Adhyāya 163

वैशंपायन उवाच । यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतः । कृष्णया चैव बीभत्सुर्धर्मपुत्रमपूजयत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yathāgataṁ gate śakre bhrātr̥bhiḥ saha saṁgataḥ । kr̥ṣṇayā caiva bībhatsur dharmaputram apūjayat ॥

अभिवादयमानं तु मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम् । हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टोऽर्जुनमब्रवीत् ॥

abhivādayamānaṁ tu mūrdhny upāghrāya pāṇḍavam । harṣagadgadayā vācā prahr̥ṣṭo ’rjunam abravīt ॥

कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे व्यतिगतस्तव । कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्च तोषितः ॥

katham arjuna kālo ’yaṁ svarge vyatigatas tava । kathaṁ cāstrāṇy avāptāni devarājaś ca toṣitaḥ ॥

सम्यग्वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि भारत । कच्चित्सुराधिपः प्रीतो रुद्रश्चास्त्राण्यदात्तव ॥

samyag vā te gr̥hītāni kaccid astrāṇi bhārata । kaccit surādhipaḥ prīto rudraś cāstrāṇy adāt tava ॥

यथा दृष्टश्च ते शक्रो भगवान्वा पिनाकधृक् । यथा चास्त्राण्यवाप्तानि यथा चाराधितश्च ते ॥

yathā dr̥ṣṭaś ca te śakro bhagavān vā pinākadhr̥k । yathā cāstrāṇy avāptāni yathā cārādhitaś ca te ॥

यथोक्तवांस्त्वां भगवाञ्शतक्रतुररिंदम । कृतप्रियस्त्वयास्मीति तच्च ते किं प्रियं कृतम् । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते ॥

yathoktavāṁs tvāṁ bhagavāñ śatakratur ariṁdama । kr̥tapriyas tvayāsmīti tac ca te kiṁ priyaṁ kr̥tam । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ vistareṇa mahādyute ॥

यथा तुष्टो महादेवो देवराजश्च तेऽनघ । यच्चापि वज्रपाणेस्ते प्रियं कृतमरिंदम । एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय ॥

yathā tuṣṭo mahādevo devarājaś ca te ’nagha । yac cāpi vajrapāṇes te priyaṁ kr̥tam ariṁdama । etad ākhyāhi me sarvam akhilena dhanaṁjaya ॥

अर्जुन उवाच । शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान् । शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शंकरम् ॥

arjuna uvāca । śr̥ṇu hanta mahārāja vidhinā yena dr̥ṣṭavān । śatakratum ahaṁ devaṁ bhagavantaṁ ca śaṁkaram ॥

विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन । भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम् ॥

vidyām adhītya tāṁ rājaṁs tvayoktām arimardana । bhavatā ca samādiṣṭas tapase prasthito vanam ॥

भृगुतुङ्गमथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तपः । एकरात्रोषितः कंचिदपश्यं ब्राह्मणं पथि ॥

bhr̥gutuṅgam atho gatvā kāmyakād āsthitas tapaḥ । ekarātroṣitaḥ kaṁ cid apaśyaṁ brāhmaṇaṁ pathi ॥

स मामपृच्छत्कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे । तस्मा अवितथं सर्वमब्रुवं कुरुनन्दन ॥

sa mām apr̥cchat kaunteya kvāsi gantā bravīhi me । tasmā avitathaṁ sarvam abruvaṁ kurunandana ॥

स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम । अपूजयत मां राजन्प्रीतिमांश्चाभवन्मयि ॥

sa tathyaṁ mama tac chrutvā brāhmaṇo rājasattama । apūjayata māṁ rājan prītimāṁś cābhavan mayi ॥

ततो मामब्रवीत्प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत । तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम् ॥

tato mām abravīt prītas tapa ātiṣṭha bhārata । tapasvī nacireṇa tvaṁ drakṣyase vibudhādhipam ॥

ततोऽहं वचनात्तस्य गिरिमारुह्य शैशिरम् । तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः ॥

tato ’haṁ vacanāt tasya girim āruhya śaiśiram । tapo ’tapyaṁ mahārāja māsaṁ mūlaphalāśanaḥ ॥

द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः । निराहारस्तृतीयेऽथ मासे पाण्डवनन्दन ॥

dvitīyaś cāpi me māso jalaṁ bhakṣayato gataḥ । nirāhāras tr̥tīye ’tha māse pāṇḍavanandana ॥

ऊर्ध्वबाहुश्चतुर्थं तु मासमस्मि स्थितस्तदा । न च मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

ūrdhvabāhuś caturthaṁ tu māsam asmi sthitas tadā । na ca me hīyate prāṇas tad adbhutam ivābhavat ॥

चतुर्थे समभिक्रान्ते प्रथमे दिवसे गते । वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपमुपागमत् ॥

caturthe samabhikrānte prathame divase gate । varāhasaṁsthitaṁ bhūtaṁ matsamīpam upāgamat ॥

निघ्नन्प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्चरणैरपि । संमार्जञ्जठरेणोर्वीं विवर्तंश्च मुहुर्मुहुः ॥

nighnan prothena pr̥thivīṁ vilikhaṁś caraṇair api । saṁmārjañ jaṭhareṇorvīṁ vivartaṁś ca muhur muhuḥ ॥

अनु तस्यापरं भूतं महत्कैरातसंस्थितम् । धनुर्बाणासिमत्प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा ॥

anu tasyāparaṁ bhūtaṁ mahat kairātasaṁsthitam । dhanurbāṇāsimat prāptaṁ strīgaṇānugataṁ tadā ॥

ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी । अताडयं शरेणाथ तद्भूतं लोमहर्षणम् ॥

tato ’haṁ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī । atāḍayaṁ śareṇātha tad bhūtaṁ lomaharṣaṇam ॥

युगपत्तत्किरातश्च विकृष्य बलवद्धनुः । अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्निव मे मनः ॥

yugapat tat kirātaś ca vikr̥ṣya balavad dhanuḥ । abhyājaghne dr̥ḍhataraṁ kampayann iva me manaḥ ॥

स तु मामब्रवीद्राजन्मम पूर्वपरिग्रहः । मृगयाधर्ममुत्सृज्य किमर्थं ताडितस्त्वया ॥

sa tu mām abravīd rājan mama pūrvaparigrahaḥ । mr̥gayādharmam utsr̥jya kimarthaṁ tāḍitas tvayā ॥

एष ते निशितैर्बाणैर्दर्पं हन्मि स्थिरो भव । स वर्ष्मवान्महाकायस्ततो मामभ्यधावत ॥

eṣa te niśitair bāṇair darpaṁ hanmi sthiro bhava । sa varṣmavān mahākāyas tato mām abhyadhāvata ॥

ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैः । तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम् ॥

tato girim ivātyartham āvr̥ṇon māṁ mahāśaraiḥ । taṁ cāhaṁ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram ॥

ततः शरैर्दीप्तमुखैः पत्रितैरनुमन्त्रितैः । प्रत्यविध्यमहं तं तु वज्रैरिव शिलोच्चयम् ॥

tataḥ śarair dīptamukhaiḥ patritair anumantritaiḥ । pratyavidhyam ahaṁ taṁ tu vajrair iva śiloccayam ॥

तस्य तच्छतधा रूपमभवच्च सहस्रधा । तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम् ॥

tasya tac chatadhā rūpam abhavac ca sahasradhā । tāni cāsya śarīrāṇi śarair aham atāḍayam ॥

पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत । अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः ॥

punas tāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata । adr̥śyanta mahārāja tāny ahaṁ vyadhamaṁ punaḥ ॥

अणुर्बृहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनः । एकीभूतस्तदा राजन्सोऽभ्यवर्तत मां युधि ॥

aṇur br̥hacchirā bhūtvā br̥hac cāṇuśirāḥ punaḥ । ekībhūtas tadā rājan so ’bhyavartata māṁ yudhi ॥

यदाभिभवितुं बाणैर्नैव शक्नोमि तं रणे । ततोऽहमस्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ ॥

yadābhibhavituṁ bāṇair naiva śaknomi taṁ raṇe । tato ’ham astram ātiṣṭhaṁ vāyavyaṁ bharatarṣabha ॥

न चैनमशकं हन्तुं तदद्भुतमिवाभवत् । तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महानभूत् ॥

na cainam aśakaṁ hantuṁ tad adbhutam ivābhavat । tasmin pratihate cāstre vismayo me mahān abhūt ॥

भूयश्चैव महाराज सविशेषमहं ततः । अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम् ॥

bhūyaś caiva mahārāja saviśeṣam ahaṁ tataḥ । astrapūgena mahatā raṇe bhūtam avākiram ॥

स्थूणाकर्णमयोजालं शरवर्षं शरोल्बणम् । शैलास्त्रमश्मवर्षं च समास्थायाहमभ्ययाम् । जग्रास प्रहसंस्तानि सर्वाण्यस्त्राणि मेऽनघ ॥

sthūṇākarṇam ayojālaṁ śaravarṣaṁ śarolbaṇam । śailāstram aśmavarṣaṁ ca samāsthāyāham abhyayām । jagrāsa prahasaṁs tāni sarvāṇy astrāṇi me ’nagha ॥

तेषु सर्वेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रमहमादिशम् । ततः प्रज्वलितैर्बाणैः सर्वतः सोपचीयत । उपचीयमानश्च मया महास्त्रेण व्यवर्धत ॥

teṣu sarveṣu śānteṣu brahmāstram aham ādiśam । tataḥ prajvalitair bāṇaiḥ sarvataḥ sopacīyata । upacīyamānaś ca mayā mahāstreṇa vyavardhata ॥

ततः संतापितो लोको मत्प्रसूतेन तेजसा । क्षणेन हि दिशः खं च सर्वतोऽभिविदीपितम् ॥

tataḥ saṁtāpito loko matprasūtena tejasā । kṣaṇena hi diśaḥ khaṁ ca sarvato ’bhividīpitam ॥

तदप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत् । ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन्भयं मां महदाविशत् ॥

tad apy astraṁ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśātayat । brahmāstre tu hate rājan bhayaṁ māṁ mahad āviśat ॥

ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी । सहसाभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षयत् ॥

tato ’haṁ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī । sahasābhyahanaṁ bhūtaṁ tāny apy astrāṇy abhakṣayat ॥

हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च । मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत ॥

hateṣv astreṣu sarveṣu bhakṣiteṣv āyudheṣu ca । mama tasya ca bhūtasya bāhuyuddham avartata ॥

व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैरपि समाहतौ । अपातयच्च तद्भूतं निश्चेष्टो ह्यगमं महीम् ॥

vyāyāmaṁ muṣṭibhiḥ kr̥tvā talair api samāhatau । apātayac ca tad bhūtaṁ niśceṣṭo hy agamaṁ mahīm ॥

ततः प्रहस्य तद्भूतं तत्रैवान्तरधीयत । सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्भुतोपमम् ॥

tataḥ prahasya tad bhūtaṁ tatraivāntaradhīyata । saha strībhir mahārāja paśyato me ’dbhutopamam ॥

एवं कृत्वा स भगवांस्ततोऽन्यद्रूपमात्मनः । दिव्यमेव महाराज वसानोऽद्भुतमम्बरम् ॥

evaṁ kr̥tvā sa bhagavāṁs tato ’nyad rūpam ātmanaḥ । divyam eva mahārāja vasāno ’dbhutam ambaram ॥

हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशेश्वरः । स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः ॥

hitvā kirātarūpaṁ ca bhagavāṁs tridaśeśvaraḥ । svarūpaṁ divyam āsthāya tasthau tatra maheśvaraḥ ॥

अदृश्यत ततः साक्षाद्भगवान्गोवृषध्वजः । उमासहायो हरिदृग्बहुरूपः पिनाकधृक् ॥

adr̥śyata tataḥ sākṣād bhagavān govr̥ṣadhvajaḥ । umāsahāyo haridr̥g bahurūpaḥ pinākadhr̥k ॥

स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम् । शूलपाणिरथोवाच तुष्टोऽस्मीति परंतप ॥

sa mām abhyetya samare tathaivābhimukhaṁ sthitam । śūlapāṇir athovāca tuṣṭo ’smīti paraṁtapa ॥

ततस्तद्धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ । प्रादान्ममैव भगवान्वरयस्वेति चाब्रवीत् ॥

tatas tad dhanur ādāya tūṇau cākṣayyasāyakau । prādān mamaiva bhagavān varayasveti cābravīt ॥

तुष्टोऽस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते । यत्ते मनोगतं वीर तद्ब्रूहि वितराम्यहम् । अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत्ते मनोगतम् ॥

tuṣṭo ’smi tava kaunteya brūhi kiṁ karavāṇi te । yat te manogataṁ vīra tad brūhi vitarāmy aham । amaratvam apāhāya brūhi yat te manogatam ॥

ततः प्राञ्जलिरेवाहमस्त्रेषु गतमानसः । प्रणम्य शिरसा शर्वं ततो वचनमाददे ॥

tataḥ prāñjalir evāham astreṣu gatamānasaḥ । praṇamya śirasā śarvaṁ tato vacanam ādade ॥

भगवान्मे प्रसन्नश्चेदीप्सितोऽयं वरो मम । अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित् । ददानीत्येव भगवानब्रवीत्त्र्यम्बकश्च माम् ॥

bhagavān me prasannaś ced īpsito ’yaṁ varo mama । astrāṇīcchāmy ahaṁ jñātuṁ yāni deveṣu kāni cit । dadānīty eva bhagavān abravīt tryambakaś ca mām ॥

रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव । प्रददौ च मम प्रीतः सोऽस्त्रं पाशुपतं प्रभुः ॥

raudram astraṁ madīyaṁ tvām upasthāsyati pāṇḍava । pradadau ca mama prītaḥ so ’straṁ pāśupataṁ prabhuḥ ॥

उवाच च महादेवो दत्त्वा मेऽस्त्रं सनातनम् । न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कथंचन ॥

uvāca ca mahādevo dattvā me ’straṁ sanātanam । na prayojyaṁ bhaved etan mānuṣeṣu kathaṁ cana ॥

पीड्यमानेन बलवत्प्रयोज्यं ते धनंजय । अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेः ॥

pīḍyamānena balavat prayojyaṁ te dhanaṁjaya । astrāṇāṁ pratighāte ca sarvathaiva prayojayeḥ ॥

तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम् । मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे ॥

tad apratihataṁ divyaṁ sarvāstrapratiṣedhanam । mūrtiman me sthitaṁ pārśve prasanne govr̥ṣadhvaje ॥

उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम् । दुरासदं दुष्प्रहसं सुरदानवराक्षसैः ॥

utsādanam amitrāṇāṁ parasenānikartanam । durāsadaṁ duṣprahasaṁ suradānavarākṣasaiḥ ॥

अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम् । प्रेक्षतश्चैव मे देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

anujñātas tv ahaṁ tena tatraiva samupāviśam । prekṣataś caiva me devas tatraivāntaradhīyata ॥