Adhyāya 174

वैशंपायन उवाच । नगोत्तमं प्रस्रवणैरुपेतं; दिशां गजैः किंनरपक्षिभिश्च । सुखं निवासं जहतां हि तेषां; न प्रीतिरासीद्भरतर्षभाणाम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । nagottamaṁ prasravaṇair upetaṁ; diśāṁ gajaiḥ kiṁnarapakṣibhiś ca । sukhaṁ nivāsaṁ jahatāṁ hi teṣāṁ; na prītir āsīd bharatarṣabhāṇām ॥

ततस्तु तेषां पुनरेव हर्षः; कैलासमालोक्य महान्बभूव । कुबेरकान्तं भरतर्षभाणां; महीधरं वारिधरप्रकाशम् ॥

tatas tu teṣāṁ punar eva harṣaḥ; kailāsam ālokya mahān babhūva । kuberakāntaṁ bharatarṣabhāṇāṁ; mahīdharaṁ vāridharaprakāśam ॥

समुच्छ्रयान्पर्वतसंनिरोधा;न्गोष्ठान्गिरीणां गिरिसेतुमालाः । बहून्प्रपातांश्च समीक्ष्य वीराः; स्थलानि निम्नानि च तत्र तत्र ॥

samucchrayān parvatasaṁnirodhān; goṣṭhān girīṇāṁ girisetumālāḥ । bahūn prapātāṁś ca samīkṣya vīrāḥ; sthalāni nimnāni ca tatra tatra ॥

तथैव चान्यानि महावनानि; मृगद्विजानेकपसेवितानि । आलोकयन्तोऽभिययुः प्रतीता;स्ते धन्विनः खड्गधरा नराग्र्याः ॥

tathaiva cānyāni mahāvanāni; mr̥gadvijānekapasevitāni । ālokayanto ’bhiyayuḥ pratītās; te dhanvinaḥ khaḍgadharā narāgryāḥ ॥

वनानि रम्याणि सरांसि नद्यो; गुहा गिरीणां गिरिगह्वराणि । एते निवासाः सततं बभूवु;र्निशानिशं प्राप्य नरर्षभाणाम् ॥

vanāni ramyāṇi sarāṁsi nadyo; guhā girīṇāṁ girigahvarāṇi । ete nivāsāḥ satataṁ babhūvur; niśāniśaṁ prāpya nararṣabhāṇām ॥

ते दुर्गवासं बहुधा निरुष्य; व्यतीत्य कैलासमचिन्त्यरूपम् । आसेदुरत्यर्थमनोरमं वै; तमाश्रमाग्र्यं वृषपर्वणस्ते ॥

te durgavāsaṁ bahudhā niruṣya; vyatītya kailāsam acintyarūpam । āsedur atyarthamanoramaṁ vai; tam āśramāgryaṁ vr̥ṣaparvaṇas te ॥

समेत्य राज्ञा वृषपर्वणस्ते; प्रत्यर्चितास्तेन च वीतमोहाः । शशंसिरे विस्तरशः प्रवासं; शिवं यथावद्वृषपर्वणस्ते ॥

sametya rājñā vr̥ṣaparvaṇas te; pratyarcitās tena ca vītamohāḥ । śaśaṁsire vistaraśaḥ pravāsaṁ; śivaṁ yathāvad vr̥ṣaparvaṇas te ॥

सुखोषितास्तत्र त एकरात्रं; पुण्याश्रमे देवमहर्षिजुष्टे । अभ्याययुस्ते बदरीं विशालां; सुखेन वीराः पुनरेव वासम् ॥

sukhoṣitās tatra ta ekarātraṁ; puṇyāśrame devamaharṣijuṣṭe । abhyāyayus te badarīṁ viśālāṁ; sukhena vīrāḥ punar eva vāsam ॥

ऊषुस्ततस्तत्र महानुभावा; नारायणस्थानगता नराग्र्याः । कुबेरकान्तां नलिनीं विशोकाः; संपश्यमानाः सुरसिद्धजुष्टाम् ॥

ūṣus tatas tatra mahānubhāvā; nārāyaṇasthānagatā narāgryāḥ । kuberakāntāṁ nalinīṁ viśokāḥ; saṁpaśyamānāḥ surasiddhajuṣṭām ॥

तां चाथ दृष्ट्वा नलिनीं विशोकाः; पाण्डोः सुताः सर्वनरप्रवीराः । ते रेमिरे नन्दनवासमेत्य; द्विजर्षयो वीतभया यथैव ॥

tāṁ cātha dr̥ṣṭvā nalinīṁ viśokāḥ; pāṇḍoḥ sutāḥ sarvanarapravīrāḥ । te remire nandanavāsam etya; dvijarṣayo vītabhayā yathaiva ॥

ततः क्रमेणोपययुर्नृवीरा; यथागतेनैव पथा समग्राः । विहृत्य मासं सुखिनो बदर्यां; किरातराज्ञो विषयं सुबाहोः ॥

tataḥ krameṇopayayur nr̥vīrā; yathāgatenaiva pathā samagrāḥ । vihr̥tya māsaṁ sukhino badaryāṁ; kirātarājño viṣayaṁ subāhoḥ ॥

चीनांस्तुखारान्दरदान्सदार्वा;न्देशान्कुणिन्दस्य च भूरिरत्नान् । अतीत्य दुर्गं हिमवत्प्रदेशं; पुरं सुबाहोर्ददृशुर्नृवीराः ॥

cīnāṁs tukhārān daradān sadārvān; deśān kuṇindasya ca bhūriratnān । atītya durgaṁ himavatpradeśaṁ; puraṁ subāhor dadr̥śur nr̥vīrāḥ ॥

श्रुत्वा च तान्पार्थिवपुत्रपौत्रा;न्प्राप्तान्सुबाहुर्विषये समग्रान् । प्रत्युद्ययौ प्रीतियुतः स राजा; तं चाभ्यनन्दन्वृषभाः कुरूणाम् ॥

śrutvā ca tān pārthivaputrapautrān; prāptān subāhur viṣaye samagrān । pratyudyayau prītiyutaḥ sa rājā; taṁ cābhyanandan vr̥ṣabhāḥ kurūṇām ॥

समेत्य राज्ञा तु सुबाहुना ते; सूतैर्विशोकप्रमुखैश्च सर्वैः । सहेन्द्रसेनैः परिचारकैश्च; पौरोगवैर्ये च महानसस्थाः ॥

sametya rājñā tu subāhunā te; sūtair viśokapramukhaiś ca sarvaiḥ । sahendrasenaiḥ paricārakaiś ca; paurogavair ye ca mahānasasthāḥ ॥

सुखोषितास्तत्र त एकरात्रं; सूतानुपादाय रथांश्च सर्वान् । घटोत्कचं सानुचरं विसृज्य; ततोऽभ्ययुर्यामुनमद्रिराजम् ॥

sukhoṣitās tatra ta ekarātraṁ; sūtān upādāya rathāṁś ca sarvān । ghaṭotkacaṁ sānucaraṁ visr̥jya; tato ’bhyayur yāmunam adrirājam ॥

तस्मिन्गिरौ प्रस्रवणोपपन्ने; हिमोत्तरीयारुणपाण्डुसानौ । विशाखयूपं समुपेत्य चक्रु;स्तदा निवासं पुरुषप्रवीराः ॥

tasmin girau prasravaṇopapanne; himottarīyāruṇapāṇḍusānau । viśākhayūpaṁ samupetya cakrus; tadā nivāsaṁ puruṣapravīrāḥ ॥

वराहनानामृगपक्षिजुष्टं; महद्वनं चैत्ररथप्रकाशम् । शिवेन यात्वा मृगयाप्रधानाः; संवत्सरं तत्र वने विजह्रुः ॥

varāhanānāmr̥gapakṣijuṣṭaṁ; mahad vanaṁ caitrarathaprakāśam । śivena yātvā mr̥gayāpradhānāḥ; saṁvatsaraṁ tatra vane vijahruḥ ॥

तत्राससादातिबलं भुजंगं; क्षुधार्दितं मृत्युमिवोग्ररूपम् । वृकोदरः पर्वतकन्दरायां; विषादमोहव्यथितान्तरात्मा ॥

tatrāsasādātibalaṁ bhujaṁgaṁ; kṣudhārditaṁ mr̥tyum ivograrūpam । vr̥kodaraḥ parvatakandarāyāṁ; viṣādamohavyathitāntarātmā ॥

द्वीपोऽभवद्यत्र वृकोदरस्य; युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः । अमोक्षयद्यस्तमनन्ततेजा; ग्राहेण संवेष्टितसर्वगात्रम् ॥

dvīpo ’bhavad yatra vr̥kodarasya; yudhiṣṭhiro dharmabhr̥tāṁ variṣṭhaḥ । amokṣayad yas tam anantatejā; grāheṇa saṁveṣṭitasarvagātram ॥

ते द्वादशं वर्षमथोपयान्तं; वने विहर्तुं कुरवः प्रतीताः । तस्माद्वनाच्चैत्ररथप्रकाशा;च्छ्रिया ज्वलन्तस्तपसा च युक्ताः ॥

te dvādaśaṁ varṣam athopayāntaṁ; vane vihartuṁ kuravaḥ pratītāḥ । tasmād vanāc caitrarathaprakāśāc; chriyā jvalantas tapasā ca yuktāḥ ॥

ततश्च यात्वा मरुधन्वपार्श्वं; सदा धनुर्वेदरतिप्रधानाः । सरस्वतीमेत्य निवासकामाः; सरस्ततो द्वैतवनं प्रतीयुः ॥

tataś ca yātvā marudhanvapārśvaṁ; sadā dhanurvedaratipradhānāḥ । sarasvatīm etya nivāsakāmāḥ; saras tato dvaitavanaṁ pratīyuḥ ॥

समीक्ष्य तान्द्वैतवने निविष्टा;न्निवासिनस्तत्र ततोऽभिजग्मुः । तपोदमाचारसमाधियुक्ता;स्तृणोदपात्राहरणाश्मकुट्टाः ॥

samīkṣya tān dvaitavane niviṣṭān; nivāsinas tatra tato ’bhijagmuḥ । tapodamācārasamādhiyuktās; tr̥ṇodapātrāharaṇāśmakuṭṭāḥ ॥

प्लक्षाक्षरौहीतकवेतसाश्च; स्नुहा बदर्यः खदिराः शिरीषाः । बिल्वेङ्गुदाः पीलुशमीकरीराः; सरस्वतीतीररुहा बभूवुः ॥

plakṣākṣarauhītakavetasāś ca; snuhā badaryaḥ khadirāḥ śirīṣāḥ । bilveṅgudāḥ pīluśamīkarīrāḥ; sarasvatītīraruhā babhūvuḥ ॥

तां यक्षगन्धर्वमहर्षिकान्ता;मायागभूतामिव देवतानाम् । सरस्वतीं प्रीतियुताश्चरन्तः; सुखं विजह्रुर्नरदेवपुत्राः ॥

tāṁ yakṣagandharvamaharṣikāntām; āyāgabhūtām iva devatānām । sarasvatīṁ prītiyutāś carantaḥ; sukhaṁ vijahrur naradevaputrāḥ ॥