Adhyāya 16

युधिष्ठिर उवाच । वासुदेव महाबाहो विस्तरेण महामते । सौभस्य वधमाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vāsudeva mahābāho vistareṇa mahāmate । saubhasya vadham ācakṣva na hi tr̥pyāmi kathyataḥ ॥

वासुदेव उवाच । हतं श्रुत्वा महाबाहो मया श्रौतश्रवं नृपम् । उपायाद्भरतश्रेष्ठ शाल्वो द्वारवतीं पुरीम् ॥

vāsudeva uvāca । hataṁ śrutvā mahābāho mayā śrautaśravaṁ nr̥pam । upāyād bharataśreṣṭha śālvo dvāravatīṁ purīm ॥

अरुन्धत्तां सुदुष्टात्मा सर्वतः पाण्डुनन्दन । शाल्वो वैहायसं चापि तत्पुरं व्यूह्य विष्ठितः ॥

arundhat tāṁ suduṣṭātmā sarvataḥ pāṇḍunandana । śālvo vaihāyasaṁ cāpi tat puraṁ vyūhya viṣṭhitaḥ ॥

तत्रस्थोऽथ महीपालो योधयामास तां पुरीम् । अभिसारेण सर्वेण तत्र युद्धमवर्तत ॥

tatrastho ’tha mahīpālo yodhayām āsa tāṁ purīm । abhisāreṇa sarveṇa tatra yuddham avartata ॥

पुरी समन्ताद्विहिता सपताका सतोरणा । सचक्रा सहुडा चैव सयन्त्रखनका तथा ॥

purī samantād vihitā sapatākā satoraṇā । sacakrā sahuḍā caiva sayantrakhanakā tathā ॥

सोपतल्पप्रतोलीका साट्टाट्टालकगोपुरा । सकचग्रहणी चैव सोल्कालातावपोथिका ॥

sopatalpapratolīkā sāṭṭāṭṭālakagopurā । sakacagrahaṇī caiva solkālātāvapothikā ॥

सोष्ट्रिका भरतश्रेष्ठ सभेरीपणवानका । समित्तृणकुशा राजन्सशतघ्नीकलाङ्गला ॥

soṣṭrikā bharataśreṣṭha sabherīpaṇavānakā । samittr̥ṇakuśā rājan saśataghnīkalāṅgalā ॥

सभुशुण्ड्यश्मलगुडा सायुधा सपरश्वधा । लोहचर्मवती चापि साग्निः सहुडशृङ्गिका ॥

sabhuśuṇḍyaśmalaguḍā sāyudhā saparaśvadhā । lohacarmavatī cāpi sāgniḥ sahuḍaśr̥ṅgikā ॥

शास्त्रदृष्टेन विधिना संयुक्ता भरतर्षभ । द्रव्यैरनेकैर्विविधैर्गदसाम्बोद्धवादिभिः ॥

śāstradr̥ṣṭena vidhinā saṁyuktā bharatarṣabha । dravyair anekair vividhair gadasāmboddhavādibhiḥ ॥

पुरुषैः कुरुशार्दूल समर्थैः प्रतिबाधने । अभिख्यातकुलैर्वीरैर्दृष्टवीर्यैश्च संयुगे ॥

puruṣaiḥ kuruśārdūla samarthaiḥ pratibādhane । abhikhyātakulair vīrair dr̥ṣṭavīryaiś ca saṁyuge ॥

मध्यमेन च गुल्मेन रक्षिता सारसंज्ञिता । उत्क्षिप्तगुल्मैश्च तथा हयैश्चैव पदातिभिः ॥

madhyamena ca gulmena rakṣitā sārasaṁjñitā । utkṣiptagulmaiś ca tathā hayaiś caiva padātibhiḥ ॥

आघोषितं च नगरे न पातव्या सुरेति ह । प्रमादं परिरक्षद्भिरुग्रसेनोद्धवादिभिः ॥

āghoṣitaṁ ca nagare na pātavyā sureti ha । pramādaṁ parirakṣadbhir ugrasenoddhavādibhiḥ ॥

प्रमत्तेष्वभिघातं हि कुर्याच्छाल्वो नराधिपः । इति कृत्वाप्रमत्तास्ते सर्वे वृष्ण्यन्धकाः स्थिताः ॥

pramatteṣv abhighātaṁ hi kuryāc chālvo narādhipaḥ । iti kr̥tvāpramattās te sarve vr̥ṣṇyandhakāḥ sthitāḥ ॥

आनर्ताश्च तथा सर्वे नटनर्तकगायनाः । बहिर्विवासिताः सर्वे रक्षद्भिर्वित्तसंचयान् ॥

ānartāś ca tathā sarve naṭanartakagāyanāḥ । bahir vivāsitāḥ sarve rakṣadbhir vittasaṁcayān ॥

संक्रमा भेदिताः सर्वे नावश्च प्रतिषेधिताः । परिखाश्चापि कौरव्य कीलैः सुनिचिताः कृताः ॥

saṁkramā bheditāḥ sarve nāvaś ca pratiṣedhitāḥ । parikhāś cāpi kauravya kīlaiḥ sunicitāḥ kr̥tāḥ ॥

उदपानाः कुरुश्रेष्ठ तथैवाप्यम्बरीषकाः । समन्तात्क्रोशमात्रं च कारिता विषमा च भूः ॥

udapānāḥ kuruśreṣṭha tathaivāpy ambarīṣakāḥ । samantāt krośamātraṁ ca kāritā viṣamā ca bhūḥ ॥

प्रकृत्या विषमं दुर्गं प्रकृत्या च सुरक्षितम् । प्रकृत्या चायुधोपेतं विशेषेण तदानघ ॥

prakr̥tyā viṣamaṁ durgaṁ prakr̥tyā ca surakṣitam । prakr̥tyā cāyudhopetaṁ viśeṣeṇa tadānagha ॥

सुरक्षितं सुगुप्तं च सर्वायुधसमन्वितम् । तत्पुरं भरतश्रेष्ठ यथेन्द्रभवनं तथा ॥

surakṣitaṁ suguptaṁ ca sarvāyudhasamanvitam । tat puraṁ bharataśreṣṭha yathendrabhavanaṁ tathā ॥

न चामुद्रोऽभिनिर्याति न चामुद्रः प्रवेश्यते । वृष्ण्यन्धकपुरे राजंस्तदा सौभसमागमे ॥

na cāmudro ’bhiniryāti na cāmudraḥ praveśyate । vr̥ṣṇyandhakapure rājaṁs tadā saubhasamāgame ॥

अनु रथ्यासु सर्वासु चत्वरेषु च कौरव । बलं बभूव राजेन्द्र प्रभूतगजवाजिमत् ॥

anu rathyāsu sarvāsu catvareṣu ca kaurava । balaṁ babhūva rājendra prabhūtagajavājimat ॥

दत्तवेतनभक्तं च दत्तायुधपरिच्छदम् । कृतापदानं च तदा बलमासीन्महाभुज ॥

dattavetanabhaktaṁ ca dattāyudhaparicchadam । kr̥tāpadānaṁ ca tadā balam āsīn mahābhuja ॥

न कुप्यवेतनी कश्चिन्न चातिक्रान्तवेतनी । नानुग्रहभृतः कश्चिन्न चादृष्टपराक्रमः ॥

na kupyavetanī kaś cin na cātikrāntavetanī । nānugrahabhr̥taḥ kaś cin na cādr̥ṣṭaparākramaḥ ॥

एवं सुविहिता राजन्द्वारका भूरिदक्षिणैः । आहुकेन सुगुप्ता च राज्ञा राजीवलोचन ॥

evaṁ suvihitā rājan dvārakā bhūridakṣiṇaiḥ । āhukena suguptā ca rājñā rājīvalocana ॥