Adhyāya 158

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वा बहुविधैः शब्दैर्नाद्यमाना गिरेर्गुहाः । अजातशत्रुः कौन्तेयो माद्रीपुत्रावुभावपि ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvā bahuvidhaiḥ śabdair nādyamānā girer guhāḥ । ajātaśatruḥ kaunteyo mādrīputrāv ubhāv api ॥

धौम्यः कृष्णा च विप्राश्च सर्वे च सुहृदस्तथा । भीमसेनमपश्यन्तः सर्वे विमनसोऽभवन् ॥

dhaumyaḥ kr̥ṣṇā ca viprāś ca sarve ca suhr̥das tathā । bhīmasenam apaśyantaḥ sarve vimanaso ’bhavan ॥

द्रौपदीमार्ष्टिषेणाय प्रदाय तु महारथाः । सहिताः सायुधाः शूराः शैलमारुरुहुस्तदा ॥

draupadīm ārṣṭiṣeṇāya pradāya tu mahārathāḥ । sahitāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ śailam āruruhus tadā ॥

ततः संप्राप्य शैलाग्रं वीक्षमाणा महारथाः । ददृशुस्ते महेष्वासा भीमसेनमरिंदमम् ॥

tataḥ saṁprāpya śailāgraṁ vīkṣamāṇā mahārathāḥ । dadr̥śus te maheṣvāsā bhīmasenam ariṁdamam ॥

स्फुरतश्च महाकायान्गतसत्त्वांश्च राक्षसान् । महाबलान्महाघोरान्भीमसेनेन पातितान् ॥

sphurataś ca mahākāyān gatasattvāṁś ca rākṣasān । mahābalān mahāghorān bhīmasenena pātitān ॥

शुशुभे स महाबाहुर्गदाखड्गधनुर्धरः । निहत्य समरे सर्वान्दानवान्मघवानिव ॥

śuśubhe sa mahābāhur gadākhaḍgadhanurdharaḥ । nihatya samare sarvān dānavān maghavān iva ॥

ततस्ते समतिक्रम्य परिष्वज्य वृकोदरम् । तत्रोपविविशुः पार्थाः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम् ॥

tatas te samatikramya pariṣvajya vr̥kodaram । tatropaviviśuḥ pārthāḥ prāptā gatim anuttamām ॥

तैश्चतुर्भिर्महेष्वासैर्गिरिशृङ्गमशोभत । लोकपालैर्महाभागैर्दिवं देववरैरिव ॥

taiś caturbhir maheṣvāsair giriśr̥ṅgam aśobhata । lokapālair mahābhāgair divaṁ devavarair iva ॥

कुबेरसदनं दृष्ट्वा राक्षसांश्च निपातितान् । भ्राता भ्रातरमासीनमभ्यभाषत पाण्डवम् ॥

kuberasadanaṁ dr̥ṣṭvā rākṣasāṁś ca nipātitān । bhrātā bhrātaram āsīnam abhyabhāṣata pāṇḍavam ॥

साहसाद्यदि वा मोहाद्भीम पापमिदं कृतम् । नैतत्ते सदृशं वीर मुनेरिव मृषावचः ॥

sāhasād yadi vā mohād bhīma pāpam idaṁ kr̥tam । naitat te sadr̥śaṁ vīra muner iva mr̥ṣāvacaḥ ॥

राजद्विष्टं न कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः । त्रिदशानामिदं द्विष्टं भीमसेन त्वया कृतम् ॥

rājadviṣṭaṁ na kartavyam iti dharmavido viduḥ । tridaśānām idaṁ dviṣṭaṁ bhīmasena tvayā kr̥tam ॥

अर्थधर्मावनादृत्य यः पापे कुरुते मनः । कर्मणां पार्थ पापानां स फलं विन्दते ध्रुवम् । पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥

arthadharmāv anādr̥tya yaḥ pāpe kurute manaḥ । karmaṇāṁ pārtha pāpānāṁ sa phalaṁ vindate dhruvam । punar evaṁ na kartavyaṁ mama ced icchasi priyam ॥

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा भ्राता भ्रातरमच्युतम् । अर्थतत्त्वविभागज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । विरराम महातेजास्तमेवार्थं विचिन्तयन् ॥

evam uktvā sa dharmātmā bhrātā bhrātaram acyutam । arthatattvavibhāgajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । virarāma mahātejās tam evārthaṁ vicintayan ॥

ततस्तु हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः । सहिताः प्रत्यपद्यन्त कुबेरसदनं प्रति ॥

tatas tu hataśiṣṭā ye bhīmasenena rākṣasāḥ । sahitāḥ pratyapadyanta kuberasadanaṁ prati ॥

ते जवेन महावेगाः प्राप्य वैश्रवणालयम् । भीममार्तस्वरं चक्रुर्भीमसेनभयार्दिताः ॥

te javena mahāvegāḥ prāpya vaiśravaṇālayam । bhīmam ārtasvaraṁ cakrur bhīmasenabhayārditāḥ ॥

न्यस्तशस्त्रायुधाः श्रान्ताः शोणिताक्तपरिच्छदाः । प्रकीर्णमूर्धजा राजन्यक्षाधिपतिमब्रुवन् ॥

nyastaśastrāyudhāḥ śrāntāḥ śoṇitāktaparicchadāḥ । prakīrṇamūrdhajā rājan yakṣādhipatim abruvan ॥

गदापरिघनिस्त्रिंशतोमरप्रासयोधिनः । राक्षसा निहताः सर्वे तव देव पुरःसराः ॥

gadāparighanistriṁśatomaraprāsayodhinaḥ । rākṣasā nihatāḥ sarve tava deva puraḥsarāḥ ॥

प्रमृद्य तरसा शैलं मानुषेण धनेश्वर । एकेन सहिताः संख्ये हताः क्रोधवशा गणाः ॥

pramr̥dya tarasā śailaṁ mānuṣeṇa dhaneśvara । ekena sahitāḥ saṁkhye hatāḥ krodhavaśā gaṇāḥ ॥

प्रवरा रक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च धनाधिप । शेरते निहता देव गतसत्त्वाः परासवः ॥

pravarā rakṣasendrāṇāṁ yakṣāṇāṁ ca dhanādhipa । śerate nihatā deva gatasattvāḥ parāsavaḥ ॥

लब्धः शैलो वयं मुक्ता मणिमांस्ते सखा हतः । मानुषेण कृतं कर्म विधत्स्व यदनन्तरम् ॥

labdhaḥ śailo vayaṁ muktā maṇimāṁs te sakhā hataḥ । mānuṣeṇa kr̥taṁ karma vidhatsva yad anantaram ॥

स तच्छ्रुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः । कोपसंरक्तनयनः कथमित्यब्रवीद्वचः ॥

sa tac chrutvā tu saṁkruddhaḥ sarvayakṣagaṇādhipaḥ । kopasaṁraktanayanaḥ katham ity abravīd vacaḥ ॥

द्वितीयमपराध्यन्तं भीमं श्रुत्वा धनेश्वरः । चुक्रोध यक्षाधिपतिर्युज्यतामिति चाब्रवीत् ॥

dvitīyam aparādhyantaṁ bhīmaṁ śrutvā dhaneśvaraḥ । cukrodha yakṣādhipatir yujyatām iti cābravīt ॥

अथाभ्रघनसंकाशं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम् । हयैः संयोजयामासुर्गान्धर्वैरुत्तमं रथम् ॥

athābhraghanasaṁkāśaṁ girikūṭam ivocchritam । hayaiḥ saṁyojayām āsur gāndharvair uttamaṁ ratham ॥

तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः । तेजोबलजवोपेता नानारत्नविभूषिताः ॥

tasya sarvaguṇopetā vimalākṣā hayottamāḥ । tejobalajavopetā nānāratnavibhūṣitāḥ ॥

शोभमाना रथे युक्तास्तरिष्यन्त इवाशुगाः । हर्षयामासुरन्योन्यमिङ्गितैर्विजयावहैः ॥

śobhamānā rathe yuktās tariṣyanta ivāśugāḥ । harṣayām āsur anyonyam iṅgitair vijayāvahaiḥ ॥

स तमास्थाय भगवान्राजराजो महारथम् । प्रययौ देवगन्धर्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः ॥

sa tam āsthāya bhagavān rājarājo mahāratham । prayayau devagandharvaiḥ stūyamāno mahādyutiḥ ॥

तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वयक्षधनाधिपम् । रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः ॥

taṁ prayāntaṁ mahātmānaṁ sarvayakṣadhanādhipam । raktākṣā hemasaṁkāśā mahākāyā mahābalāḥ ॥

सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा दशशतायुताः । जवेन महता वीराः परिवार्योपतस्थिरे ॥

sāyudhā baddhanistriṁśā yakṣā daśaśatāyutāḥ । javena mahatā vīrāḥ parivāryopatasthire ॥

तं महान्तमुपायान्तं धनेश्वरमुपान्तिके । ददृशुर्हृष्टरोमाणः पाण्डवाः प्रियदर्शनम् ॥

taṁ mahāntam upāyāntaṁ dhaneśvaram upāntike । dadr̥śur hr̥ṣṭaromāṇaḥ pāṇḍavāḥ priyadarśanam ॥

कुबेरस्तु महासत्त्वान्पाण्डोः पुत्रान्महारथान् । आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशान्दृष्ट्वा प्रीतोऽभवत्तदा ॥

kuberas tu mahāsattvān pāṇḍoḥ putrān mahārathān । āttakārmukanistriṁśān dr̥ṣṭvā prīto ’bhavat tadā ॥

ते पक्षिण इवोत्पत्य गिरेः शृङ्गं महाजवाः । तस्थुस्तेषां समभ्याशे धनेश्वरपुरःसराः ॥

te pakṣiṇa ivotpatya gireḥ śr̥ṅgaṁ mahājavāḥ । tasthus teṣāṁ samabhyāśe dhaneśvarapuraḥsarāḥ ॥

ततस्तं हृष्टमनसं पाण्डवान्प्रति भारत । समीक्ष्य यक्षगन्धर्वा निर्विकारा व्यवस्थिताः ॥

tatas taṁ hr̥ṣṭamanasaṁ pāṇḍavān prati bhārata । samīkṣya yakṣagandharvā nirvikārā vyavasthitāḥ ॥

पाण्डवाश्च महात्मानः प्रणम्य धनदं प्रभुम् । नकुलः सहदेवश्च धर्मपुत्रश्च धर्मवित् ॥

pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ praṇamya dhanadaṁ prabhum । nakulaḥ sahadevaś ca dharmaputraś ca dharmavit ॥

अपराद्धमिवात्मानं मन्यमाना महारथाः । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे परिवार्य धनेश्वरम् ॥

aparāddham ivātmānaṁ manyamānā mahārathāḥ । tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve parivārya dhaneśvaram ॥

शय्यासनवरं श्रीमत्पुष्पकं विश्वकर्मणा । विहितं चित्रपर्यन्तमातिष्ठत धनाधिपः ॥

śayyāsanavaraṁ śrīmat puṣpakaṁ viśvakarmaṇā । vihitaṁ citraparyantam ātiṣṭhata dhanādhipaḥ ॥

तमासीनं महाकायाः शङ्कुकर्णा महाजवाः । उपोपविविशुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः ॥

tam āsīnaṁ mahākāyāḥ śaṅkukarṇā mahājavāḥ । upopaviviśur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ ॥

शतशश्चापि गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । परिवार्योपतिष्ठन्त यथा देवाः शतक्रतुम् ॥

śataśaś cāpi gandharvās tathaivāpsarasāṁ gaṇāḥ । parivāryopatiṣṭhanta yathā devāḥ śatakratum ॥

काञ्चनीं शिरसा बिभ्रद्भीमसेनः स्रजं शुभाम् । बाणखड्गधनुष्पाणिरुदैक्षत धनाधिपम् ॥

kāñcanīṁ śirasā bibhrad bhīmasenaḥ srajaṁ śubhām । bāṇakhaḍgadhanuṣpāṇir udaikṣata dhanādhipam ॥

न भीर्भीमस्य न ग्लानिर्विक्षतस्यापि राक्षसैः । आसीत्तस्यामवस्थायां कुबेरमपि पश्यतः ॥

na bhīr bhīmasya na glānir vikṣatasyāpi rākṣasaiḥ । āsīt tasyām avasthāyāṁ kuberam api paśyataḥ ॥

आददानं शितान्बाणान्योद्धुकाममवस्थितम् । दृष्ट्वा भीमं धर्मसुतमब्रवीन्नरवाहनः ॥

ādadānaṁ śitān bāṇān yoddhukāmam avasthitam । dr̥ṣṭvā bhīmaṁ dharmasutam abravīn naravāhanaḥ ॥

विदुस्त्वां सर्वभूतानि पार्थ भूतहिते रतम् । निर्भयश्चापि शैलाग्रे वस त्वं सह बन्धुभिः ॥

vidus tvāṁ sarvabhūtāni pārtha bhūtahite ratam । nirbhayaś cāpi śailāgre vasa tvaṁ saha bandhubhiḥ ॥

न च मन्युस्त्वया कार्यो भीमसेनस्य पाण्डव । कालेनैते हताः पूर्वं निमित्तमनुजस्तव ॥

na ca manyus tvayā kāryo bhīmasenasya pāṇḍava । kālenaite hatāḥ pūrvaṁ nimittam anujas tava ॥

व्रीडा चात्र न कर्तव्या साहसं यदिदं कृतम् । दृष्टश्चापि सुरैः पूर्वं विनाशो यक्षरक्षसाम् ॥

vrīḍā cātra na kartavyā sāhasaṁ yad idaṁ kr̥tam । dr̥ṣṭaś cāpi suraiḥ pūrvaṁ vināśo yakṣarakṣasām ॥

न भीमसेने कोपो मे प्रीतोऽस्मि भरतर्षभ । कर्मणानेन भीमस्य मम तुष्टिरभूत्पुरा ॥

na bhīmasene kopo me prīto ’smi bharatarṣabha । karmaṇānena bhīmasya mama tuṣṭir abhūt purā ॥

एवमुक्त्वा तु राजानं भीमसेनमभाषत । नैतन्मनसि मे तात वर्तते कुरुसत्तम । यदिदं साहसं भीम कृष्णार्थे कृतवानसि ॥

evam uktvā tu rājānaṁ bhīmasenam abhāṣata । naitan manasi me tāta vartate kurusattama । yad idaṁ sāhasaṁ bhīma kr̥ṣṇārthe kr̥tavān asi ॥

मामनादृत्य देवांश्च विनाशं यक्षरक्षसाम् । स्वबाहुबलमाश्रित्य तेनाहं प्रीतिमांस्त्वयि । शापादस्मि विनिर्मुक्तो घोरादद्य वृकोदर ॥

mām anādr̥tya devāṁś ca vināśaṁ yakṣarakṣasām । svabāhubalam āśritya tenāhaṁ prītimāṁs tvayi । śāpād asmi vinirmukto ghorād adya vr̥kodara ॥

अहं पूर्वमगस्त्येन क्रुद्धेन परमर्षिणा । शप्तोऽपराधे कस्मिंश्चित्तस्यैषा निष्कृतिः कृता ॥

ahaṁ pūrvam agastyena kruddhena paramarṣiṇā । śapto ’parādhe kasmiṁś cit tasyaiṣā niṣkr̥tiḥ kr̥tā ॥

दृष्टो हि मम संक्लेशः पुरा पाण्डवनन्दन । न तवात्रापराधोऽस्ति कथंचिदपि शत्रुहन् ॥

dr̥ṣṭo hi mama saṁkleśaḥ purā pāṇḍavanandana । na tavātrāparādho ’sti kathaṁ cid api śatruhan ॥

युधिष्ठिर उवाच । कथं शप्तोऽसि भगवन्नगस्त्येन महात्मना । श्रोतुमिच्छाम्यहं देव तवैतच्छापकारणम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ śapto ’si bhagavann agastyena mahātmanā । śrotum icchāmy ahaṁ deva tavaitac chāpakāraṇam ॥

इदं चाश्चर्यभूतं मे यत्क्रोधात्तस्य धीमतः । तदैव त्वं न निर्दग्धः सबलः सपदानुगः ॥

idaṁ cāścaryabhūtaṁ me yat krodhāt tasya dhīmataḥ । tadaiva tvaṁ na nirdagdhaḥ sabalaḥ sapadānugaḥ ॥

वैश्रवण उवाच । देवतानामभून्मन्त्रः कुशवत्यां नरेश्वर । वृतस्तत्राहमगमं महापद्मशतैस्त्रिभिः । यक्षाणां घोररूपाणां विविधायुधधारिणाम् ॥

vaiśravaṇa uvāca । devatānām abhūn mantraḥ kuśavatyāṁ nareśvara । vr̥tas tatrāham agamaṁ mahāpadmaśatais tribhiḥ । yakṣāṇāṁ ghorarūpāṇāṁ vividhāyudhadhāriṇām ॥

अध्वन्यहमथापश्यमगस्त्यमृषिसत्तमम् । उग्रं तपस्तपस्यन्तं यमुनातीरमाश्रितम् । नानापक्षिगणाकीर्णं पुष्पितद्रुमशोभितम् ॥

adhvany aham athāpaśyam agastyam r̥ṣisattamam । ugraṁ tapas tapasyantaṁ yamunātīram āśritam । nānāpakṣigaṇākīrṇaṁ puṣpitadrumaśobhitam ॥

तमूर्ध्वबाहुं दृष्ट्वा तु सूर्यस्याभिमुखं स्थितम् । तेजोराशिं दीप्यमानं हुताशनमिवैधितम् ॥

tam ūrdhvabāhuṁ dr̥ṣṭvā tu sūryasyābhimukhaṁ sthitam । tejorāśiṁ dīpyamānaṁ hutāśanam ivaidhitam ॥

राक्षसाधिपतिः श्रीमान्मणिमान्नाम मे सखा । मौर्ख्यादज्ञानभावाच्च दर्पान्मोहाच्च भारत । न्यष्ठीवदाकाशगतो महर्षेस्तस्य मूर्धनि ॥

rākṣasādhipatiḥ śrīmān maṇimān nāma me sakhā । maurkhyād ajñānabhāvāc ca darpān mohāc ca bhārata । nyaṣṭhīvad ākāśagato maharṣes tasya mūrdhani ॥

स कोपान्मामुवाचेदं दिशः सर्वा दहन्निव । मामवज्ञाय दुष्टात्मा यस्मादेष सखा तव ॥

sa kopān mām uvācedaṁ diśaḥ sarvā dahann iva । mām avajñāya duṣṭātmā yasmād eṣa sakhā tava ॥

धर्षणां कृतवानेतां पश्यतस्ते धनेश्वर । तस्मात्सहैभिः सैन्यैस्ते वधं प्राप्स्यति मानुषात् ॥

dharṣaṇāṁ kr̥tavān etāṁ paśyatas te dhaneśvara । tasmāt sahaibhiḥ sainyais te vadhaṁ prāpsyati mānuṣāt ॥

त्वं चाप्येभिर्हतैः सैन्यैः क्लेशं प्राप्स्यसि दुर्मते । तमेव मानुषं दृष्ट्वा किल्बिषाद्विप्रमोक्ष्यसे ॥

tvaṁ cāpy ebhir hataiḥ sainyaiḥ kleśaṁ prāpsyasi durmate । tam eva mānuṣaṁ dr̥ṣṭvā kilbiṣād vipramokṣyase ॥

सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्रबलान्वितम् । न शापं प्राप्स्यते घोरं गच्छ तेऽऽज्ञां करिष्यति ॥

sainyānāṁ tu tavaiteṣāṁ putrapautrabalānvitam । na śāpaṁ prāpsyate ghoraṁ gaccha te ’’jñāṁ kariṣyati ॥

एष शापो मया प्राप्तः प्राक्तस्मादृषिसत्तमात् । स भीमेन महाराज भ्रात्रा तव विमोक्षितः ॥

eṣa śāpo mayā prāptaḥ prāk tasmād r̥ṣisattamāt । sa bhīmena mahārāja bhrātrā tava vimokṣitaḥ ॥