Adhyāya 161

वैशंपायन उवाच । तस्मिन्नगेन्द्रे वसतां तु तेषां; महात्मनां सद्व्रतमास्थितानाम् । रतिः प्रमोदश्च बभूव तेषा;माकाङ्क्षतां दर्शनमर्जुनस्य ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasmin nagendre vasatāṁ tu teṣāṁ; mahātmanāṁ sadvratam āsthitānām । ratiḥ pramodaś ca babhūva teṣām; ākāṅkṣatāṁ darśanam arjunasya ॥

तान्वीर्ययुक्तान्सुविशुद्धसत्त्वां;स्तेजस्विनः सत्यधृतिप्रधानान् । संप्रीयमाणा बहवोऽभिजग्मु;र्गन्धर्वसंघाश्च महर्षयश्च ॥

tān vīryayuktān suviśuddhasattvāṁs; tejasvinaḥ satyadhr̥tipradhānān । saṁprīyamāṇā bahavo ’bhijagmur; gandharvasaṁghāś ca maharṣayaś ca ॥

तं पादपैः पुष्पधरैरुपेतं; नगोत्तमं प्राप्य महारथानाम् । मनःप्रसादः परमो बभूव; यथा दिवं प्राप्य मरुद्गणानाम् ॥

taṁ pādapaiḥ puṣpadharair upetaṁ; nagottamaṁ prāpya mahārathānām । manaḥprasādaḥ paramo babhūva; yathā divaṁ prāpya marudgaṇānām ॥

मयूरहंसस्वननादितानि; पुष्पोपकीर्णानि महाचलस्य । शृङ्गाणि सानूनि च पश्यमाना; गिरेः परं हर्षमवाप्य तस्थुः ॥

mayūrahaṁsasvananāditāni; puṣpopakīrṇāni mahācalasya । śr̥ṅgāṇi sānūni ca paśyamānā; gireḥ paraṁ harṣam avāpya tasthuḥ ॥

साक्षात्कुबेरेण कृताश्च तस्मि;न्नगोत्तमे संवृतकूलरोधसः । कादम्बकारण्डवहंसजुष्टाः; पद्माकुलाः पुष्करिणीरपश्यन् ॥

sākṣāt kubereṇa kr̥tāś ca tasmin; nagottame saṁvr̥takūlarodhasaḥ । kādambakāraṇḍavahaṁsajuṣṭāḥ; padmākulāḥ puṣkariṇīr apaśyan ॥

क्रीडाप्रदेशांश्च समृद्धरूपा;न्सुचित्रमाल्यावृतजातशोभान् । मणिप्रवेकान्सुमनोहरांश्च; यथा भवेयुर्धनदस्य राज्ञः ॥

krīḍāpradeśāṁś ca samr̥ddharūpān; sucitramālyāvr̥tajātaśobhān । maṇipravekān sumanoharāṁś ca; yathā bhaveyur dhanadasya rājñaḥ ॥

अनेकवर्णैश्च सुगन्धिभिश्च; महाद्रुमैः संततमभ्रमालिभिः । तपःप्रधानाः सततं चरन्तः; शृङ्गं गिरेश्चिन्तयितुं न शेकुः ॥

anekavarṇaiś ca sugandhibhiś ca; mahādrumaiḥ saṁtatam abhramālibhiḥ । tapaḥpradhānāḥ satataṁ carantaḥ; śr̥ṅgaṁ gireś cintayituṁ na śekuḥ ॥

स्वतेजसा तस्य नगोत्तमस्य; महौषधीनां च तथा प्रभावात् । विभक्तभावो न बभूव कश्चि;दहर्निशानां पुरुषप्रवीर ॥

svatejasā tasya nagottamasya; mahauṣadhīnāṁ ca tathā prabhāvāt । vibhaktabhāvo na babhūva kaś cid; aharniśānāṁ puruṣapravīra ॥

यमास्थितः स्थावरजङ्गमानि; विभावसुर्भावयतेऽमितौजाः । तस्योदयं चास्तमयं च वीरा;स्तत्र स्थितास्ते ददृशुर्नृसिंहाः ॥

yam āsthitaḥ sthāvarajaṅgamāni; vibhāvasur bhāvayate ’mitaujāḥ । tasyodayaṁ cāstamayaṁ ca vīrās; tatra sthitās te dadr̥śur nr̥siṁhāḥ ॥

रवेस्तमिस्रागमनिर्गमांस्ते; तथोदयं चास्तमयं च वीराः । समावृताः प्रेक्ष्य तमोनुदस्य; गभस्तिजालैः प्रदिशो दिशश्च ॥

raves tamisrāgamanirgamāṁs te; tathodayaṁ cāstamayaṁ ca vīrāḥ । samāvr̥tāḥ prekṣya tamonudasya; gabhastijālaiḥ pradiśo diśaś ca ॥

स्वाध्यायवन्तः सततक्रियाश्च; धर्मप्रधानाश्च शुचिव्रताश्च । सत्ये स्थितास्तस्य महारथस्य; सत्यव्रतस्यागमनप्रतीक्षाः ॥

svādhyāyavantaḥ satatakriyāś ca; dharmapradhānāś ca śucivratāś ca । satye sthitās tasya mahārathasya; satyavratasyāgamanapratīkṣāḥ ॥

इहैव हर्षोऽस्तु समागतानां; क्षिप्रं कृतास्त्रेण धनंजयेन । इति ब्रुवन्तः परमाशिषस्ते; पार्थास्तपोयोगपरा बभूवुः ॥

ihaiva harṣo ’stu samāgatānāṁ; kṣipraṁ kr̥tāstreṇa dhanaṁjayena । iti bruvantaḥ paramāśiṣas te; pārthās tapoyogaparā babhūvuḥ ॥

दृष्ट्वा विचित्राणि गिरौ वनानि; किरीटिनं चिन्तयतामभीक्ष्णम् । बभूव रात्रिर्दिवसश्च तेषां; संवत्सरेणैव समानरूपः ॥

dr̥ṣṭvā vicitrāṇi girau vanāni; kirīṭinaṁ cintayatām abhīkṣṇam । babhūva rātrir divasaś ca teṣāṁ; saṁvatsareṇaiva samānarūpaḥ ॥

यदैव धौम्यानुमते महात्मा; कृत्वा जटाः प्रव्रजितः स जिष्णुः । तदैव तेषां न बभूव हर्षः; कुतो रतिस्तद्गतमानसानाम् ॥

yadaiva dhaumyānumate mahātmā; kr̥tvā jaṭāḥ pravrajitaḥ sa jiṣṇuḥ । tadaiva teṣāṁ na babhūva harṣaḥ; kuto ratis tadgatamānasānām ॥

भ्रातुर्नियोगात्तु युधिष्ठिरस्य; वनादसौ वारणमत्तगामी । यत्काम्यकात्प्रव्रजितः स जिष्णु;स्तदैव ते शोकहता बभूवुः ॥

bhrātur niyogāt tu yudhiṣṭhirasya; vanād asau vāraṇamattagāmī । yat kāmyakāt pravrajitaḥ sa jiṣṇus; tadaiva te śokahatā babhūvuḥ ॥

तथा तु तं चिन्तयतां सिताश्व;मस्त्रार्थिनं वासवमभ्युपेतम् । मासोऽथ कृच्छ्रेण तदा व्यतीत;स्तस्मिन्नगे भारत भारतानाम् ॥

tathā tu taṁ cintayatāṁ sitāśvam; astrārthinaṁ vāsavam abhyupetam । māso ’tha kr̥cchreṇa tadā vyatītas; tasmin nage bhārata bhāratānām ॥

ततः कदाचिद्धरिसंप्रयुक्तं; महेन्द्रवाहं सहसोपयातम् । विद्युत्प्रभं प्रेक्ष्य महारथानां; हर्षोऽर्जुनं चिन्तयतां बभूव ॥

tataḥ kadā cid dharisaṁprayuktaṁ; mahendravāhaṁ sahasopayātam । vidyutprabhaṁ prekṣya mahārathānāṁ; harṣo ’rjunaṁ cintayatāṁ babhūva ॥

स दीप्यमानः सहसान्तरिक्षं; प्रकाशयन्मातलिसंगृहीतः । बभौ महोल्केव घनान्तरस्था; शिखेव चाग्नेर्ज्वलिता विधूमा ॥

sa dīpyamānaḥ sahasāntarikṣaṁ; prakāśayan mātalisaṁgr̥hītaḥ । babhau maholkeva ghanāntarasthā; śikheva cāgner jvalitā vidhūmā ॥

तमास्थितः संददृशे किरीटी; स्रग्वी वराण्याभरणानि बिभ्रत् । धनंजयो वज्रधरप्रभावः; श्रिया ज्वलन्पर्वतमाजगाम ॥

tam āsthitaḥ saṁdadr̥śe kirīṭī; sragvī varāṇy ābharaṇāni bibhrat । dhanaṁjayo vajradharaprabhāvaḥ; śriyā jvalan parvatam ājagāma ॥

स शैलमासाद्य किरीटमाली; महेन्द्रवाहादवरुह्य तस्मात् । धौम्यस्य पादावभिवाद्य पूर्व;मजातशत्रोस्तदनन्तरं च ॥

sa śailam āsādya kirīṭamālī; mahendravāhād avaruhya tasmāt । dhaumyasya pādāv abhivādya pūrvam; ajātaśatros tadanantaraṁ ca ॥

वृकोदरस्यापि ववन्द पादौ; माद्रीसुताभ्यामभिवादितश्च । समेत्य कृष्णां परिसान्त्व्य चैनां; प्रह्वोऽभवद्भ्रातुरुपह्वरे सः ॥

vr̥kodarasyāpi vavanda pādau; mādrīsutābhyām abhivāditaś ca । sametya kr̥ṣṇāṁ parisāntvya caināṁ; prahvo ’bhavad bhrātur upahvare saḥ ॥

बभूव तेषां परमः प्रहर्ष;स्तेनाप्रमेयेण समागतानाम् । स चापि तान्प्रेक्ष्य किरीटमाली; ननन्द राजानमभिप्रशंसन् ॥

babhūva teṣāṁ paramaḥ praharṣas; tenāprameyeṇa samāgatānām । sa cāpi tān prekṣya kirīṭamālī; nananda rājānam abhipraśaṁsan ॥

यमास्थितः सप्त जघान पूगा;न्दितेः सुतानां नमुचेर्निहन्ता । तमिन्द्रवाहं समुपेत्य पार्थाः; प्रदक्षिणं चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥

yam āsthitaḥ sapta jaghāna pūgān; diteḥ sutānāṁ namucer nihantā । tam indravāhaṁ samupetya pārthāḥ; pradakṣiṇaṁ cakrur adīnasattvāḥ ॥

ते मातलेश्चक्रुरतीव हृष्टाः; सत्कारमग्र्यं सुरराजतुल्यम् । सर्वं यथावच्च दिवौकसस्ता;न्पप्रच्छुरेनं कुरुराजपुत्राः ॥

te mātaleś cakrur atīva hr̥ṣṭāḥ; satkāram agryaṁ surarājatulyam । sarvaṁ yathāvac ca divaukasas tān; papracchur enaṁ kururājaputrāḥ ॥

तानप्यसौ मातलिरभ्यनन्द;त्पितेव पुत्राननुशिष्य चैनान् । ययौ रथेनाप्रतिमप्रभेण; पुनः सकाशं त्रिदिवेश्वरस्य ॥

tān apy asau mātalir abhyanandat; piteva putrān anuśiṣya cainān । yayau rathenāpratimaprabheṇa; punaḥ sakāśaṁ tridiveśvarasya ॥

गते तु तस्मिन्वरदेववाहे; शक्रात्मजः सर्वरिपुप्रमाथी । शक्रेण दत्तानि ददौ महात्मा; महाधनान्युत्तमरूपवन्ति । दिवाकराभाणि विभूषणानि; प्रीतः प्रियायै सुतसोममात्रे ॥

gate tu tasmin varadevavāhe; śakrātmajaḥ sarvaripupramāthī । śakreṇa dattāni dadau mahātmā; mahādhanāny uttamarūpavanti । divākarābhāṇi vibhūṣaṇāni; prītaḥ priyāyai sutasomamātre ॥

ततः स तेषां कुरुपुंगवानां; तेषां च सूर्याग्निसमप्रभाणाम् । विप्रर्षभाणामुपविश्य मध्ये; सर्वं यथावत्कथयां बभूव ॥

tataḥ sa teṣāṁ kurupuṁgavānāṁ; teṣāṁ ca sūryāgnisamaprabhāṇām । viprarṣabhāṇām upaviśya madhye; sarvaṁ yathāvat kathayāṁ babhūva ॥

एवं मयास्त्राण्युपशिक्षितानि; शक्राच्च वाताच्च शिवाच्च साक्षात् । तथैव शीलेन समाधिना च; प्रीताः सुरा मे सहिताः सहेन्द्राः ॥

evaṁ mayāstrāṇy upaśikṣitāni; śakrāc ca vātāc ca śivāc ca sākṣāt । tathaiva śīlena samādhinā ca; prītāḥ surā me sahitāḥ sahendrāḥ ॥

संक्षेपतो वै स विशुद्धकर्मा; तेभ्यः समाख्याय दिवि प्रवेशम् । माद्रीसुताभ्यां सहितः किरीटी; सुष्वाप तामावसतिं प्रतीतः ॥

saṁkṣepato vai sa viśuddhakarmā; tebhyaḥ samākhyāya divi praveśam । mādrīsutābhyāṁ sahitaḥ kirīṭī; suṣvāpa tām āvasatiṁ pratītaḥ ॥