Adhyāya 176

वैशंपायन उवाच । स भीमसेनस्तेजस्वी तथा सर्पवशं गतः । चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa bhīmasenas tejasvī tathā sarpavaśaṁ gataḥ । cintayām āsa sarpasya vīryam atyadbhutaṁ mahat ॥

उवाच च महासर्पं कामया ब्रूहि पन्नग । कस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि ॥

uvāca ca mahāsarpaṁ kāmayā brūhi pannaga । kas tvaṁ bho bhujagaśreṣṭha kiṁ mayā ca kariṣyasi ॥

पाण्डवो भीमसेनोऽहं धर्मराजादनन्तरः । नागायुतसमप्राणस्त्वया नीतः कथं वशम् ॥

pāṇḍavo bhīmaseno ’haṁ dharmarājād anantaraḥ । nāgāyutasamaprāṇas tvayā nītaḥ kathaṁ vaśam ॥

सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास्तथा । समागताश्च बहुशो निहताश्च मया मृधे ॥

siṁhāḥ kesariṇo vyāghrā mahiṣā vāraṇās tathā । samāgatāś ca bahuśo nihatāś ca mayā mr̥dhe ॥

दानवाश्च पिशाचाश्च राक्षसाश्च महाबलाः । भुजवेगमशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम ॥

dānavāś ca piśācāś ca rākṣasāś ca mahābalāḥ । bhujavegam aśaktā me soḍhuṁ pannagasattama ॥

किं नु विद्याबलं किं वा वरदानमथो तव । उद्योगमपि कुर्वाणो वशगोऽस्मि कृतस्त्वया ॥

kiṁ nu vidyābalaṁ kiṁ vā varadānam atho tava । udyogam api kurvāṇo vaśago ’smi kr̥tas tvayā ॥

असत्यो विक्रमो नॄणामिति मे निश्चिता मतिः । यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत् ॥

asatyo vikramo nr̥̄ṇām iti me niścitā matiḥ । yathedaṁ me tvayā nāga balaṁ pratihataṁ mahat ॥

इत्येवंवादिनं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम् । भोगेन महता सर्पः समन्तात्पर्यवेष्टयत् ॥

ity evaṁvādinaṁ vīraṁ bhīmam akliṣṭakāriṇam । bhogena mahatā sarpaḥ samantāt paryaveṣṭayat ॥

निगृह्य तं महाबाहुं ततः स भुजगस्तदा । विमुच्यास्य भुजौ पीनाविदं वचनमब्रवीत् ॥

nigr̥hya taṁ mahābāhuṁ tataḥ sa bhujagas tadā । vimucyāsya bhujau pīnāv idaṁ vacanam abravīt ॥

दिष्ट्या त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुज । दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनाम् ॥

diṣṭyā tvaṁ kṣudhitasyādya devair bhakṣo mahābhuja । diṣṭyā kālasya mahataḥ priyāḥ prāṇā hi dehinām ॥

यथा त्विदं मया प्राप्तं भुजंगत्वमरिंदम । तदवश्यं मया ख्याप्यं तवाद्य शृणु सत्तम ॥

yathā tv idaṁ mayā prāptaṁ bhujaṁgatvam ariṁdama । tad avaśyaṁ mayā khyāpyaṁ tavādya śr̥ṇu sattama ॥

इमामवस्थां संप्राप्तो ह्यहं कोपान्मनीषिणाम् । शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्पस्य कथयामि तत् ॥

imām avasthāṁ saṁprāpto hy ahaṁ kopān manīṣiṇām । śāpasyāntaṁ pariprepsuḥ sarpasya kathayāmi tat ॥

नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः । तवैव पूर्वः पूर्वेषामायोर्वंशकरः सुतः ॥

nahuṣo nāma rājarṣir vyaktaṁ te śrotram āgataḥ । tavaiva pūrvaḥ pūrveṣām āyor vaṁśakaraḥ sutaḥ ॥

सोऽहं शापादगस्त्यस्य ब्राह्मणानवमन्य च । इमामवस्थामापन्नः पश्य दैवमिदं मम ॥

so ’haṁ śāpād agastyasya brāhmaṇān avamanya ca । imām avasthām āpannaḥ paśya daivam idaṁ mama ॥

त्वां चेदवध्यमायान्तमतीव प्रियदर्शनम् । अहमद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम् ॥

tvāṁ ced avadhyam āyāntam atīva priyadarśanam । aham adyopayokṣyāmi vidhānaṁ paśya yādr̥śam ॥

न हि मे मुच्यते कश्चित्कथंचिद्ग्रहणं गतः । गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तम ॥

na hi me mucyate kaś cit kathaṁ cid grahaṇaṁ gataḥ । gajo vā mahiṣo vāpi ṣaṣṭhe kāle narottama ॥

नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता । गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम ॥

nāsi kevalasarpeṇa tiryagyoniṣu vartatā । gr̥hītaḥ kauravaśreṣṭha varadānam idaṁ mama ॥

पतता हि विमानाग्रान्मया शक्रासनाद्द्रुतम् । कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान्मुनिसत्तमः ॥

patatā hi vimānāgrān mayā śakrāsanād drutam । kuru śāpāntam ity ukto bhagavān munisattamaḥ ॥

स मामुवाच तेजस्वी कृपयाभिपरिप्लुतः । मोक्षस्ते भविता राजन्कस्माच्चित्कालपर्ययात् ॥

sa mām uvāca tejasvī kr̥payābhipariplutaḥ । mokṣas te bhavitā rājan kasmāc cit kālaparyayāt ॥

ततोऽस्मि पतितो भूमौ न च मामजहात्स्मृतिः । स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा ॥

tato ’smi patito bhūmau na ca mām ajahāt smr̥tiḥ । smārtam asti purāṇaṁ me yathaivādhigataṁ tathā ॥

यस्तु ते व्याहृतान्प्रश्नान्प्रतिब्रूयाद्विशेषवित् । स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषिः ॥

yas tu te vyāhr̥tān praśnān pratibrūyād viśeṣavit । sa tvāṁ mokṣayitā śāpād iti mām abravīd r̥ṣiḥ ॥

गृहीतस्य त्वया राजन्प्राणिनोऽपि बलीयसः । सत्त्वभ्रंशोऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति ॥

gr̥hītasya tvayā rājan prāṇino ’pi balīyasaḥ । sattvabhraṁśo ’dhikasyāpi sarvasyāśu bhaviṣyati ॥

इति चाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम् । मयि संजातहार्दानामथ तेऽन्तर्हिता द्विजाः ॥

iti cāpy aham aśrauṣaṁ vacas teṣāṁ dayāvatām । mayi saṁjātahārdānām atha te ’ntarhitā dvijāḥ ॥

सोऽहं परमदुष्कर्मा वसामि निरयेऽशुचौ । सर्पयोनिमिमां प्राप्य कालाकाङ्क्षी महाद्युते ॥

so ’haṁ paramaduṣkarmā vasāmi niraye ’śucau । sarpayonim imāṁ prāpya kālākāṅkṣī mahādyute ॥

तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजंगमम् । न ते कुप्ये महासर्प न चात्मानं विगर्हये ॥

tam uvāca mahābāhur bhīmaseno bhujaṁgamam । na te kupye mahāsarpa na cātmānaṁ vigarhaye ॥

यस्मादभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः । आगमे यदि वापाये न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥

yasmād abhāvī bhāvī vā manuṣyaḥ sukhaduḥkhayoḥ । āgame yadi vāpāye na tatra glapayen manaḥ ॥

दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमर्हति । दैवमेव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः ॥

daivaṁ puruṣakāreṇa ko nivartitum arhati । daivam eva paraṁ manye puruṣārtho nirarthakaḥ ॥

पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम् । इमामवस्थां संप्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम् ॥

paśya daivopaghātād dhi bhujavīryavyapāśrayam । imām avasthāṁ saṁprāptam animittam ihādya mām ॥

किं तु नाद्यानुशोचामि तथात्मानं विनाशितम् । यथा तु विपिने न्यस्तान्भ्रातॄन्राज्यपरिच्युतान् ॥

kiṁ tu nādyānuśocāmi tathātmānaṁ vināśitam । yathā tu vipine nyastān bhrātr̥̄n rājyaparicyutān ॥

हिमवांश्च सुदुर्गोऽयं यक्षराक्षससंकुलः । मां च ते समुदीक्षन्तः प्रपतिष्यन्ति विह्वलाः ॥

himavāṁś ca sudurgo ’yaṁ yakṣarākṣasasaṁkulaḥ । māṁ ca te samudīkṣantaḥ prapatiṣyanti vihvalāḥ ॥

विनष्टमथ वा श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः । धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना ॥

vinaṣṭam atha vā śrutvā bhaviṣyanti nirudyamāḥ । dharmaśīlā mayā te hi bādhyante rājyagr̥ddhinā ॥

अथ वा नार्जुनो धीमान्विषादमुपयास्यति । सर्वास्त्रविदनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः ॥

atha vā nārjuno dhīmān viṣādam upayāsyati । sarvāstravid anādhr̥ṣyo devagandharvarākṣasaiḥ ॥

समर्थः स महाबाहुरेकाह्ना सुमहाबलः । देवराजमपि स्थानात्प्रच्यावयितुमोजसा ॥

samarthaḥ sa mahābāhur ekāhnā sumahābalaḥ । devarājam api sthānāt pracyāvayitum ojasā ॥

किं पुनर्धृतराष्ट्रस्य पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम् । विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भलोभपरायणम् ॥

kiṁ punar dhr̥tarāṣṭrasya putraṁ durdyūtadevinam । vidviṣṭaṁ sarvalokasya dambhalobhaparāyaṇam ॥

मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् । यास्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परैः ॥

mātaraṁ caiva śocāmi kr̥paṇāṁ putragr̥ddhinīm । yāsmākaṁ nityam āśāste mahattvam adhikaṁ paraiḥ ॥

कथं नु तस्यानाथाया मद्विनाशाद्भुजंगम । अफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः ॥

kathaṁ nu tasyānāthāyā madvināśād bhujaṁgama । aphalās te bhaviṣyanti mayi sarve manorathāḥ ॥

नकुलः सहदेवश्च यमजौ गुरुवर्तिनौ । मद्बाहुबलसंस्तब्धौ नित्यं पुरुषमानिनौ ॥

nakulaḥ sahadevaś ca yamajau guruvartinau । madbāhubalasaṁstabdhau nityaṁ puruṣamāninau ॥

निरुत्साहौ भविष्येते भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ । मद्विनाशात्परिद्यूनाविति मे वर्तते मतिः ॥

nirutsāhau bhaviṣyete bhraṣṭavīryaparākramau । madvināśāt paridyūnāv iti me vartate matiḥ ॥

एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः । भुजंगभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम् ॥

evaṁvidhaṁ bahu tadā vilalāpa vr̥kodaraḥ । bhujaṁgabhogasaṁruddho nāśakac ca viceṣṭitum ॥

युधिष्ठिरस्तु कौन्तेय बभूवास्वस्थचेतनः । अनिष्टदर्शनान्घोरानुत्पातान्परिचिन्तयन् ॥

yudhiṣṭhiras tu kaunteya babhūvāsvasthacetanaḥ । aniṣṭadarśanān ghorān utpātān paricintayan ॥

दारुणं ह्यशिवं नादं शिवा दक्षिणतः स्थिता । दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह ॥

dāruṇaṁ hy aśivaṁ nādaṁ śivā dakṣiṇataḥ sthitā । dīptāyāṁ diśi vitrastā rauti tasyāśramasya ha ॥

एकपक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शना । रुधिरं वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यमपस्वरा ॥

ekapakṣākṣicaraṇā vartikā ghoradarśanā । rudhiraṁ vamantī dadr̥śe pratyādityam apasvarā ॥

प्रववावनिलो रूक्षश्चण्डः शर्करकर्षणः । अपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च ॥

pravavāv anilo rūkṣaś caṇḍaḥ śarkarakarṣaṇaḥ । apasavyāni sarvāṇi mr̥gapakṣirutāni ca ॥

पृष्ठतो वायसः कृष्णो याहि याहीति वाशति । मुहुर्मुहुः प्रस्फुरति दक्षिणोऽस्य भुजस्तथा ॥

pr̥ṣṭhato vāyasaḥ kr̥ṣṇo yāhi yāhīti vāśati । muhur muhuḥ prasphurati dakṣiṇo ’sya bhujas tathā ॥

हृदयं चरणश्चापि वामोऽस्य परिवर्तते । सव्यस्याक्ष्णो विकारश्चाप्यनिष्टः समपद्यत ॥

hr̥dayaṁ caraṇaś cāpi vāmo ’sya parivartate । savyasyākṣṇo vikāraś cāpy aniṣṭaḥ samapadyata ॥

स धर्मराजो मेधावी शङ्कमानो महद्भयम् । द्रौपदीं परिपप्रच्छ क्व भीम इति भारत ॥

sa dharmarājo medhāvī śaṅkamāno mahad bhayam । draupadīṁ paripapraccha kva bhīma iti bhārata ॥

शशंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकोदरम् । स प्रतस्थे महाबाहुर्धौम्येन सहितो नृपः ॥

śaśaṁsa tasmai pāñcālī cirayātaṁ vr̥kodaram । sa pratasthe mahābāhur dhaumyena sahito nr̥paḥ ॥

द्रौपद्या रक्षणं कार्यमित्युवाच धनंजयम् । नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान्प्रति ॥

draupadyā rakṣaṇaṁ kāryam ity uvāca dhanaṁjayam । nakulaṁ sahadevaṁ ca vyādideśa dvijān prati ॥

स तस्य पदमुन्नीय तस्मादेवाश्रमात्प्रभुः । ददर्श पृथिवीं चिह्नैर्भीमस्य परिचिह्निताम् ॥

sa tasya padam unnīya tasmād evāśramāt prabhuḥ । dadarśa pr̥thivīṁ cihnair bhīmasya paricihnitām ॥

धावतस्तस्य वीरस्य मृगार्थे वातरंहसः । ऊरुवातविनिर्भग्नान्द्रुमान्व्यावर्जितान्पथि ॥

dhāvatas tasya vīrasya mr̥gārthe vātaraṁhasaḥ । ūruvātavinirbhagnān drumān vyāvarjitān pathi ॥

स गत्वा तैस्तदा चिह्नैर्ददर्श गिरिगह्वरे । गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तथा ॥

sa gatvā tais tadā cihnair dadarśa girigahvare । gr̥hītaṁ bhujagendreṇa niśceṣṭam anujaṁ tathā ॥