Adhyāya 159

वैश्रवण उवाच । युधिष्ठिर धृतिर्दाक्ष्यं देशकालौ पराक्रमः । लोकतन्त्रविधानानामेष पञ्चविधो विधिः ॥

vaiśravaṇa uvāca । yudhiṣṭhira dhr̥tir dākṣyaṁ deśakālau parākramaḥ । lokatantravidhānānām eṣa pañcavidho vidhiḥ ॥

धृतिमन्तश्च दक्षाश्च स्वे स्वे कर्मणि भारत । पराक्रमविधानज्ञा नराः कृतयुगेऽभवन् ॥

dhr̥timantaś ca dakṣāś ca sve sve karmaṇi bhārata । parākramavidhānajñā narāḥ kr̥tayuge ’bhavan ॥

धृतिमान्देशकालज्ञः सर्वधर्मविधानवित् । क्षत्रियः क्षत्रियश्रेष्ठ पृथिवीमनुशास्ति वै ॥

dhr̥timān deśakālajñaḥ sarvadharmavidhānavit । kṣatriyaḥ kṣatriyaśreṣṭha pr̥thivīm anuśāsti vai ॥

य एवं वर्तते पार्थ पुरुषः सर्वकर्मसु । स लोके लभते वीर यशः प्रेत्य च सद्गतिम् ॥

ya evaṁ vartate pārtha puruṣaḥ sarvakarmasu । sa loke labhate vīra yaśaḥ pretya ca sadgatim ॥

देशकालान्तरप्रेप्सुः कृत्वा शक्रः पराक्रमम् । संप्राप्तस्त्रिदिवे राज्यं वृत्रहा वसुभिः सह ॥

deśakālāntaraprepsuḥ kr̥tvā śakraḥ parākramam । saṁprāptas tridive rājyaṁ vr̥trahā vasubhiḥ saha ॥

पापात्मा पापबुद्धिर्यः पापमेवानुवर्तते । कर्मणामविभागज्ञः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥

pāpātmā pāpabuddhir yaḥ pāpam evānuvartate । karmaṇām avibhāgajñaḥ pretya ceha ca naśyati ॥

अकालज्ञः सुदुर्मेधाः कार्याणामविशेषवित् । वृथाचारसमारम्भः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥

akālajñaḥ sudurmedhāḥ kāryāṇām aviśeṣavit । vr̥thācārasamārambhaḥ pretya ceha ca naśyati ॥

साहसे वर्तमानानां निकृतीनां दुरात्मनाम् । सर्वसामर्थ्यलिप्सूनां पापो भवति निश्चयः ॥

sāhase vartamānānāṁ nikr̥tīnāṁ durātmanām । sarvasāmarthyalipsūnāṁ pāpo bhavati niścayaḥ ॥

अधर्मज्ञोऽवलिप्तश्च बालबुद्धिरमर्षणः । निर्भयो भीमसेनोऽयं तं शाधि पुरुषर्षभ ॥

adharmajño ’valiptaś ca bālabuddhir amarṣaṇaḥ । nirbhayo bhīmaseno ’yaṁ taṁ śādhi puruṣarṣabha ॥

आर्ष्टिषेणस्य राजर्षेः प्राप्य भूयस्त्वमाश्रमम् । तामिस्रं प्रथमं पक्षं वीतशोकभयो वस ॥

ārṣṭiṣeṇasya rājarṣeḥ prāpya bhūyas tvam āśramam । tāmisraṁ prathamaṁ pakṣaṁ vītaśokabhayo vasa ॥

अलकाः सह गन्धर्वैर्यक्षैश्च सह राक्षसैः । मन्नियुक्ता मनुष्येन्द्र सर्वे च गिरिवासिनः । रक्षन्तु त्वा महाबाहो सहितं द्विजसत्तमैः ॥

alakāḥ saha gandharvair yakṣaiś ca saha rākṣasaiḥ । manniyuktā manuṣyendra sarve ca girivāsinaḥ । rakṣantu tvā mahābāho sahitaṁ dvijasattamaiḥ ॥

साहसेषु च संतिष्ठन्निह शैले वृकोदरः । वार्यतां साध्वयं राजंस्त्वया धर्मभृतां वर ॥

sāhaseṣu ca saṁtiṣṭhann iha śaile vr̥kodaraḥ । vāryatāṁ sādhv ayaṁ rājaṁs tvayā dharmabhr̥tāṁ vara ॥

इतः परं च राजेन्द्र द्रक्ष्यन्ति वनगोचराः । उपस्थास्यन्ति च सदा रक्षिष्यन्ति च सर्वशः ॥

itaḥ paraṁ ca rājendra drakṣyanti vanagocarāḥ । upasthāsyanti ca sadā rakṣiṣyanti ca sarvaśaḥ ॥

तथैव चान्नपानानि स्वादूनि च बहूनि च । उपस्थास्यन्ति वो गृह्य मत्प्रेष्याः पुरुषर्षभ ॥

tathaiva cānnapānāni svādūni ca bahūni ca । upasthāsyanti vo gr̥hya matpreṣyāḥ puruṣarṣabha ॥

यथा जिष्णुर्महेन्द्रस्य यथा वायोर्वृकोदरः । धर्मस्य त्वं यथा तात योगोत्पन्नो निजः सुतः ॥

yathā jiṣṇur mahendrasya yathā vāyor vr̥kodaraḥ । dharmasya tvaṁ yathā tāta yogotpanno nijaḥ sutaḥ ॥

आत्मजावात्मसंपन्नौ यमौ चोभौ यथाश्विनोः । रक्ष्यास्तद्वन्ममापीह यूयं सर्वे युधिष्ठिर ॥

ātmajāv ātmasaṁpannau yamau cobhau yathāśvinoḥ । rakṣyās tadvan mamāpīha yūyaṁ sarve yudhiṣṭhira ॥

अर्थतत्त्वविभागज्ञः सर्वधर्मविशेषवित् । भीमसेनादवरजः फल्गुनः कुशली दिवि ॥

arthatattvavibhāgajñaḥ sarvadharmaviśeṣavit । bhīmasenād avarajaḥ phalgunaḥ kuśalī divi ॥

याः काश्चन मता लोकेष्वग्र्याः परमसंपदः । जन्मप्रभृति ताः सर्वाः स्थितास्तात धनंजये ॥

yāḥ kāś cana matā lokeṣv agryāḥ paramasaṁpadaḥ । janmaprabhr̥ti tāḥ sarvāḥ sthitās tāta dhanaṁjaye ॥

दमो दानं बलं बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम् । एतान्यपि महासत्त्वे स्थितान्यमिततेजसि ॥

damo dānaṁ balaṁ buddhir hrīr dhr̥tis teja uttamam । etāny api mahāsattve sthitāny amitatejasi ॥

न मोहात्कुरुते जिष्णुः कर्म पाण्डव गर्हितम् । न पार्थस्य मृषोक्तानि कथयन्ति नरा नृषु ॥

na mohāt kurute jiṣṇuḥ karma pāṇḍava garhitam । na pārthasya mr̥ṣoktāni kathayanti narā nr̥ṣu ॥

स देवपितृगन्धर्वैः कुरूणां कीर्तिवर्धनः । मानितः कुरुतेऽस्त्राणि शक्रसद्मनि भारत ॥

sa devapitr̥gandharvaiḥ kurūṇāṁ kīrtivardhanaḥ । mānitaḥ kurute ’strāṇi śakrasadmani bhārata ॥

योऽसौ सर्वान्महीपालान्धर्मेण वशमानयत् । स शंतनुर्महातेजाः पितुस्तव पितामहः । प्रीयते पार्थ पार्थेन दिवि गाण्डीवधन्वना ॥

yo ’sau sarvān mahīpālān dharmeṇa vaśam ānayat । sa śaṁtanur mahātejāḥ pitus tava pitāmahaḥ । prīyate pārtha pārthena divi gāṇḍīvadhanvanā ॥

सम्यक्चासौ महावीर्यः कुलधुर्य इव स्थितः । पितॄन्देवांस्तथा विप्रान्पूजयित्वा महायशाः । सप्त मुख्यान्महामेधानाहरद्यमुनां प्रति ॥

samyak cāsau mahāvīryaḥ kuladhurya iva sthitaḥ । pitr̥̄n devāṁs tathā viprān pūjayitvā mahāyaśāḥ । sapta mukhyān mahāmedhān āharad yamunāṁ prati ॥

अधिराजः स राजंस्त्वां शंतनुः प्रपितामहः । स्वर्गजिच्छक्रलोकस्थः कुशलं परिपृच्छति ॥

adhirājaḥ sa rājaṁs tvāṁ śaṁtanuḥ prapitāmahaḥ । svargajic chakralokasthaḥ kuśalaṁ paripr̥cchati ॥

वैशंपायन उवाच । ततः शक्तिं गदां खड्गं धनुश्च भरतर्षभ । प्राध्वं कृत्वा नमश्चक्रे कुबेराय वृकोदरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ śaktiṁ gadāṁ khaḍgaṁ dhanuś ca bharatarṣabha । prādhvaṁ kr̥tvā namaścakre kuberāya vr̥kodaraḥ ॥

ततोऽब्रवीद्धनाध्यक्षः शरण्यः शरणागतम् । मानहा भव शत्रूणां सुहृदां नन्दिवर्धनः ॥

tato ’bravīd dhanādhyakṣaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam । mānahā bhava śatrūṇāṁ suhr̥dāṁ nandivardhanaḥ ॥

स्वेषु वेश्मसु रम्येषु वसतामित्रतापनाः । कामानुपहरिष्यन्ति यक्षा वो भरतर्षभाः ॥

sveṣu veśmasu ramyeṣu vasatāmitratāpanāḥ । kāmān upahariṣyanti yakṣā vo bharatarṣabhāḥ ॥

शीघ्रमेव गुडाकेशः कृतास्त्रः पुरुषर्षभः । साक्षान्मघवता सृष्टः संप्राप्स्यति धनंजयः ॥

śīghram eva guḍākeśaḥ kr̥tāstraḥ puruṣarṣabhaḥ । sākṣān maghavatā sr̥ṣṭaḥ saṁprāpsyati dhanaṁjayaḥ ॥

एवमुत्तमकर्माणमनुशिष्य युधिष्ठिरम् । अस्तं गिरिवरश्रेष्ठं प्रययौ गुह्यकाधिपः ॥

evam uttamakarmāṇam anuśiṣya yudhiṣṭhiram । astaṁ girivaraśreṣṭhaṁ prayayau guhyakādhipaḥ ॥

तं परिस्तोमसंकीर्णैर्नानारत्नविभूषितैः । यानैरनुययुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः ॥

taṁ paristomasaṁkīrṇair nānāratnavibhūṣitaiḥ । yānair anuyayur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ ॥

पक्षिणामिव निर्घोषः कुबेरसदनं प्रति । बभूव परमाश्वानामैरावतपथे यताम् ॥

pakṣiṇām iva nirghoṣaḥ kuberasadanaṁ prati । babhūva paramāśvānām airāvatapathe yatām ॥

ते जग्मुस्तूर्णमाकाशं धनाधिपतिवाजिनः । प्रकर्षन्त इवाभ्राणि पिबन्त इव मारुतम् ॥

te jagmus tūrṇam ākāśaṁ dhanādhipativājinaḥ । prakarṣanta ivābhrāṇi pibanta iva mārutam ॥

ततस्तानि शरीराणि गतसत्त्वानि रक्षसाम् । अपाकृष्यन्त शैलाग्राद्धनाधिपतिशासनात् ॥

tatas tāni śarīrāṇi gatasattvāni rakṣasām । apākr̥ṣyanta śailāgrād dhanādhipatiśāsanāt ॥

तेषां हि शापकालोऽसौ कृतोऽगस्त्येन धीमता । समरे निहतास्तस्मात्सर्वे मणिमता सह ॥

teṣāṁ hi śāpakālo ’sau kr̥to ’gastyena dhīmatā । samare nihatās tasmāt sarve maṇimatā saha ॥

पाण्डवास्तु महात्मानस्तेषु वेश्मसु तां क्षपाम् । सुखमूषुर्गतोद्वेगाः पूजिताः सर्वराक्षसैः ॥

pāṇḍavās tu mahātmānas teṣu veśmasu tāṁ kṣapām । sukham ūṣur gatodvegāḥ pūjitāḥ sarvarākṣasaiḥ ॥