Adhyāya 199

मार्कण्डेय उवाच । स तु विप्रमथोवाच धर्मव्याधो युधिष्ठिर । यदहं ह्याचरे कर्म घोरमेतदसंशयम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । sa tu vipram athovāca dharmavyādho yudhiṣṭhira । yad ahaṁ hy ācare karma ghoram etad asaṁśayam ॥

विधिस्तु बलवान्ब्रह्मन्दुस्तरं हि पुराकृतम् । पुराकृतस्य पापस्य कर्मदोषो भवत्ययम् । दोषस्यैतस्य वै ब्रह्मन्विघाते यत्नवानहम् ॥

vidhis tu balavān brahman dustaraṁ hi purākr̥tam । purākr̥tasya pāpasya karmadoṣo bhavaty ayam । doṣasyaitasya vai brahman vighāte yatnavān aham ॥

विधिना विहिते पूर्वं निमित्तं घातको भवेत् । निमित्तभूता हि वयं कर्मणोऽस्य द्विजोत्तम ॥

vidhinā vihite pūrvaṁ nimittaṁ ghātako bhavet । nimittabhūtā hi vayaṁ karmaṇo ’sya dvijottama ॥

येषां हतानां मांसानि विक्रीणामो वयं द्विज । तेषामपि भवेद्धर्म उपभोगेन भक्षणात् । देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां प्रतिपूजनात् ॥

yeṣāṁ hatānāṁ māṁsāni vikrīṇāmo vayaṁ dvija । teṣām api bhaved dharma upabhogena bhakṣaṇāt । devatātithibhr̥tyānāṁ pitr̥̄ṇāṁ pratipūjanāt ॥

ओषध्यो वीरुधश्चापि पशवो मृगपक्षिणः । अन्नाद्यभूता लोकस्य इत्यपि श्रूयते श्रुतिः ॥

oṣadhyo vīrudhaś cāpi paśavo mr̥gapakṣiṇaḥ । annādyabhūtā lokasya ity api śrūyate śrutiḥ ॥

आत्ममांसप्रदानेन शिबिरौशीनरो नृपः । स्वर्गं सुदुर्लभं प्राप्तः क्षमावान्द्विजसत्तम ॥

ātmamāṁsapradānena śibir auśīnaro nr̥paḥ । svargaṁ sudurlabhaṁ prāptaḥ kṣamāvān dvijasattama ॥

राज्ञो महानसे पूर्वं रन्तिदेवस्य वै द्विज । द्वे सहस्रे तु वध्येते पशूनामन्वहं तदा ॥

rājño mahānase pūrvaṁ rantidevasya vai dvija । dve sahasre tu vadhyete paśūnām anvahaṁ tadā ॥

समांसं ददतो ह्यन्नं रन्तिदेवस्य नित्यशः । अतुला कीर्तिरभवन्नृपस्य द्विजसत्तम । चातुर्मास्येषु पशवो वध्यन्त इति नित्यशः ॥

samāṁsaṁ dadato hy annaṁ rantidevasya nityaśaḥ । atulā kīrtir abhavan nr̥pasya dvijasattama । cāturmāsyeṣu paśavo vadhyanta iti nityaśaḥ ॥

अग्नयो मांसकामाश्च इत्यपि श्रूयते श्रुतिः । यज्ञेषु पशवो ब्रह्मन्वध्यन्ते सततं द्विजैः । संस्कृताः किल मन्त्रैश्च तेऽपि स्वर्गमवाप्नुवन् ॥

agnayo māṁsakāmāś ca ity api śrūyate śrutiḥ । yajñeṣu paśavo brahman vadhyante satataṁ dvijaiḥ । saṁskr̥tāḥ kila mantraiś ca te ’pi svargam avāpnuvan ॥

यदि नैवाग्नयो ब्रह्मन्मांसकामाभवन्पुरा । भक्ष्यं नैव भवेन्मांसं कस्यचिद्द्विजसत्तम ॥

yadi naivāgnayo brahman māṁsakāmābhavan purā । bhakṣyaṁ naiva bhaven māṁsaṁ kasya cid dvijasattama ॥

अत्रापि विधिरुक्तश्च मुनिभिर्मांसभक्षणे । देवतानां पितॄणां च भुङ्क्ते दत्त्वा तु यः सदा । यथाविधि यथाश्रद्धं न स दुष्यति भक्षणात् ॥

atrāpi vidhir uktaś ca munibhir māṁsabhakṣaṇe । devatānāṁ pitr̥̄ṇāṁ ca bhuṅkte dattvā tu yaḥ sadā । yathāvidhi yathāśraddhaṁ na sa duṣyati bhakṣaṇāt ॥

अमांसाशी भवत्येवमित्यपि श्रूयते श्रुतिः । भार्यां गच्छन्ब्रह्मचारी ऋतौ भवति ब्राह्मणः ॥

amāṁsāśī bhavaty evam ity api śrūyate śrutiḥ । bhāryāṁ gacchan brahmacārī r̥tau bhavati brāhmaṇaḥ ॥

सत्यानृते विनिश्चित्य अत्रापि विधिरुच्यते । सौदासेन पुरा राज्ञा मानुषा भक्षिता द्विज । शापाभिभूतेन भृशमत्र किं प्रतिभाति ते ॥

satyānr̥te viniścitya atrāpi vidhir ucyate । saudāsena purā rājñā mānuṣā bhakṣitā dvija । śāpābhibhūtena bhr̥śam atra kiṁ pratibhāti te ॥

स्वधर्म इति कृत्वा तु न त्यजामि द्विजोत्तम । पुराकृतमिति ज्ञात्वा जीवाम्येतेन कर्मणा ॥

svadharma iti kr̥tvā tu na tyajāmi dvijottama । purākr̥tam iti jñātvā jīvāmy etena karmaṇā ॥

स्वकर्म त्यजतो ब्रह्मन्नधर्म इह दृश्यते । स्वकर्मनिरतो यस्तु स धर्म इति निश्चयः ॥

svakarma tyajato brahmann adharma iha dr̥śyate । svakarmanirato yas tu sa dharma iti niścayaḥ ॥

पूर्वं हि विहितं कर्म देहिनं न विमुञ्चति । धात्रा विधिरयं दृष्टो बहुधा कर्मनिर्णये ॥

pūrvaṁ hi vihitaṁ karma dehinaṁ na vimuñcati । dhātrā vidhir ayaṁ dr̥ṣṭo bahudhā karmanirṇaye ॥

द्रष्टव्यं तु भवेत्प्राज्ञ क्रूरे कर्मणि वर्तता । कथं कर्म शुभं कुर्यां कथं मुच्ये पराभवात् । कर्मणस्तस्य घोरस्य बहुधा निर्णयो भवेत् ॥

draṣṭavyaṁ tu bhavet prājña krūre karmaṇi vartatā । kathaṁ karma śubhaṁ kuryāṁ kathaṁ mucye parābhavāt । karmaṇas tasya ghorasya bahudhā nirṇayo bhavet ॥

दाने च सत्यवाक्ये च गुरुशुश्रूषणे तथा । द्विजातिपूजने चाहं धर्मे च निरतः सदा । अतिवादातिमानाभ्यां निवृत्तोऽस्मि द्विजोत्तम ॥

dāne ca satyavākye ca guruśuśrūṣaṇe tathā । dvijātipūjane cāhaṁ dharme ca nirataḥ sadā । ativādātimānābhyāṁ nivr̥tto ’smi dvijottama ॥

कृषिं साध्विति मन्यन्ते तत्र हिंसा परा स्मृता । कर्षन्तो लाङ्गलैः पुंसो घ्नन्ति भूमिशयान्बहून् । जीवानन्यांश्च बहुशस्तत्र किं प्रतिभाति ते ॥

kr̥ṣiṁ sādhv iti manyante tatra hiṁsā parā smr̥tā । karṣanto lāṅgalaiḥ puṁso ghnanti bhūmiśayān bahūn । jīvān anyāṁś ca bahuśas tatra kiṁ pratibhāti te ॥

धान्यबीजानि यान्याहुर्व्रीह्यादीनि द्विजोत्तम । सर्वाण्येतानि जीवानि तत्र किं प्रतिभाति ते ॥

dhānyabījāni yāny āhur vrīhyādīni dvijottama । sarvāṇy etāni jīvāni tatra kiṁ pratibhāti te ॥

अध्याक्रम्य पशूंश्चापि घ्नन्ति वै भक्षयन्ति च । वृक्षानथौषधीश्चैव छिन्दन्ति पुरुषा द्विज ॥

adhyākramya paśūṁś cāpi ghnanti vai bhakṣayanti ca । vr̥kṣān athauṣadhīś caiva chindanti puruṣā dvija ॥

जीवा हि बहवो ब्रह्मन्वृक्षेषु च फलेषु च । उदके बहवश्चापि तत्र किं प्रतिभाति ते ॥

jīvā hi bahavo brahman vr̥kṣeṣu ca phaleṣu ca । udake bahavaś cāpi tatra kiṁ pratibhāti te ॥

सर्वं व्याप्तमिदं ब्रह्मन्प्राणिभिः प्राणिजीवनैः । मत्स्या ग्रसन्ते मत्स्यांश्च तत्र किं प्रतिभाति ते ॥

sarvaṁ vyāptam idaṁ brahman prāṇibhiḥ prāṇijīvanaiḥ । matsyā grasante matsyāṁś ca tatra kiṁ pratibhāti te ॥

सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति बहुधा द्विजसत्तम । प्राणिनोऽन्योन्यभक्षाश्च तत्र किं प्रतिभाति ते ॥

sattvaiḥ sattvāni jīvanti bahudhā dvijasattama । prāṇino ’nyonyabhakṣāś ca tatra kiṁ pratibhāti te ॥

चङ्क्रम्यमाणा जीवांश्च धरणीसंश्रितान्बहून् । पद्भ्यां घ्नन्ति नरा विप्र तत्र किं प्रतिभाति ते ॥

caṅkramyamāṇā jīvāṁś ca dharaṇīsaṁśritān bahūn । padbhyāṁ ghnanti narā vipra tatra kiṁ pratibhāti te ॥

उपविष्टाः शयानाश्च घ्नन्ति जीवाननेकशः । ज्ञानविज्ञानवन्तश्च तत्र किं प्रतिभाति ते ॥

upaviṣṭāḥ śayānāś ca ghnanti jīvān anekaśaḥ । jñānavijñānavantaś ca tatra kiṁ pratibhāti te ॥

जीवैर्ग्रस्तमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा । अविज्ञानाच्च हिंसन्ति तत्र किं प्रतिभाति ते ॥

jīvair grastam idaṁ sarvam ākāśaṁ pr̥thivī tathā । avijñānāc ca hiṁsanti tatra kiṁ pratibhāti te ॥

अहिंसेति यदुक्तं हि पुरुषैर्विस्मितैः पुरा । के न हिंसन्ति जीवान्वै लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम । बहु संचिन्त्य इह वै नास्ति कश्चिदहिंसकः ॥

ahiṁseti yad uktaṁ hi puruṣair vismitaiḥ purā । ke na hiṁsanti jīvān vai loke ’smin dvijasattama । bahu saṁcintya iha vai nāsti kaś cid ahiṁsakaḥ ॥

अहिंसायां तु निरता यतयो द्विजसत्तम । कुर्वन्त्येव हि हिंसां ते यत्नादल्पतरा भवेत् ॥

ahiṁsāyāṁ tu niratā yatayo dvijasattama । kurvanty eva hi hiṁsāṁ te yatnād alpatarā bhavet ॥

आलक्ष्याश्चैव पुरुषाः कुले जाता महागुणाः । महाघोराणि कर्माणि कृत्वा लज्जन्ति वै न च ॥

ālakṣyāś caiva puruṣāḥ kule jātā mahāguṇāḥ । mahāghorāṇi karmāṇi kr̥tvā lajjanti vai na ca ॥

सुहृदः सुहृदोऽन्यांश्च दुर्हृदश्चापि दुर्हृदः । सम्यक्प्रवृत्तान्पुरुषान्न सम्यगनुपश्यतः ॥

suhr̥daḥ suhr̥do ’nyāṁś ca durhr̥daś cāpi durhr̥daḥ । samyak pravr̥ttān puruṣān na samyag anupaśyataḥ ॥

समृद्धैश्च न नन्दन्ति बान्धवा बान्धवैरपि । गुरूंश्चैव विनिन्दन्ति मूढाः पण्डितमानिनः ॥

samr̥ddhaiś ca na nandanti bāndhavā bāndhavair api । gurūṁś caiva vinindanti mūḍhāḥ paṇḍitamāninaḥ ॥

बहु लोके विपर्यस्तं दृश्यते द्विजसत्तम । धर्मयुक्तमधर्मं च तत्र किं प्रतिभाति ते ॥

bahu loke viparyastaṁ dr̥śyate dvijasattama । dharmayuktam adharmaṁ ca tatra kiṁ pratibhāti te ॥

वक्तुं बहुविधं शक्यं धर्माधर्मेषु कर्मसु । स्वकर्मनिरतो यो हि स यशः प्राप्नुयान्महत् ॥

vaktuṁ bahuvidhaṁ śakyaṁ dharmādharmeṣu karmasu । svakarmanirato yo hi sa yaśaḥ prāpnuyān mahat ॥