Adhyāya 19

वासुदेव उवाच । शाल्वबाणार्दिते तस्मिन्प्रद्युम्ने बलिनां वरे । वृष्णयो भग्नसंकल्पा विव्यथुः पृतनागताः ॥

vāsudeva uvāca । śālvabāṇārdite tasmin pradyumne balināṁ vare । vr̥ṣṇayo bhagnasaṁkalpā vivyathuḥ pr̥tanāgatāḥ ॥

हाहाकृतमभूत्सार्वं वृष्ण्यन्धकबलं तदा । प्रद्युम्ने पतिते राजन्परे च मुदिताभवन् ॥

hāhākr̥tam abhūt sārvaṁ vr̥ṣṇyandhakabalaṁ tadā । pradyumne patite rājan pare ca muditābhavan ॥

तं तथा मोहितं दृष्ट्वा सारथिर्जवनैर्हयैः । रणादपाहरत्तूर्णं शिक्षितो दारुकिस्ततः ॥

taṁ tathā mohitaṁ dr̥ṣṭvā sārathir javanair hayaiḥ । raṇād apāharat tūrṇaṁ śikṣito dārukis tataḥ ॥

नातिदूरापयाते तु रथे रथवरप्रणुत् । धनुर्गृहीत्वा यन्तारं लब्धसंज्ञोऽब्रवीदिदम् ॥

nātidūrāpayāte tu rathe rathavarapraṇut । dhanur gr̥hītvā yantāraṁ labdhasaṁjño ’bravīd idam ॥

सौते किं ते व्यवसितं कस्माद्यासि पराङ्मुखः । नैष वृष्णिप्रवीराणामाहवे धर्म उच्यते ॥

saute kiṁ te vyavasitaṁ kasmād yāsi parāṅmukhaḥ । naiṣa vr̥ṣṇipravīrāṇām āhave dharma ucyate ॥

कच्चित्सौते न ते मोहः शाल्वं दृष्ट्वा महाहवे । विषादो वा रणं दृष्ट्वा ब्रूहि मे त्वं यथातथम् ॥

kaccit saute na te mohaḥ śālvaṁ dr̥ṣṭvā mahāhave । viṣādo vā raṇaṁ dr̥ṣṭvā brūhi me tvaṁ yathātatham ॥

सूत उवाच । जानार्दने न मे मोहो नापि मे भयमाविशत् । अतिभारं तु ते मन्ये शाल्वं केशवनन्दन ॥

sūta uvāca । jānārdane na me moho nāpi me bhayam āviśat । atibhāraṁ tu te manye śālvaṁ keśavanandana ॥

सोऽपयामि शनैर्वीर बलवानेष पापकृत् । मोहितश्च रणे शूरो रक्ष्यः सारथिना रथी ॥

so ’payāmi śanair vīra balavān eṣa pāpakr̥t । mohitaś ca raṇe śūro rakṣyaḥ sārathinā rathī ॥

आयुष्मंस्त्वं मया नित्यं रक्षितव्यस्त्वयाप्यहम् । रक्षितव्यो रथी नित्यमिति कृत्वापयाम्यहम् ॥

āyuṣmaṁs tvaṁ mayā nityaṁ rakṣitavyas tvayāpy aham । rakṣitavyo rathī nityam iti kr̥tvāpayāmy aham ॥

एकश्चासि महाबाहो बहवश्चापि दानवाः । नसमं रौक्मिणेयाहं रणं मत्वापयाम्यहम् ॥

ekaś cāsi mahābāho bahavaś cāpi dānavāḥ । nasamaṁ raukmiṇeyāhaṁ raṇaṁ matvāpayāmy aham ॥

वासुदेव उवाच । एवं ब्रुवति सूते तु तदा मकरकेतुमान् । उवाच सूतं कौरव्य निवर्तय रथं पुनः ॥

vāsudeva uvāca । evaṁ bruvati sūte tu tadā makaraketumān । uvāca sūtaṁ kauravya nivartaya rathaṁ punaḥ ॥

दारुकात्मज मैवं त्वं पुनः कार्षीः कथंचन । व्यपयानं रणात्सौते जीवतो मम कर्हिचित् ॥

dārukātmaja maivaṁ tvaṁ punaḥ kārṣīḥ kathaṁ cana । vyapayānaṁ raṇāt saute jīvato mama karhi cit ॥

न स वृष्णिकुले जातो यो वै त्यजति संगरम् । यो वा निपतितं हन्ति तवास्मीति च वादिनम् ॥

na sa vr̥ṣṇikule jāto yo vai tyajati saṁgaram । yo vā nipatitaṁ hanti tavāsmīti ca vādinam ॥

तथा स्त्रियं वै यो हन्ति वृद्धं बालं तथैव च । विरथं विप्रकीर्णं च भग्नशस्त्रायुधं तथा ॥

tathā striyaṁ vai yo hanti vr̥ddhaṁ bālaṁ tathaiva ca । virathaṁ viprakīrṇaṁ ca bhagnaśastrāyudhaṁ tathā ॥

त्वं च सूतकुले जातो विनीतः सूतकर्मणि । धर्मज्ञश्चासि वृष्णीनामाहवेष्वपि दारुके ॥

tvaṁ ca sūtakule jāto vinītaḥ sūtakarmaṇi । dharmajñaś cāsi vr̥ṣṇīnām āhaveṣv api dāruke ॥

स जानंश्चरितं कृत्स्नं वृष्णीनां पृतनामुखे । अपयानं पुनः सौते मैवं कार्षीः कथंचन ॥

sa jānaṁś caritaṁ kr̥tsnaṁ vr̥ṣṇīnāṁ pr̥tanāmukhe । apayānaṁ punaḥ saute maivaṁ kārṣīḥ kathaṁ cana ॥

अपयातं हतं पृष्ठे भीतं रणपलायिनम् । गदाग्रजो दुराधर्षः किं मां वक्ष्यति माधवः ॥

apayātaṁ hataṁ pr̥ṣṭhe bhītaṁ raṇapalāyinam । gadāgrajo durādharṣaḥ kiṁ māṁ vakṣyati mādhavaḥ ॥

केशवस्याग्रजो वापि नीलवासा मदोत्कटः । किं वक्ष्यति महाबाहुर्बलदेवः समागतः ॥

keśavasyāgrajo vāpi nīlavāsā madotkaṭaḥ । kiṁ vakṣyati mahābāhur baladevaḥ samāgataḥ ॥

किं वक्ष्यति शिनेर्नप्ता नरसिंहो महाधनुः । अपयातं रणात्सौते साम्बश्च समितिंजयः ॥

kiṁ vakṣyati śiner naptā narasiṁho mahādhanuḥ । apayātaṁ raṇāt saute sāmbaś ca samitiṁjayaḥ ॥

चारुदेष्णश्च दुर्धर्षस्तथैव गदसारणौ । अक्रूरश्च महाबाहुः किं मां वक्ष्यति सारथे ॥

cārudeṣṇaś ca durdharṣas tathaiva gadasāraṇau । akrūraś ca mahābāhuḥ kiṁ māṁ vakṣyati sārathe ॥

शूरं संभावितं सन्तं नित्यं पुरुषमानिनम् । स्त्रियश्च वृष्णीवीराणां किं मां वक्ष्यन्ति संगताः ॥

śūraṁ saṁbhāvitaṁ santaṁ nityaṁ puruṣamāninam । striyaś ca vr̥ṣṇīvīrāṇāṁ kiṁ māṁ vakṣyanti saṁgatāḥ ॥

प्रद्युम्नोऽयमुपायाति भीतस्त्यक्त्वा महाहवम् । धिगेनमिति वक्ष्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साध्विति ॥

pradyumno ’yam upāyāti bhītas tyaktvā mahāhavam । dhig enam iti vakṣyanti na tu vakṣyanti sādhv iti ॥

धिग्वाचा परिहासोऽपि मम वा मद्विधस्य वा । मृत्युनाभ्यधिकः सौते स त्वं मा व्यपयाः पुनः ॥

dhig vācā parihāso ’pi mama vā madvidhasya vā । mr̥tyunābhyadhikaḥ saute sa tvaṁ mā vyapayāḥ punaḥ ॥

भारं हि मयि संन्यस्य यातो मधुनिहा हरिः । यज्ञं भरतसिंहस्य पार्थस्यामिततेजसः ॥

bhāraṁ hi mayi saṁnyasya yāto madhunihā hariḥ । yajñaṁ bharatasiṁhasya pārthasyāmitatejasaḥ ॥

कृतवर्मा मया वीरो निर्यास्यन्नेव वारितः । शाल्वं निवारयिष्येऽहं तिष्ठ त्वमिति सूतज ॥

kr̥tavarmā mayā vīro niryāsyann eva vāritaḥ । śālvaṁ nivārayiṣye ’haṁ tiṣṭha tvam iti sūtaja ॥

स च संभावयन्मां वै निवृत्तो हृदिकात्मजः । तं समेत्य रणं त्यक्त्वा किं वक्ष्यामि महारथम् ॥

sa ca saṁbhāvayan māṁ vai nivr̥tto hr̥dikātmajaḥ । taṁ sametya raṇaṁ tyaktvā kiṁ vakṣyāmi mahāratham ॥

उपयातं दुराधर्षं शङ्खचक्रगदाधरम् । पुरुषं पुण्डरीकाक्षं किं वक्ष्यामि महाभुजम् ॥

upayātaṁ durādharṣaṁ śaṅkhacakragadādharam । puruṣaṁ puṇḍarīkākṣaṁ kiṁ vakṣyāmi mahābhujam ॥

सात्यकिं बलदेवं च ये चान्येऽन्धकवृष्णयः । मया स्पर्धन्ति सततं किं नु वक्ष्यामि तानहम् ॥

sātyakiṁ baladevaṁ ca ye cānye ’ndhakavr̥ṣṇayaḥ । mayā spardhanti satataṁ kiṁ nu vakṣyāmi tān aham ॥

त्यक्त्वा रणमिमं सौते पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः । त्वयापनीतो विवशो न जीवेयं कथंचन ॥

tyaktvā raṇam imaṁ saute pr̥ṣṭhato ’bhyāhataḥ śaraiḥ । tvayāpanīto vivaśo na jīveyaṁ kathaṁ cana ॥

स निवर्त रथेनाशु पुनर्दारुकनन्दन । न चैतदेवं कर्तव्यमथापत्सु कथंचन ॥

sa nivarta rathenāśu punar dārukanandana । na caitad evaṁ kartavyam athāpatsu kathaṁ cana ॥

न जीवितमहं सौते बहु मन्ये कदाचन । अपयातो रणाद्भीतः पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः ॥

na jīvitam ahaṁ saute bahu manye kadā cana । apayāto raṇād bhītaḥ pr̥ṣṭhato ’bhyāhataḥ śaraiḥ ॥

कदा वा सूतपुत्र त्वं जानीषे मां भयार्दितम् । अपयातं रणं हित्वा यथा कापुरुषं तथा ॥

kadā vā sūtaputra tvaṁ jānīṣe māṁ bhayārditam । apayātaṁ raṇaṁ hitvā yathā kāpuruṣaṁ tathā ॥

न युक्तं भवता त्यक्तुं संग्रामं दारुकात्मज । मयि युद्धार्थिनि भृशं स त्वं याहि यतो रणम् ॥

na yuktaṁ bhavatā tyaktuṁ saṁgrāmaṁ dārukātmaja । mayi yuddhārthini bhr̥śaṁ sa tvaṁ yāhi yato raṇam ॥