Adhyāya 21

वासुदेव उवाच । आनर्तनगरं मुक्तं ततोऽहमगमं तदा । महाक्रतौ राजसूये निवृत्ते नृपते तव ॥

vāsudeva uvāca । ānartanagaraṁ muktaṁ tato ’ham agamaṁ tadā । mahākratau rājasūye nivr̥tte nr̥pate tava ॥

अपश्यं द्वारकां चाहं महाराज हतत्विषम् । निःस्वाध्यायवषट्कारां निर्भूषणवरस्त्रियम् ॥

apaśyaṁ dvārakāṁ cāhaṁ mahārāja hatatviṣam । niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāṁ nirbhūṣaṇavarastriyam ॥

अनभिज्ञेयरूपाणि द्वारकोपवनानि च । दृष्ट्वा शङ्कोपपन्नोऽहमपृच्छं हृदिकात्मजम् ॥

anabhijñeyarūpāṇi dvārakopavanāni ca । dr̥ṣṭvā śaṅkopapanno ’ham apr̥cchaṁ hr̥dikātmajam ॥

अस्वस्थनरनारीकमिदं वृष्णिपुरं भृशम् । किमिदं नरशार्दूल श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥

asvasthanaranārīkam idaṁ vr̥ṣṇipuraṁ bhr̥śam । kim idaṁ naraśārdūla śrotum icchāmahe vayam ॥

एवमुक्तस्तु स मया विस्तरेणेदमब्रवीत् । रोधं मोक्षं च शाल्वेन हार्दिक्यो राजसत्तम ॥

evam uktas tu sa mayā vistareṇedam abravīt । rodhaṁ mokṣaṁ ca śālvena hārdikyo rājasattama ॥

ततोऽहं कौरवश्रेष्ठ श्रुत्वा सर्वमशेषतः । विनाशे शाल्वराजस्य तदैवाकरवं मतिम् ॥

tato ’haṁ kauravaśreṣṭha śrutvā sarvam aśeṣataḥ । vināśe śālvarājasya tadaivākaravaṁ matim ॥

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम् । राजानमाहुकं चैव तथैवानकदुन्दुभिम् । सर्ववृष्णिप्रवीरांश्च हर्षयन्नब्रुवं तदा ॥

tato ’haṁ bharataśreṣṭha samāśvāsya pure janam । rājānam āhukaṁ caiva tathaivānakadundubhim । sarvavr̥ṣṇipravīrāṁś ca harṣayann abruvaṁ tadā ॥

अप्रमादः सदा कार्यो नगरे यादवर्षभाः । शाल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत ॥

apramādaḥ sadā kāryo nagare yādavarṣabhāḥ । śālvarājavināśāya prayātaṁ māṁ nibodhata ॥

नाहत्वा तं निवर्तिष्ये पुरीं द्वारवतीं प्रति । सशाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि वः पुनः । त्रिसामा हन्यतामेषा दुन्दुभिः शत्रुभीषणी ॥

nāhatvā taṁ nivartiṣye purīṁ dvāravatīṁ prati । saśālvaṁ saubhanagaraṁ hatvā draṣṭāsmi vaḥ punaḥ । trisāmā hanyatām eṣā dundubhiḥ śatrubhīṣaṇī ॥

ते मयाश्वासिता वीरा यथावद्भरतर्षभ । सर्वे मामब्रुवन्हृष्टाः प्रयाहि जहि शात्रवान् ॥

te mayāśvāsitā vīrā yathāvad bharatarṣabha । sarve mām abruvan hr̥ṣṭāḥ prayāhi jahi śātravān ॥

तैः प्रहृष्टात्मभिर्वीरैराशीर्भिरभिनन्दितः । वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्प्रणम्य शिरसाहुकम् ॥

taiḥ prahr̥ṣṭātmabhir vīrair āśīrbhir abhinanditaḥ । vācayitvā dvijaśreṣṭhān praṇamya śirasāhukam ॥

सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनानादयन्दिशः । प्रध्माप्य शङ्खप्रवरं पाञ्चजन्यमहं नृप ॥

sainyasugrīvayuktena rathenānādayan diśaḥ । pradhmāpya śaṅkhapravaraṁ pāñcajanyam ahaṁ nr̥pa ॥

प्रयातोऽस्मि नरव्याघ्र बलेन महता वृतः । कॢप्तेन चतुरङ्गेण बलेन जितकाशिना ॥

prayāto ’smi naravyāghra balena mahatā vr̥taḥ । kl̥ptena caturaṅgeṇa balena jitakāśinā ॥

समतीत्य बहून्देशान्गिरींश्च बहुपादपान् । सरांसि सरितश्चैव मार्त्तिकावतमासदम् ॥

samatītya bahūn deśān girīṁś ca bahupādapān । sarāṁsi saritaś caiva mārttikāvatam āsadam ॥

तत्राश्रौषं नरव्याघ्र शाल्वं नगरमन्तिकात् । प्रयातं सौभमास्थाय तमहं पृष्ठतोऽन्वयाम् ॥

tatrāśrauṣaṁ naravyāghra śālvaṁ nagaram antikāt । prayātaṁ saubham āsthāya tam ahaṁ pr̥ṣṭhato ’nvayām ॥

ततः सागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिणः । समुद्रनाभ्यां शाल्वोऽभूत्सौभमास्थाय शत्रुहन् ॥

tataḥ sāgaram āsādya kukṣau tasya mahormiṇaḥ । samudranābhyāṁ śālvo ’bhūt saubham āsthāya śatruhan ॥

स समालोक्य दूरान्मां स्मयन्निव युधिष्ठिर । आह्वयामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मुहुः ॥

sa samālokya dūrān māṁ smayann iva yudhiṣṭhira । āhvayām āsa duṣṭātmā yuddhāyaiva muhur muhuḥ ॥

तस्य शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः । पुरं नासाद्यत शरैस्ततो मां रोष आविशत् ॥

tasya śārṅgavinirmuktair bahubhir marmabhedibhiḥ । puraṁ nāsādyata śarais tato māṁ roṣa āviśat ॥

स चापि पापप्रकृतिर्दैतेयापसदो नृप । मय्यवर्षत दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः ॥

sa cāpi pāpaprakr̥tir daiteyāpasado nr̥pa । mayy avarṣata durdharṣaḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ ॥

सैनिकान्मम सूतं च हयांश्च समवाकिरत् । अचिन्तयन्तस्तु शरान्वयं युध्याम भारत ॥

sainikān mama sūtaṁ ca hayāṁś ca samavākirat । acintayantas tu śarān vayaṁ yudhyāma bhārata ॥

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् । चिक्षिपुः समरे वीरा मयि शाल्वपदानुगाः ॥

tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṁ nataparvaṇām । cikṣipuḥ samare vīrā mayi śālvapadānugāḥ ॥

ते हयान्मे रथं चैव तदा दारुकमेव च । छादयामासुरसुरा बाणैर्मर्मविभेदिभिः ॥

te hayān me rathaṁ caiva tadā dārukam eva ca । chādayām āsur asurā bāṇair marmavibhedibhiḥ ॥

न हया न रथो वीर न यन्ता मम दारुकः । अदृश्यन्त शरैश्छन्नास्तथाहं सैनिकाश्च मे ॥

na hayā na ratho vīra na yantā mama dārukaḥ । adr̥śyanta śaraiś channās tathāhaṁ sainikāś ca me ॥

ततोऽहमपि कौरव्य शराणामयुतान्बहून् । अभिमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाक्षिपम् ॥

tato ’ham api kauravya śarāṇām ayutān bahūn । abhimantritānāṁ dhanuṣā divyena vidhinākṣipam ॥

न तत्र विषयस्त्वासीन्मम सैन्यस्य भारत । खे विषक्तं हि तत्सौभं क्रोशमात्र इवाभवत् ॥

na tatra viṣayas tv āsīn mama sainyasya bhārata । khe viṣaktaṁ hi tat saubhaṁ krośamātra ivābhavat ॥

ततस्ते प्रेक्षकाः सर्वे रङ्गवाट इव स्थिताः । हर्षयामासुरुच्चैर्मां सिंहनादतलस्वनैः ॥

tatas te prekṣakāḥ sarve raṅgavāṭa iva sthitāḥ । harṣayām āsur uccair māṁ siṁhanādatalasvanaiḥ ॥

मत्कार्मुकविनिर्मुक्ता दानवानां महारणे । अङ्गेषु रुधिराक्तास्ते विविशुः शलभा इव ॥

matkārmukavinirmuktā dānavānāṁ mahāraṇe । aṅgeṣu rudhirāktās te viviśuḥ śalabhā iva ॥

ततो हलहलाशब्दः सौभमध्ये व्यवर्धत । वध्यतां विशिखैस्तीक्ष्णैः पततां च महार्णवे ॥

tato halahalāśabdaḥ saubhamadhye vyavardhata । vadhyatāṁ viśikhais tīkṣṇaiḥ patatāṁ ca mahārṇave ॥

ते निकृत्तभुजस्कन्धाः कबन्धाकृतिदर्शनाः । नदन्तो भैरवान्नादन्निपतन्ति स्म दानवाः ॥

te nikr̥ttabhujaskandhāḥ kabandhākr̥tidarśanāḥ । nadanto bhairavān nādan nipatanti sma dānavāḥ ॥

ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभम् । जलजं पाञ्चजन्यं वै प्राणेनाहमपूरयम् ॥

tato gokṣīrakundendumr̥ṇālarajataprabham । jalajaṁ pāñcajanyaṁ vai prāṇenāham apūrayam ॥

तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र शाल्वः सौभपतिस्तदा । मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि ॥

tān dr̥ṣṭvā patitāṁs tatra śālvaḥ saubhapatis tadā । māyāyuddhena mahatā yodhayām āsa māṁ yudhi ॥

ततो हुडहुडाः प्रासाः शक्तिशूलपरश्वधाः । पट्टिशाश्च भुशुण्ड्यश्च प्रापतन्ननिशं मयि ॥

tato huḍahuḍāḥ prāsāḥ śaktiśūlaparaśvadhāḥ । paṭṭiśāś ca bhuśuṇḍyaś ca prāpatann aniśaṁ mayi ॥

तानहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम् । तस्यां हतायां मायायां गिरिशृङ्गैरयोधयत् ॥

tān ahaṁ māyayaivāśu pratigr̥hya vyanāśayam । tasyāṁ hatāyāṁ māyāyāṁ giriśr̥ṅgair ayodhayat ॥

ततोऽभवत्तम इव प्रभातमिव चाभवत् । दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतमुष्णं च भारत ॥

tato ’bhavat tama iva prabhātam iva cābhavat । durdinaṁ sudinaṁ caiva śītam uṣṇaṁ ca bhārata ॥

एवं मायां विकुर्वाणो योधयामास मां रिपुः । विज्ञाय तदहं सर्वं माययैव व्यनाशयम् । यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरैः ॥

evaṁ māyāṁ vikurvāṇo yodhayām āsa māṁ ripuḥ । vijñāya tad ahaṁ sarvaṁ māyayaiva vyanāśayam । yathākālaṁ tu yuddhena vyadhamaṁ sarvataḥ śaraiḥ ॥

ततो व्योम महाराज शतसूर्यमिवाभवत् । शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्रायुततारकम् ॥

tato vyoma mahārāja śatasūryam ivābhavat । śatacandraṁ ca kaunteya sahasrāyutatārakam ॥

ततो नाज्ञायत तदा दिवारात्रं तथा दिशः । ततोऽहं मोहमापन्नः प्रज्ञास्त्रं समयोजयम् । ततस्तदस्त्रमस्त्रेण विधूतं शरतूलवत् ॥

tato nājñāyata tadā divārātraṁ tathā diśaḥ । tato ’haṁ moham āpannaḥ prajñāstraṁ samayojayam । tatas tad astram astreṇa vidhūtaṁ śaratūlavat ॥

तथा तदभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । लब्धालोकश्च राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम् ॥

tathā tad abhavad yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । labdhālokaś ca rājendra punaḥ śatrum ayodhayam ॥