क्षुद्रे शाल्वे बाणप्रपीडिते । रौक्मिणेयोऽपरं बाणं संदधे शत्रुनाशनम् ॥

tasmin nipatite kṣudre śālve bāṇaprapīḍite । raukmiṇeyo ’paraṁ bāṇaṁ saṁdadhe śatrunāśanam ॥

तमर्चितं सर्वदाशार्हपूगै;राशीर्भिरर्कज्वलनप्रकाशम् । दृष्ट्वा शरं ज्यामभिनीयमानं; बभूव हाहाकृतमन्तरिक्षम् ॥

tam arcitaṁ sarvadāśārhapūgair; āśīrbhir arkajvalanaprakāśam । dr̥ṣṭvā śaraṁ jyām abhinīyamānaṁ; babhūva hāhākr̥tam antarikṣam ॥

ततो देवगणाः सर्वे सेन्द्राः सह धनेश्वराः । नारदं प्रेषयामासुः श्वसनं च महाबलम् ॥

tato devagaṇāḥ sarve sendrāḥ saha dhaneśvarāḥ । nāradaṁ preṣayām āsuḥ śvasanaṁ ca mahābalam ॥

तौ रौक्मिणेयमागम्य वचोऽब्रूतां दिवौकसाम् । नैष वध्यस्त्वया वीर शाल्वराजः कथंचन ॥

tau raukmiṇeyam āgamya vaco ’brūtāṁ divaukasām । naiṣa vadhyas tvayā vīra śālvarājaḥ kathaṁ cana ॥

संहरस्व पुनर्बाणमवध्योऽयं त्वया रणे । एतस्य हि शरस्याजौ नावध्योऽस्ति पुमान्क्वचित् ॥

saṁharasva punar bāṇam avadhyo ’yaṁ tvayā raṇe । etasya hi śarasyājau nāvadhyo ’sti pumān kva cit ॥

मृत्युरस्य महाबाहो रणे देवकिनन्दनः । कृष्णः संकल्पितो धात्रा तन्न मिथ्या भवेदिति ॥

mr̥tyur asya mahābāho raṇe devakinandanaḥ । kr̥ṣṇaḥ saṁkalpito dhātrā tan na mithyā bhaved iti ॥

ततः परमसंहृष्टः प्रद्युम्नः शरमुत्तमम् । संजहार धनुःश्रेष्ठात्तूणे चैव न्यवेशयत् ॥

tataḥ paramasaṁhr̥ṣṭaḥ pradyumnaḥ śaram uttamam । saṁjahāra dhanuḥśreṣṭhāt tūṇe caiva nyaveśayat ॥

तत उत्थाय राजेन्द्र शाल्वः परमदुर्मनाः । व्यपायात्सबलस्तूर्णं प्रद्युम्नशरपीडितः ॥

tata utthāya rājendra śālvaḥ paramadurmanāḥ । vyapāyāt sabalas tūrṇaṁ pradyumnaśarapīḍitaḥ ॥

स द्वारकां परित्यज्य क्रूरो वृष्णिभिरर्दितः । सौभमास्थाय राजेन्द्र दिवमाचक्रमे तदा ॥

sa dvārakāṁ parityajya krūro vr̥ṣṇibhir arditaḥ । saubham āsthāya rājendra divam ācakrame tadā ॥