Adhyāya 177

वैशंपायन उवाच । युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगाभिवेष्टितम् । दयितं भ्रातरं वीरमिदं वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yudhiṣṭhiras tam āsādya sarpabhogābhiveṣṭitam । dayitaṁ bhrātaraṁ vīram idaṁ vacanam abravīt ॥

कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान् । कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः ॥

kuntīmātaḥ katham imām āpadaṁ tvam avāptavān । kaś cāyaṁ parvatābhogapratimaḥ pannagottamaḥ ॥

स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रातरमग्रजम् । कथयामास तत्सर्वं ग्रहणादि विचेष्टितम् ॥

sa dharmarājam ālakṣya bhrātā bhrātaram agrajam । kathayām āsa tat sarvaṁ grahaṇādi viceṣṭitam ॥

युधिष्ठिर उवाच । देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि । सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । devo vā yadi vā daitya urago vā bhavān yadi । satyaṁ sarpa vaco brūhi pr̥cchati tvāṁ yudhiṣṭhiraḥ ॥

किमाहृत्य विदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगम । किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम् ॥

kim āhr̥tya viditvā vā prītis te syād bhujaṁgama । kim āhāraṁ prayacchāmi kathaṁ muñced bhavān imam ॥

सर्प उवाच । नहुषो नाम राजाहमासं पूर्वस्तवानघ । प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप ॥

sarpa uvāca । nahuṣo nāma rājāham āsaṁ pūrvas tavānagha । prathitaḥ pañcamaḥ somād āyoḥ putro narādhipa ॥

क्रतुभिस्तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन च । त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तो विक्रमणेन च ॥

kratubhis tapasā caiva svādhyāyena damena ca । trailokyaiśvaryam avyagraṁ prāpto vikramaṇena ca ॥

तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदा । सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिबिकां मम ॥

tad aiśvaryaṁ samāsādya darpo mām agamat tadā । sahasraṁ hi dvijātīnām uvāha śibikāṁ mama ॥

ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमन्य ततो द्विजान् । इमामगस्त्येन दशामानीतः पृथिवीपते ॥

aiśvaryamadamatto ’ham avamanya tato dvijān । imām agastyena daśām ānītaḥ pr̥thivīpate ॥

न तु मामजहात्प्रज्ञा यावदद्येति पाण्डव । तस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः ॥

na tu mām ajahāt prajñā yāvad adyeti pāṇḍava । tasyaivānugrahād rājann agastyasya mahātmanaḥ ॥

षष्ठे काले ममाहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव । नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकामये ॥

ṣaṣṭhe kāle mamāhāraḥ prāpto ’yam anujas tava । nāham enaṁ vimokṣyāmi na cānyam abhikāmaye ॥

प्रश्नानुच्चारितांस्तु त्वं व्याहरिष्यसि चेन्मम । अथ पश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥

praśnān uccāritāṁs tu tvaṁ vyāhariṣyasi cen mama । atha paścād vimokṣyāmi bhrātaraṁ te vr̥kodaram ॥

युधिष्ठिर उवाच । ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः । अपि चेच्छक्नुयां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजंगम ॥

yudhiṣṭhira uvāca । brūhi sarpa yathākāmaṁ prativakṣyāmi te vacaḥ । api cec chaknuyāṁ prītim āhartuṁ te bhujaṁgama ॥

वेद्यं यद्ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम् । सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ॥

vedyaṁ yad brāhmaṇeneha tad bhavān vetti kevalam । sarparāja tataḥ śrutvā prativakṣyāmi te vacaḥ ॥

सर्प उवाच । ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किं च युधिष्ठिर । ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनुमिमीमहे ॥

sarpa uvāca । brāhmaṇaḥ ko bhaved rājan vedyaṁ kiṁ ca yudhiṣṭhira । bravīhy atimatiṁ tvāṁ hi vākyair anumimīmahe ॥

युधिष्ठिर उवाच । सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं दमो घृणा । दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । satyaṁ dānaṁ kṣamā śīlam ānr̥śaṁsyaṁ damo ghr̥ṇā । dr̥śyante yatra nāgendra sa brāhmaṇa iti smr̥taḥ ॥

वेद्यं सर्प परं ब्रह्म निर्दुःखमसुखं च यत् । यत्र गत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितम् ॥

vedyaṁ sarpa paraṁ brahma nirduḥkham asukhaṁ ca yat । yatra gatvā na śocanti bhavataḥ kiṁ vivakṣitam ॥

सर्प उवाच । चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव ह । शूद्रेष्वपि च सत्यं च दानमक्रोध एव च । आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर ॥

sarpa uvāca । cāturvarṇyaṁ pramāṇaṁ ca satyaṁ ca brahma caiva ha । śūdreṣv api ca satyaṁ ca dānam akrodha eva ca । ānr̥śaṁsyam ahiṁsā ca ghr̥ṇā caiva yudhiṣṭhira ॥

वेद्यं यच्चात्थ निर्दुःखमसुखं च नराधिप । ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये ॥

vedyaṁ yac cāttha nirduḥkham asukhaṁ ca narādhipa । tābhyāṁ hīnaṁ padaṁ cānyan na tad astīti lakṣaye ॥

युधिष्ठिर उवाच । शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śūdre caitad bhavel lakṣyaṁ dvije tac ca na vidyate । na vai śūdro bhavec chūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ ॥

यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः । यत्रैतन्न भवेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत् ॥

yatraital lakṣyate sarpa vr̥ttaṁ sa brāhmaṇaḥ smr̥taḥ । yatraitan na bhavet sarpa taṁ śūdram iti nirdiśet ॥

यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति ह । ताभ्यां हीनमतीत्यात्र पदं नास्तीति चेदपि ॥

yat punar bhavatā proktaṁ na vedyaṁ vidyateti ha । tābhyāṁ hīnam atītyātra padaṁ nāstīti ced api ॥

एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं न विद्यते । यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता ॥

evam etan mataṁ sarpa tābhyāṁ hīnaṁ na vidyate । yathā śītoṣṇayor madhye bhaven noṣṇaṁ na śītatā ॥

एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनमस्ति पदं क्वचित् । एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान् ॥

evaṁ vai sukhaduḥkhābhyāṁ hīnam asti padaṁ kva cit । eṣā mama matiḥ sarpa yathā vā manyate bhavān ॥

सर्प उवाच । यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः । व्यर्था जातिस्तदायुष्मन्कृतिर्यावन्न दृश्यते ॥

sarpa uvāca । yadi te vr̥ttato rājan brāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥ । vyarthā jātis tadāyuṣman kr̥tir yāvan na dr̥śyate ॥

युधिष्ठिर उवाच । जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते । संकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । jātir atra mahāsarpa manuṣyatve mahāmate । saṁkarāt sarvavarṇānāṁ duṣparīkṣyeti me matiḥ ॥

सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराः । वाङ्मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम् ॥

sarve sarvāsv apatyāni janayanti yadā narāḥ । vāṅ maithunam atho janma maraṇaṁ ca samaṁ nr̥ṇām ॥

इदमार्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि । तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः ॥

idam ārṣaṁ pramāṇaṁ ca ye yajāmaha ity api । tasmāc chīlaṁ pradhāneṣṭaṁ vidur ye tattvadarśinaḥ ॥

प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते । तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥

prāṅ nābhivardhanāt puṁso jātakarma vidhīyate । tatrāsya mātā sāvitrī pitā tv ācārya ucyate ॥

वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदे न जायते । अस्मिन्नेवं मतिद्वैधे मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥

vr̥ttyā śūdrasamo hy eṣa yāvad vede na jāyate । asminn evaṁ matidvaidhe manuḥ svāyambhuvo ’bravīt ॥

कृतकृत्याः पुनर्वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते । संकरस्तत्र नागेन्द्र बलवान्प्रसमीक्षितः ॥

kr̥takr̥tyāḥ punar varṇā yadi vr̥ttaṁ na vidyate । saṁkaras tatra nāgendra balavān prasamīkṣitaḥ ॥

यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तमिष्यते । तं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान्भुजगोत्तम ॥

yatredānīṁ mahāsarpa saṁskr̥taṁ vr̥ttam iṣyate । taṁ brāhmaṇam ahaṁ pūrvam uktavān bhujagottama ॥

सर्प उवाच । श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर । भक्षयेयमहं कस्माद्भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥

sarpa uvāca । śrutaṁ viditavedyasya tava vākyaṁ yudhiṣṭhira । bhakṣayeyam ahaṁ kasmād bhrātaraṁ te vr̥kodaram ॥