Adhyāya 169

अर्जुन उवाच । अदृश्यमानास्ते दैत्या योधयन्ति स्म मायया । अदृश्यानस्त्रवीर्येण तानप्यहमयोधयम् ॥

arjuna uvāca । adr̥śyamānās te daityā yodhayanti sma māyayā । adr̥śyān astravīryeṇa tān apy aham ayodhayam ॥

गाण्डीवमुक्ता विशिखाः सम्यगस्त्रप्रचोदिताः । अच्छिन्दन्नुत्तमाङ्गानि यत्र यत्र स्म तेऽभवन् ॥

gāṇḍīvamuktā viśikhāḥ samyag astrapracoditāḥ । acchindann uttamāṅgāni yatra yatra sma te ’bhavan ॥

ततो निवातकवचा वध्यमाना मया युधि । संहृत्य मायां सहसा प्राविशन्पुरमात्मनः ॥

tato nivātakavacā vadhyamānā mayā yudhi । saṁhr̥tya māyāṁ sahasā prāviśan puram ātmanaḥ ॥

व्यपयातेषु दैत्येषु प्रादुर्भूते च दर्शने । अपश्यं दानवांस्तत्र हताञ्शतसहस्रशः ॥

vyapayāteṣu daityeṣu prādurbhūte ca darśane । apaśyaṁ dānavāṁs tatra hatāñ śatasahasraśaḥ ॥

विनिष्पिष्टानि तत्रैषां शस्त्राण्याभरणानि च । कूटशः स्म प्रदृश्यन्ते गात्राणि कवचानि च ॥

viniṣpiṣṭāni tatraiṣāṁ śastrāṇy ābharaṇāni ca । kūṭaśaḥ sma pradr̥śyante gātrāṇi kavacāni ca ॥

हयानां नान्तरं ह्यासीत्पदाद्विचलितुं पदम् । उत्पत्य सहसा तस्थुरन्तरिक्षगमास्ततः ॥

hayānāṁ nāntaraṁ hy āsīt padād vicalituṁ padam । utpatya sahasā tasthur antarikṣagamās tataḥ ॥

ततो निवातकवचा व्योम संछाद्य केवलम् । अदृश्या ह्यभ्यवर्तन्त विसृजन्तः शिलोच्चयान् ॥

tato nivātakavacā vyoma saṁchādya kevalam । adr̥śyā hy abhyavartanta visr̥jantaḥ śiloccayān ॥

अन्तर्भूमिगताश्चान्ये हयानां चरणान्यथ । न्यगृह्णन्दानवा घोरा रथचक्रे च भारत ॥

antarbhūmigatāś cānye hayānāṁ caraṇāny atha । nyagr̥hṇan dānavā ghorā rathacakre ca bhārata ॥

विनिगृह्य हरीनश्वान्रथं च मम युध्यतः । सर्वतो मामचिन्वन्त सरथं धरणीधरैः ॥

vinigr̥hya harīn aśvān rathaṁ ca mama yudhyataḥ । sarvato mām acinvanta sarathaṁ dharaṇīdharaiḥ ॥

पर्वतैरुपचीयद्भिः पतमानैस्तथापरैः । स देशो यत्र वर्ताम गुहेव समपद्यत ॥

parvatair upacīyadbhiḥ patamānais tathāparaiḥ । sa deśo yatra vartāma guheva samapadyata ॥

पर्वतैश्छाद्यमानोऽहं निगृहीतैश्च वाजिभिः । अगच्छं परमामार्तिं मातलिस्तदलक्षयत् ॥

parvataiś chādyamāno ’haṁ nigr̥hītaiś ca vājibhiḥ । agacchaṁ paramām ārtiṁ mātalis tad alakṣayat ॥

लक्षयित्वा तु मां भीतमिदं वचनमब्रवीत् । अर्जुनार्जुन मा भैस्त्वं वज्रमस्त्रमुदीरय ॥

lakṣayitvā tu māṁ bhītam idaṁ vacanam abravīt । arjunārjuna mā bhais tvaṁ vajram astram udīraya ॥

ततोऽहं तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा वज्रमुदीरयम् । देवराजस्य दयितं वज्रमस्त्रं नराधिप ॥

tato ’haṁ tasya tad vākyaṁ śrutvā vajram udīrayam । devarājasya dayitaṁ vajram astraṁ narādhipa ॥

अचलं स्थानमासाद्य गाण्डीवमनुमन्त्र्य च । अमुञ्चं वज्रसंस्पर्शानायसान्निशिताञ्शरान् ॥

acalaṁ sthānam āsādya gāṇḍīvam anumantrya ca । amuñcaṁ vajrasaṁsparśān āyasān niśitāñ śarān ॥

ततो मायाश्च ताः सर्वा निवातकवचांश्च तान् । ते वज्रचोदिता बाणा वज्रभूताः समाविशन् ॥

tato māyāś ca tāḥ sarvā nivātakavacāṁś ca tān । te vajracoditā bāṇā vajrabhūtāḥ samāviśan ॥

ते वज्रवेगाभिहता दानवाः पर्वतोपमाः । इतरेतरमाश्लिष्य न्यपतन्पृथिवीतले ॥

te vajravegābhihatā dānavāḥ parvatopamāḥ । itaretaram āśliṣya nyapatan pr̥thivītale ॥

अन्तर्भूमौ तु येऽगृह्णन्दानवा रथवाजिनः । अनुप्रविश्य तान्बाणाः प्राहिण्वन्यमसादनम् ॥

antarbhūmau tu ye ’gr̥hṇan dānavā rathavājinaḥ । anupraviśya tān bāṇāḥ prāhiṇvan yamasādanam ॥

हतैर्निवातकवचैर्निरस्तैः पर्वतोपमैः । समाच्छाद्यत देशः स विकीर्णैरिव पर्वतैः ॥

hatair nivātakavacair nirastaiḥ parvatopamaiḥ । samācchādyata deśaḥ sa vikīrṇair iva parvataiḥ ॥

न हयानां क्षतिः काचिन्न रथस्य न मातलेः । मम चादृश्यत तदा तदद्भुतमिवाभवत् ॥

na hayānāṁ kṣatiḥ kā cin na rathasya na mātaleḥ । mama cādr̥śyata tadā tad adbhutam ivābhavat ॥

ततो मां प्रहसन्राजन्मातलिः प्रत्यभाषत । नैतदर्जुन देवेषु त्वयि वीर्यं यदीक्ष्यते ॥

tato māṁ prahasan rājan mātaliḥ pratyabhāṣata । naitad arjuna deveṣu tvayi vīryaṁ yadīkṣyate ॥

हतेष्वसुरसंघेषु दारास्तेषां तु सर्वशः । प्राक्रोशन्नगरे तस्मिन्यथा शरदि लक्ष्मणाः ॥

hateṣv asurasaṁgheṣu dārās teṣāṁ tu sarvaśaḥ । prākrośan nagare tasmin yathā śaradi lakṣmaṇāḥ ॥

ततो मातलिना सार्धमहं तत्पुरमभ्ययाम् । त्रासयन्रथघोषेण निवातकवचस्त्रियः ॥

tato mātalinā sārdham ahaṁ tat puram abhyayām । trāsayan rathaghoṣeṇa nivātakavacastriyaḥ ॥

तान्दृष्ट्वा दशसाहस्रान्मयूरसदृशान्हयान् । रथं च रविसंकाशं प्राद्रवन्गणशः स्त्रियः ॥

tān dr̥ṣṭvā daśasāhasrān mayūrasadr̥śān hayān । rathaṁ ca ravisaṁkāśaṁ prādravan gaṇaśaḥ striyaḥ ॥

ताभिराभरणैः शब्दस्त्रासिताभिः समीरितः । शिलानामिव शैलेषु पतन्तीनामभूत्तदा ॥

tābhir ābharaṇaiḥ śabdas trāsitābhiḥ samīritaḥ । śilānām iva śaileṣu patantīnām abhūt tadā ॥

वित्रस्ता दैत्यनार्यस्ताः स्वानि वेश्मान्यथाविशन् । बहुरत्नविचित्राणि शातकुम्भमयानि च ॥

vitrastā daityanāryas tāḥ svāni veśmāny athāviśan । bahuratnavicitrāṇi śātakumbhamayāni ca ॥

तदद्भुताकारमहं दृष्ट्वा नगरमुत्तमम् । विशिष्टं देवनगरादपृच्छं मातलिं ततः ॥

tad adbhutākāram ahaṁ dr̥ṣṭvā nagaram uttamam । viśiṣṭaṁ devanagarād apr̥cchaṁ mātaliṁ tataḥ ॥

इदमेवंविधं कस्माद्देवता नाविशन्त्युत । पुरंदरपुराद्धीदं विशिष्टमिति लक्षये ॥

idam evaṁvidhaṁ kasmād devatā nāviśanty uta । puraṁdarapurād dhīdaṁ viśiṣṭam iti lakṣaye ॥

मातलिरुवाच । आसीदिदं पुरा पार्थ देवराजस्य नः पुरम् । ततो निवातकवचैरितः प्रच्याविताः सुराः ॥

mātalir uvāca । āsīd idaṁ purā pārtha devarājasya naḥ puram । tato nivātakavacair itaḥ pracyāvitāḥ surāḥ ॥

तपस्तप्त्वा महत्तीव्रं प्रसाद्य च पितामहम् । इदं वृतं निवासाय देवेभ्यश्चाभयं युधि ॥

tapas taptvā mahat tīvraṁ prasādya ca pitāmaham । idaṁ vr̥taṁ nivāsāya devebhyaś cābhayaṁ yudhi ॥

ततः शक्रेण भगवान्स्वयम्भूरभिचोदितः । विधत्तां भगवानत्रेत्यात्मनो हितकाम्यया ॥

tataḥ śakreṇa bhagavān svayambhūr abhicoditaḥ । vidhattāṁ bhagavān atrety ātmano hitakāmyayā ॥

तत उक्तो भगवता दिष्टमत्रेति वासवः । भवितान्तस्त्वमेवैषां देहेनान्येन वृत्रहन् ॥

tata ukto bhagavatā diṣṭam atreti vāsavaḥ । bhavitāntas tvam evaiṣāṁ dehenānyena vr̥trahan ॥

तत एषां वधार्थाय शक्रोऽस्त्राणि ददौ तव । न हि शक्याः सुरैर्हन्तुं य एते निहतास्त्वया ॥

tata eṣāṁ vadhārthāya śakro ’strāṇi dadau tava । na hi śakyāḥ surair hantuṁ ya ete nihatās tvayā ॥

कालस्य परिणामेन ततस्त्वमिह भारत । एषामन्तकरः प्राप्तस्तत्त्वया च कृतं तथा ॥

kālasya pariṇāmena tatas tvam iha bhārata । eṣām antakaraḥ prāptas tat tvayā ca kr̥taṁ tathā ॥

दानवानां विनाशार्थं महास्त्राणां महद्बलम् । ग्राहितस्त्वं महेन्द्रेण पुरुषेन्द्र तदुत्तमम् ॥

dānavānāṁ vināśārthaṁ mahāstrāṇāṁ mahad balam । grāhitas tvaṁ mahendreṇa puruṣendra tad uttamam ॥

अर्जुन उवाच । ततः प्रविश्य नगरं दानवांश्च निहत्य तान् । पुनर्मातलिना सार्धमगच्छं देवसद्म तत् ॥

arjuna uvāca । tataḥ praviśya nagaraṁ dānavāṁś ca nihatya tān । punar mātalinā sārdham agacchaṁ devasadma tat ॥