Adhyāya 198

मार्कण्डेय उवाच । चिन्तयित्वा तदाश्चर्यं स्त्रिया प्रोक्तमशेषतः । विनिन्दन्स द्विजोऽऽत्मानमागस्कृत इवाबभौ ॥

mārkaṇḍeya uvāca । cintayitvā tad āścaryaṁ striyā proktam aśeṣataḥ । vinindan sa dvijo ’’tmānam āgaskr̥ta ivābabhau ॥

चिन्तयानः स धर्मस्य सूक्ष्मां गतिमथाब्रवीत् । श्रद्दधानेन भाव्यं वै गच्छामि मिथिलामहम् ॥

cintayānaḥ sa dharmasya sūkṣmāṁ gatim athābravīt । śraddadhānena bhāvyaṁ vai gacchāmi mithilām aham ॥

कृतात्मा धर्मवित्तस्यां व्याधो निवसते किल । तं गच्छाम्यहमद्यैव धर्मं प्रष्टुं तपोधनम् ॥

kr̥tātmā dharmavit tasyāṁ vyādho nivasate kila । taṁ gacchāmy aham adyaiva dharmaṁ praṣṭuṁ tapodhanam ॥

इति संचिन्त्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वचः । बलाकाप्रत्ययेनासौ धर्म्यैश्च वचनैः शुभैः । संप्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः ॥

iti saṁcintya manasā śraddadhānaḥ striyā vacaḥ । balākāpratyayenāsau dharmyaiś ca vacanaiḥ śubhaiḥ । saṁpratasthe sa mithilāṁ kautūhalasamanvitaḥ ॥

अतिक्रामन्नरण्यानि ग्रामांश्च नगराणि च । ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम् ॥

atikrāmann araṇyāni grāmāṁś ca nagarāṇi ca । tato jagāma mithilāṁ janakena surakṣitām ॥

धर्मसेतुसमाकीर्णां यज्ञोत्सववतीं शुभाम् । गोपुराट्टालकवतीं गृहप्राकारशोभिताम् ॥

dharmasetusamākīrṇāṁ yajñotsavavatīṁ śubhām । gopurāṭṭālakavatīṁ gr̥haprākāraśobhitām ॥

प्रविश्य स पुरीं रम्यां विमानैर्बहुभिर्वृताम् । पण्यैश्च बहुभिर्युक्तां सुविभक्तमहापथाम् ॥

praviśya sa purīṁ ramyāṁ vimānair bahubhir vr̥tām । paṇyaiś ca bahubhir yuktāṁ suvibhaktamahāpathām ॥

अश्वै रथैस्तथा नागैर्यानैश्च बहुभिर्वृताम् । हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सवसमाकुलाम् ॥

aśvai rathais tathā nāgair yānaiś ca bahubhir vr̥tām । hr̥ṣṭapuṣṭajanākīrṇāṁ nityotsavasamākulām ॥

सोऽपश्यद्बहुवृत्तान्तां ब्राह्मणः समतिक्रमन् । धर्मव्याधमपृच्छच्च स चास्य कथितो द्विजैः ॥

so ’paśyad bahuvr̥ttāntāṁ brāhmaṇaḥ samatikraman । dharmavyādham apr̥cchac ca sa cāsya kathito dvijaiḥ ॥

अपश्यत्तत्र गत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम् । मार्गमाहिषमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम् । आकुलत्वात्तु क्रेतॄणामेकान्ते संस्थितो द्विजः ॥

apaśyat tatra gatvā taṁ sūnāmadhye vyavasthitam । mārgamāhiṣamāṁsāni vikrīṇantaṁ tapasvinam । ākulatvāt tu kretr̥̄ṇām ekānte saṁsthito dvijaḥ ॥

स तु ज्ञात्वा द्विजं प्राप्तं सहसा संभ्रमोत्थितः । आजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्त आसने ॥

sa tu jñātvā dvijaṁ prāptaṁ sahasā saṁbhramotthitaḥ । ājagāma yato vipraḥ sthita ekānta āsane ॥

व्याध उवाच । अभिवादये त्वा भगवन्स्वागतं ते द्विजोत्तम । अहं व्याधस्तु भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम् ॥

vyādha uvāca । abhivādaye tvā bhagavan svāgataṁ te dvijottama । ahaṁ vyādhas tu bhadraṁ te kiṁ karomi praśādhi mām ॥

एकपत्न्या यदुक्तोऽसि गच्छ त्वं मिथिलामिति । जानाम्येतदहं सर्वं यदर्थं त्वमिहागतः ॥

ekapatnyā yad ukto ’si gaccha tvaṁ mithilām iti । jānāmy etad ahaṁ sarvaṁ yadarthaṁ tvam ihāgataḥ ॥

मार्कण्डेय उवाच । श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं स विप्रो भृशहर्षितः । द्वितीयमिदमाश्चर्यमित्यचिन्तयत द्विजः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । śrutvā tu tasya tad vākyaṁ sa vipro bhr̥śaharṣitaḥ । dvitīyam idam āścaryam ity acintayata dvijaḥ ॥

अदेशस्थं हि ते स्थानमिति व्याधोऽब्रवीद्द्विजम् । गृहं गच्छाव भगवन्यदि रोचयसेऽनघ ॥

adeśasthaṁ hi te sthānam iti vyādho ’bravīd dvijam । gr̥haṁ gacchāva bhagavan yadi rocayase ’nagha ॥

बाढमित्येव संहृष्टो विप्रो वचनमब्रवीत् । अग्रतस्तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहान्प्रति ॥

bāḍham ity eva saṁhr̥ṣṭo vipro vacanam abravīt । agratas tu dvijaṁ kr̥tvā sa jagāma gr̥hān prati ॥

प्रविश्य च गृहं रम्यमासनेनाभिपूजितः । पाद्यमाचमनीयं च प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥

praviśya ca gr̥haṁ ramyam āsanenābhipūjitaḥ । pādyam ācamanīyaṁ ca pratigr̥hya dvijottamaḥ ॥

ततः सुखोपविष्टस्तं व्याधं वचनमब्रवीत् । कर्मैतद्वै न सदृशं भवतः प्रतिभाति मे । अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा ॥

tataḥ sukhopaviṣṭas taṁ vyādhaṁ vacanam abravīt । karmaitad vai na sadr̥śaṁ bhavataḥ pratibhāti me । anutapye bhr̥śaṁ tāta tava ghoreṇa karmaṇā ॥

व्याध उवाच । कुलोचितमिदं कर्म पितृपैतामहं मम । वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज ॥

vyādha uvāca । kulocitam idaṁ karma pitr̥paitāmahaṁ mama । vartamānasya me dharme sve manyuṁ mā kr̥thā dvija ॥

धात्रा तु विहितं पूर्वं कर्म स्वं पालयाम्यहम् । प्रयत्नाच्च गुरू वृद्धौ शुश्रूषेऽहं द्विजोत्तम ॥

dhātrā tu vihitaṁ pūrvaṁ karma svaṁ pālayāmy aham । prayatnāc ca gurū vr̥ddhau śuśrūṣe ’haṁ dvijottama ॥

सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च । देवतातिथिभृत्यानामवशिष्टेन वर्तये ॥

satyaṁ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca । devatātithibhr̥tyānām avaśiṣṭena vartaye ॥

न कुत्सयाम्यहं किंचिन्न गर्हे बलवत्तरम् । कृतमन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजोत्तम ॥

na kutsayāmy ahaṁ kiṁ cin na garhe balavattaram । kr̥tam anveti kartāraṁ purā karma dvijottama ॥

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमिह लोकस्य जीवनम् । दण्डनीतिस्त्रयी विद्या तेन लोका भवन्त्युत ॥

kr̥ṣigorakṣyavāṇijyam iha lokasya jīvanam । daṇḍanītis trayī vidyā tena lokā bhavanty uta ॥

कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः । ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा ॥

karma śūdre kr̥ṣir vaiśye saṁgrāmaḥ kṣatriye smr̥taḥ । brahmacaryaṁ tapo mantrāḥ satyaṁ ca brāhmaṇe sadā ॥

राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः । विकर्माणश्च ये केचित्तान्युनक्ति स्वकर्मसु ॥

rājā praśāsti dharmeṇa svakarmaniratāḥ prajāḥ । vikarmāṇaś ca ye ke cit tān yunakti svakarmasu ॥

भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानामधिपा हि ते । मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥

bhetavyaṁ hi sadā rājñāṁ prajānām adhipā hi te । mārayanti vikarmasthaṁ lubdhā mr̥gam iveṣubhiḥ ॥

जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते । स्वकर्मनिरता वर्णाश्चत्वारोऽपि द्विजोत्तम ॥

janakasyeha viprarṣe vikarmastho na vidyate । svakarmaniratā varṇāś catvāro ’pi dvijottama ॥

स एष जनको राजा दुर्वृत्तमपि चेत्सुतम् । दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम् ॥

sa eṣa janako rājā durvr̥ttam api cet sutam । daṇḍyaṁ daṇḍe nikṣipati tathā na glāti dhārmikam ॥

सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति । श्रीश्च राज्यं च दण्डश्च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम ॥

suyuktacāro nr̥patiḥ sarvaṁ dharmeṇa paśyati । śrīś ca rājyaṁ ca daṇḍaś ca kṣatriyāṇāṁ dvijottama ॥

राजानो हि स्वधर्मेण श्रियमिच्छन्ति भूयसीम् । सर्वेषामेव वर्णानां त्राता राजा भवत्युत ॥

rājāno hi svadharmeṇa śriyam icchanti bhūyasīm । sarveṣām eva varṇānāṁ trātā rājā bhavaty uta ॥

परेण हि हतान्ब्रह्मन्वराहमहिषानहम् । न स्वयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदा त्वहम् ॥

pareṇa hi hatān brahman varāhamahiṣān aham । na svayaṁ hanmi viprarṣe vikrīṇāmi sadā tv aham ॥

न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा ह्यहम् । सदोपवासी च तथा नक्तभोजी तथा द्विज ॥

na bhakṣayāmi māṁsāni r̥tugāmī tathā hy aham । sadopavāsī ca tathā naktabhojī tathā dvija ॥

अशीलश्चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान् । प्राणिहिंसारतश्चापि भवते धार्मिकः पुनः ॥

aśīlaś cāpi puruṣo bhūtvā bhavati śīlavān । prāṇihiṁsārataś cāpi bhavate dhārmikaḥ punaḥ ॥

व्यभिचारान्नरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान् । अधर्मो वर्धते चापि संकीर्यन्ते तथा प्रजाः ॥

vyabhicārān narendrāṇāṁ dharmaḥ saṁkīryate mahān । adharmo vardhate cāpi saṁkīryante tathā prajāḥ ॥

उरुण्डा वामनाः कुब्जाः स्थूलशीर्षास्तथैव च । क्लीबाश्चान्धाश्च जायन्ते बधिरा लम्बचूचुकाः । पार्थिवानामधर्मत्वात्प्रजानामभवः सदा ॥

uruṇḍā vāmanāḥ kubjāḥ sthūlaśīrṣās tathaiva ca । klībāś cāndhāś ca jāyante badhirā lambacūcukāḥ । pārthivānām adharmatvāt prajānām abhavaḥ sadā ॥

स एष राजा जनकः सर्वं धर्मेण पश्यति । अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा ॥

sa eṣa rājā janakaḥ sarvaṁ dharmeṇa paśyati । anugr̥hṇan prajāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā ॥

ये चैव मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः । सर्वान्सुपरिणीतेन कर्मणा तोषयाम्यहम् ॥

ye caiva māṁ praśaṁsanti ye ca nindanti mānavāḥ । sarvān supariṇītena karmaṇā toṣayāmy aham ॥

ये जीवन्ति स्वधर्मेण संभुञ्जन्ते च पार्थिवाः । न किंचिदुपजीवन्ति दक्षा उत्थानशीलिनः ॥

ye jīvanti svadharmeṇa saṁbhuñjante ca pārthivāḥ । na kiṁ cid upajīvanti dakṣā utthānaśīlinaḥ ॥

शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता । यथार्हं प्रतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया । त्यागान्नान्यत्र मर्त्यानां गुणास्तिष्ठन्ति पूरुषे ॥

śaktyānnadānaṁ satataṁ titikṣā dharmanityatā । yathārhaṁ pratipūjā ca sarvabhūteṣu vai dayā । tyāgān nānyatra martyānāṁ guṇās tiṣṭhanti pūruṣe ॥

मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः । न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ॥

mr̥ṣāvādaṁ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ । na ca kāmān na saṁrambhān na dveṣād dharmam utsr̥jet ॥

प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत् । न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु न च धर्मं परित्यजेत् ॥

priye nātibhr̥śaṁ hr̥ṣyed apriye na ca saṁjvaret । na muhyed arthakr̥cchreṣu na ca dharmaṁ parityajet ॥

कर्म चेत्किंचिदन्यत्स्यादितरन्न समाचरेत् । यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥

karma cet kiṁ cid anyat syād itaran na samācaret । yat kalyāṇam abhidhyāyet tatrātmānaṁ niyojayet ॥

न पापं प्रति पापः स्यात्साधुरेव सदा भवेत् । आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुमिच्छति ॥

na pāpaṁ prati pāpaḥ syāt sādhur eva sadā bhavet । ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṁ kartum icchati ॥

कर्म चैतदसाधूनां वृजिनानामसाधुवत् । न धर्मोऽस्तीति मन्वानाः शुचीनवहसन्ति ये । अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः ॥

karma caitad asādhūnāṁ vr̥jinānām asādhuvat । na dharmo ’stīti manvānāḥ śucīn avahasanti ye । aśraddadhānā dharmasya te naśyanti na saṁśayaḥ ॥

महादृतिरिवाध्मातः पापो भवति नित्यदा । मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं भवेत् । दर्शयत्यन्तरात्मानं दिवा रूपमिवांशुमान् ॥

mahādr̥tir ivādhmātaḥ pāpo bhavati nityadā । mūḍhānām avaliptānām asāraṁ bhāṣitaṁ bhavet । darśayaty antarātmānaṁ divā rūpam ivāṁśumān ॥

न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया । अपि चेह मृजा हीनः कृतविद्यः प्रकाशते ॥

na loke rājate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṁsayā । api ceha mr̥jā hīnaḥ kr̥tavidyaḥ prakāśate ॥

अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन् । न कश्चिद्गुणसंपन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते ॥

abruvan kasya cin nindām ātmapūjām avarṇayan । na kaś cid guṇasaṁpannaḥ prakāśo bhuvi dr̥śyate ॥

विकर्मणा तप्यमानः पापाद्विपरिमुच्यते । नैतत्कुर्यां पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते ॥

vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpād viparimucyate । naitat kuryāṁ punar iti dvitīyāt parimucyate ॥

कर्मणा येन तेनेह पापाद्द्विजवरोत्तम । एवं श्रुतिरियं ब्रह्मन्धर्मेषु परिदृश्यते ॥

karmaṇā yena teneha pāpād dvijavarottama । evaṁ śrutir iyaṁ brahman dharmeṣu paridr̥śyate ॥

पापान्यबुद्ध्वेह पुरा कृतानि; प्राग्धर्मशीलो विनिहन्ति पश्चात् । धर्मो ब्रह्मन्नुदते पूरुषाणां; यत्कुर्वते पापमिह प्रमादात् ॥

pāpāny abuddhveha purā kr̥tāni; prāg dharmaśīlo vinihanti paścāt । dharmo brahman nudate pūruṣāṇāṁ; yat kurvate pāpam iha pramādāt ॥

पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्मीति पूरुषः । चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः ॥

pāpaṁ kr̥tvā hi manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ । cikīrṣed eva kalyāṇaṁ śraddadhāno ’nasūyakaḥ ॥

वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणोति यः । पापं चेत्पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते । मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रैरिव चन्द्रमाः ॥

vasanasyeva chidrāṇi sādhūnāṁ vivr̥ṇoti yaḥ । pāpaṁ cet puruṣaḥ kr̥tvā kalyāṇam abhipadyate । mucyate sarvapāpebhyo mahābhrair iva candramāḥ ॥

यथादित्यः समुद्यन्वै तमः सर्वं व्यपोहति । एवं कल्याणमातिष्ठन्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

yathādityaḥ samudyan vai tamaḥ sarvaṁ vyapohati । evaṁ kalyāṇam ātiṣṭhan sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

पापानां विद्ध्यधिष्ठानं लोभमेव द्विजोत्तम । लुब्धाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः । अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः ॥

pāpānāṁ viddhy adhiṣṭhānaṁ lobham eva dvijottama । lubdhāḥ pāpaṁ vyavasyanti narā nātibahuśrutāḥ । adharmā dharmarūpeṇa tr̥ṇaiḥ kūpā ivāvr̥tāḥ ॥

तेषां दमः पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रिताः । सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः ॥

teṣāṁ damaḥ pavitrāṇi pralāpā dharmasaṁśritāḥ । sarvaṁ hi vidyate teṣu śiṣṭācāraḥ sudurlabhaḥ ॥

मार्कण्डेय उवाच । स तु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याधमपृच्छत । शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम । एतन्महामते व्याध प्रब्रवीहि यथातथम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । sa tu vipro mahāprājño dharmavyādham apr̥cchata । śiṣṭācāraṁ katham ahaṁ vidyām iti narottama । etan mahāmate vyādha prabravīhi yathātatham ॥

व्याध उवाच । यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम । पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥

vyādha uvāca । yajño dānaṁ tapo vedāḥ satyaṁ ca dvijasattama । pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā ॥

कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम् । धर्म इत्येव संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥

kāmakrodhau vaśe kr̥tvā dambhaṁ lobham anārjavam । dharma ity eva saṁtuṣṭās te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṁmatāḥ ॥

न तेषां विद्यतेऽवृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् । आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम् ॥

na teṣāṁ vidyate ’vr̥ttaṁ yajñasvādhyāyaśīlinām । ācārapālanaṁ caiva dvitīyaṁ śiṣṭalakṣaṇam ॥

गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च । एतच्चतुष्टयं ब्रह्मञ्शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥

guruśuśrūṣaṇaṁ satyam akrodho dānam eva ca । etac catuṣṭayaṁ brahmañ śiṣṭācāreṣu nityadā ॥

शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः । यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतोऽन्यथा ॥

śiṣṭācāre manaḥ kr̥tvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ । yām ayaṁ labhate tuṣṭiṁ sā na śakyā hy ato ’nyathā ॥

वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः । दमस्योपनिषत्त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥

vedasyopaniṣat satyaṁ satyasyopaniṣad damaḥ । damasyopaniṣat tyāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā ॥

ये तु धर्ममसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः । अपथा गच्छतां तेषामनुयातापि पीड्यते ॥

ye tu dharmam asūyante buddhimohānvitā narāḥ । apathā gacchatāṁ teṣām anuyātāpi pīḍyate ॥

ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः । धर्म्यं पन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः ॥

ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śrutityāgaparāyaṇāḥ । dharmyaṁ panthānam ārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ ॥

नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता नराः । उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ॥

niyacchanti parāṁ buddhiṁ śiṣṭācārānvitā narāḥ । upādhyāyamate yuktāḥ sthityā dharmārthadarśinaḥ ॥

नास्तिकान्भिन्नमर्यादान्क्रूरान्पापमतौ स्थितान् । त्यज ताञ्ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च ॥

nāstikān bhinnamaryādān krūrān pāpamatau sthitān । tyaja tāñ jñānam āśritya dhārmikān upasevya ca ॥

कामलोभग्रहाकीर्णां पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् । नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥

kāmalobhagrahākīrṇāṁ pañcendriyajalāṁ nadīm । nāvaṁ dhr̥timayīṁ kr̥tvā janmadurgāṇi saṁtara ॥

क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् । शिष्टाचारे भवेत्साधू रागः शुक्लेव वाससि ॥

krameṇa saṁcito dharmo buddhiyogamayo mahān । śiṣṭācāre bhavet sādhū rāgaḥ śukleva vāsasi ॥

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् । अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः । सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥

ahiṁsā satyavacanaṁ sarvabhūtahitaṁ param । ahiṁsā paramo dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ । satye kr̥tvā pratiṣṭhāṁ tu pravartante pravr̥ttayaḥ ॥

सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम् । आचारश्च सतां धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः ॥

satyam eva garīyas tu śiṣṭācāraniṣevitam । ācāraś ca satāṁ dharmaḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ ॥

यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः स्वां स्वां प्रकृतिमश्नुते । पापात्मा क्रोधकामादीन्दोषानाप्नोत्यनात्मवान् ॥

yo yathāprakr̥tir jantuḥ svāṁ svāṁ prakr̥tim aśnute । pāpātmā krodhakāmādīn doṣān āpnoty anātmavān ॥

आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः । अनाचारस्त्वधर्मेति एतच्छिष्टानुशासनम् ॥

ārambho nyāyayukto yaḥ sa hi dharma iti smr̥taḥ । anācāras tv adharmeti etac chiṣṭānuśāsanam ॥

अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः । ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥

akrudhyanto ’nasūyanto nirahaṁkāramatsarāḥ । r̥javaḥ śamasaṁpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te ॥

त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः । गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत ॥

traividyavr̥ddhāḥ śucayo vr̥ttavanto manasvinaḥ । guruśuśrūṣavo dāntāḥ śiṣṭācārā bhavanty uta ॥

तेषामदीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् । स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति ॥

teṣām adīnasattvānāṁ duṣkarācārakarmaṇām । svaiḥ karmabhiḥ satkr̥tānāṁ ghoratvaṁ saṁpraṇaśyati ॥

तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् । धर्मं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः ॥

taṁ sadācāram āścaryaṁ purāṇaṁ śāśvataṁ dhruvam । dharmaṁ dharmeṇa paśyantaḥ svargaṁ yānti manīṣiṇaḥ ॥

आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः । श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः ते सन्तः स्वर्गगामिनः ॥

āstikā mānahīnāś ca dvijātijanapūjakāḥ । śrutavr̥ttopasaṁpannāḥ te santaḥ svargagāminaḥ ॥

वेदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः । शिष्टाचीर्णश्च शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् ॥

vedoktaḥ paramo dharmo dharmaśāstreṣu cāparaḥ । śiṣṭācīrṇaś ca śiṣṭānāṁ trividhaṁ dharmalakṣaṇam ॥

पारणं चापि विद्यानां तीर्थानामवगाहनम् । क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥

pāraṇaṁ cāpi vidyānāṁ tīrthānām avagāhanam । kṣamā satyārjavaṁ śaucaṁ śiṣṭācāranidarśanam ॥

सर्वभूतदयावन्तो अहिंसानिरताः सदा । परुषं न प्रभाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ॥

sarvabhūtadayāvanto ahiṁsāniratāḥ sadā । paruṣaṁ na prabhāṣante sadā santo dvijapriyāḥ ॥

शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये । विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥

śubhānām aśubhānāṁ ca karmaṇāṁ phalasaṁcaye । vipākam abhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṁmatāḥ ॥

न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः । सन्तः स्वर्गजितः शुक्लाः संनिविष्टाश्च सत्पथे ॥

nyāyopetā guṇopetāḥ sarvalokahitaiṣiṇaḥ । santaḥ svargajitaḥ śuklāḥ saṁniviṣṭāś ca satpathe ॥

दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः । सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥

dātāraḥ saṁvibhaktāro dīnānugrahakāriṇaḥ । sarvabhūtadayāvantas te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṁmatāḥ ॥

सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः । दाननित्याः सुखाँल्लोकानाप्नुवन्तीह च श्रियम् ॥

sarvapūjyāḥ śrutadhanās tathaiva ca tapasvinaḥ । dānanityāḥ sukhām̐l lokān āpnuvantīha ca śriyam ॥

पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः । अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ॥

pīḍayā ca kalatrasya bhr̥tyānāṁ ca samāhitāḥ । atiśaktyā prayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ ॥

लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्ममात्महितानि च । एवं सन्तो वर्तमाना एधन्ते शाश्वतीः समाः ॥

lokayātrāṁ ca paśyanto dharmam ātmahitāni ca । evaṁ santo vartamānā edhante śāśvatīḥ samāḥ ॥

अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यमथार्जवम् । अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥

ahiṁsā satyavacanam ānr̥śaṁsyam athārjavam । adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ ॥

धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः । अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसत्कृताः ॥

dhīmanto dhr̥timantaś ca bhūtānām anukampakāḥ । akāmadveṣasaṁyuktās te santo lokasatkr̥tāḥ ॥

त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तमनुत्तमम् । न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत् ॥

trīṇy eva tu padāny āhuḥ satāṁ vr̥ttam anuttamam । na druhyec caiva dadyāc ca satyaṁ caiva sadā vadet ॥

सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः । गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानमुत्तमम् । शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ॥

sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ । gacchantīha susaṁtuṣṭā dharmyaṁ panthānam uttamam । śiṣṭācārā mahātmāno yeṣāṁ dharmaḥ suniścitaḥ ॥

अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता । कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम् ॥

anasūyā kṣamā śāntiḥ saṁtoṣaḥ priyavāditā । kāmakrodhaparityāgaḥ śiṣṭācāraniṣevaṇam ॥

कर्मणा श्रुतसंपन्नं सतां मार्गमनुत्तमम् । शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं धर्मेष्वतन्द्रिताः ॥

karmaṇā śrutasaṁpannaṁ satāṁ mārgam anuttamam । śiṣṭācāraṁ niṣevante nityaṁ dharmeṣv atandritāḥ ॥

प्रज्ञाप्रासादमारुह्य मुह्यतो महतो जनान् । प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम । अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम ॥

prajñāprāsādam āruhya muhyato mahato janān । prekṣanto lokavr̥ttāni vividhāni dvijottama । atipuṇyāni pāpāni tāni dvijavarottama ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् । शिष्टाचारगुणान्ब्रह्मन्पुरस्कृत्य द्विजर्षभ ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yathāprajñaṁ yathāśrutam । śiṣṭācāraguṇān brahman puraskr̥tya dvijarṣabha ॥