Adhyāya 147

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वानरेन्द्रस्य धीमतः । भीमसेनस्तदा वीरः प्रोवाचामित्रकर्शनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā vacas tasya vānarendrasya dhīmataḥ । bhīmasenas tadā vīraḥ provācāmitrakarśanaḥ ॥

को भवान्किंनिमित्तं वा वानरं वपुराश्रितः । ब्राह्मणानन्तरो वर्णः क्षत्रियस्त्वानुपृच्छति ॥

ko bhavān kiṁnimittaṁ vā vānaraṁ vapur āśritaḥ । brāhmaṇānantaro varṇaḥ kṣatriyas tvānupr̥cchati ॥

कौरवः सोमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः । पाण्डवो वायुतनयो भीमसेन इति श्रुतः ॥

kauravaḥ somavaṁśīyaḥ kuntyā garbheṇa dhāritaḥ । pāṇḍavo vāyutanayo bhīmasena iti śrutaḥ ॥

स वाक्यं भीमसेनस्य स्मितेन प्रतिगृह्य तत् । हनूमान्वायुतनयो वायुपुत्रमभाषत ॥

sa vākyaṁ bhīmasenasya smitena pratigr̥hya tat । hanūmān vāyutanayo vāyuputram abhāṣata ॥

वानरोऽहं न ते मार्गं प्रदास्यामि यथेप्सितम् । साधु गच्छ निवर्तस्व मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम् ॥

vānaro ’haṁ na te mārgaṁ pradāsyāmi yathepsitam । sādhu gaccha nivartasva mā tvaṁ prāpsyasi vaiśasam ॥

भीम उवाच । वैशसं वास्तु यद्वान्यन्न त्वा पृच्छामि वानर । प्रयच्छोत्तिष्ठ मार्गं मे मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम् ॥

bhīma uvāca । vaiśasaṁ vāstu yad vānyan na tvā pr̥cchāmi vānara । prayacchottiṣṭha mārgaṁ me mā tvaṁ prāpsyasi vaiśasam ॥

हनूमानुवाच । नास्ति शक्तिर्ममोत्थातुं व्याधिना क्लेशितो ह्यहम् । यद्यवश्यं प्रयातव्यं लङ्घयित्वा प्रयाहि माम् ॥

hanūmān uvāca । nāsti śaktir mamotthātuṁ vyādhinā kleśito hy aham । yady avaśyaṁ prayātavyaṁ laṅghayitvā prayāhi mām ॥

भीम उवाच । निर्गुणः परमात्मेति देहं ते व्याप्य तिष्ठति । तमहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लङ्घये ॥

bhīma uvāca । nirguṇaḥ paramātmeti dehaṁ te vyāpya tiṣṭhati । tam ahaṁ jñānavijñeyaṁ nāvamanye na laṅghaye ॥

यद्यागमैर्न विन्देयं तमहं भूतभावनम् । क्रमेयं त्वां गिरिं चेमं हनूमानिव सागरम् ॥

yady āgamair na vindeyaṁ tam ahaṁ bhūtabhāvanam । krameyaṁ tvāṁ giriṁ cemaṁ hanūmān iva sāgaram ॥

हनूमानुवाच । क एष हनुमान्नाम सागरो येन लङ्घितः । पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते ॥

hanūmān uvāca । ka eṣa hanumān nāma sāgaro yena laṅghitaḥ । pr̥cchāmi tvā kuruśreṣṭha kathyatāṁ yadi śakyate ॥

भीम उवाच । भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः । रामायणेऽतिविख्यातः शूरो वानरपुंगवः ॥

bhīma uvāca । bhrātā mama guṇaślāghyo buddhisattvabalānvitaḥ । rāmāyaṇe ’tivikhyātaḥ śūro vānarapuṁgavaḥ ॥

रामपत्नीकृते येन शतयोजनमायतः । सागरः प्लवगेन्द्रेण क्रमेणैकेन लङ्घितः ॥

rāmapatnīkr̥te yena śatayojanam āyataḥ । sāgaraḥ plavagendreṇa krameṇaikena laṅghitaḥ ॥

स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस्य तेजसा । बले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निग्रहे ॥

sa me bhrātā mahāvīryas tulyo ’haṁ tasya tejasā । bale parākrame yuddhe śakto ’haṁ tava nigrahe ॥

उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मेऽद्य पौरुषम् । मच्छासनमकुर्वाणं मा त्वा नेष्ये यमक्षयम् ॥

uttiṣṭha dehi me mārgaṁ paśya vā me ’dya pauruṣam । macchāsanam akurvāṇaṁ mā tvā neṣye yamakṣayam ॥

वैशंपायन उवाच । विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण गर्वितम् । हृदयेनावहस्यैनं हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vijñāya taṁ balonmattaṁ bāhuvīryeṇa garvitam । hr̥dayenāvahasyainaṁ hanūmān vākyam abravīt ॥

प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयानघ । ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम् ॥

prasīda nāsti me śaktir utthātuṁ jarayānagha । mamānukampayā tv etat puccham utsārya gamyatām ॥

सावज्ञमथ वामेन स्मयञ्जग्राह पाणिना । न चाशकच्चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः ॥

sāvajñam atha vāmena smayañ jagrāha pāṇinā । na cāśakac cālayituṁ bhīmaḥ pucchaṁ mahākapeḥ ॥

उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम् । नोद्धर्तुमशकद्भीमो दोर्भ्यामपि महाबलः ॥

uccikṣepa punar dorbhyām indrāyudham ivocchritam । noddhartum aśakad bhīmo dorbhyām api mahābalaḥ ॥

उत्क्षिप्तभ्रूर्विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः । स्विन्नगात्रोऽभवद्भीमो न चोद्धर्तुं शशाक ह ॥

utkṣiptabhrūr vivr̥ttākṣaḥ saṁhatabhrukuṭīmukhaḥ । svinnagātro ’bhavad bhīmo na coddhartuṁ śaśāka ha ॥

यत्नवानपि तु श्रीमाँल्लाङ्गूलोद्धरणोद्धुतः । कपेः पार्श्वगतो भीमस्तस्थौ व्रीडादधोमुखः ॥

yatnavān api tu śrīmām̐l lāṅgūloddharaṇoddhutaḥ । kapeḥ pārśvagato bhīmas tasthau vrīḍād adhomukhaḥ ॥

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् । प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम ॥

praṇipatya ca kaunteyaḥ prāñjalir vākyam abravīt । prasīda kapiśārdūla duruktaṁ kṣamyatāṁ mama ॥

सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाथ गुह्यकः । पृष्टः सन्कामया ब्रूहि कस्त्वं वानररूपधृक् ॥

siddho vā yadi vā devo gandharvo vātha guhyakaḥ । pr̥ṣṭaḥ san kāmayā brūhi kas tvaṁ vānararūpadhr̥k ॥

हनूमानुवाच । यत्ते मम परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम । तत्सर्वमखिलेन त्वं शृणु पाण्डवनन्दन ॥

hanūmān uvāca । yat te mama parijñāne kautūhalam ariṁdama । tat sarvam akhilena tvaṁ śr̥ṇu pāṇḍavanandana ॥

अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा । जातः कमलपत्राक्ष हनूमान्नाम वानरः ॥

ahaṁ kesariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyuṣā । jātaḥ kamalapatrākṣa hanūmān nāma vānaraḥ ॥

सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् । सर्ववानरराजानौ सर्ववानरयूथपाः ॥

sūryaputraṁ ca sugrīvaṁ śakraputraṁ ca vālinam । sarvavānararājānau sarvavānarayūthapāḥ ॥

उपतस्थुर्महावीर्या मम चामित्रकर्शन । सुग्रीवेणाभवत्प्रीतिरनिलस्याग्निना यथा ॥

upatasthur mahāvīryā mama cāmitrakarśana । sugrīveṇābhavat prītir anilasyāgninā yathā ॥

निकृतः स ततो भ्रात्रा कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । ऋश्यमूके मया सार्धं सुग्रीवो न्यवसच्चिरम् ॥

nikr̥taḥ sa tato bhrātrā kasmiṁś cit kāraṇāntare । r̥śyamūke mayā sārdhaṁ sugrīvo nyavasac ciram ॥

अथ दाशरथिर्वीरो रामो नाम महाबलः । विष्णुर्मानुषरूपेण चचार वसुधामिमाम् ॥

atha dāśarathir vīro rāmo nāma mahābalaḥ । viṣṇur mānuṣarūpeṇa cacāra vasudhām imām ॥

स पितुः प्रियमन्विच्छन्सहभार्यः सहानुजः । सधनुर्धन्विनां श्रेष्ठो दण्डकारण्यमाश्रितः ॥

sa pituḥ priyam anvicchan sahabhāryaḥ sahānujaḥ । sadhanur dhanvināṁ śreṣṭho daṇḍakāraṇyam āśritaḥ ॥

तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात् । वञ्चयित्वा महाबुद्धिं मृगरूपेण राघवम् ॥

tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hr̥tā balāt । vañcayitvā mahābuddhiṁ mr̥garūpeṇa rāghavam ॥

हृतदारः सह भ्रात्रा पत्नीं मार्गन्स राघवः । दृष्टवाञ्शैलशिखरे सुग्रीवं वानरर्षभम् ॥

hr̥tadāraḥ saha bhrātrā patnīṁ mārgan sa rāghavaḥ । dr̥ṣṭavāñ śailaśikhare sugrīvaṁ vānararṣabham ॥

तेन तस्याभवत्सख्यं राघवस्य महात्मनः । स हत्वा वालिनं राज्ये सुग्रीवं प्रत्यपादयत् । स हरीन्प्रेषयामास सीतायाः परिमार्गणे ॥

tena tasyābhavat sakhyaṁ rāghavasya mahātmanaḥ । sa hatvā vālinaṁ rājye sugrīvaṁ pratyapādayat । sa harīn preṣayām āsa sītāyāḥ parimārgaṇe ॥

ततो वानरकोटीभिर्यां वयं प्रस्थिता दिशम् । तत्र प्रवृत्तिः सीताया गृध्रेण प्रतिपादिता ॥

tato vānarakoṭībhir yāṁ vayaṁ prasthitā diśam । tatra pravr̥ttiḥ sītāyā gr̥dhreṇa pratipāditā ॥

ततोऽहं कार्यसिद्ध्यर्थं रामस्याक्लिष्टकर्मणः । शतयोजनविस्तीर्णमर्णवं सहसाप्लुतः ॥

tato ’haṁ kāryasiddhyarthaṁ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ । śatayojanavistīrṇam arṇavaṁ sahasāplutaḥ ॥

दृष्टा सा च मया देवी रावणस्य निवेशने । प्रत्यागतश्चापि पुनर्नाम तत्र प्रकाश्य वै ॥

dr̥ṣṭā sā ca mayā devī rāvaṇasya niveśane । pratyāgataś cāpi punar nāma tatra prakāśya vai ॥

ततो रामेण वीरेण हत्वा तान्सर्वराक्षसान् । पुनः प्रत्याहृता भार्या नष्टा वेदश्रुतिर्यथा ॥

tato rāmeṇa vīreṇa hatvā tān sarvarākṣasān । punaḥ pratyāhr̥tā bhāryā naṣṭā vedaśrutir yathā ॥

ततः प्रतिष्ठिते रामे वीरोऽयं याचितो मया । यावद्रामकथा वीर भवेल्लोकेषु शत्रुहन् । तावज्जीवेयमित्येवं तथास्त्विति च सोऽब्रवीत् ॥

tataḥ pratiṣṭhite rāme vīro ’yaṁ yācito mayā । yāvad rāmakathā vīra bhavel lokeṣu śatruhan । tāvaj jīveyam ity evaṁ tathāstv iti ca so ’bravīt ॥

दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च । राज्यं कारितवान्रामस्ततस्तु त्रिदिवं गतः ॥

daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca । rājyaṁ kāritavān rāmas tatas tu tridivaṁ gataḥ ॥

तदिहाप्सरसस्तात गन्धर्वाश्च सदानघ । तस्य वीरस्य चरितं गायन्त्यो रमयन्ति माम् ॥

tad ihāpsarasas tāta gandharvāś ca sadānagha । tasya vīrasya caritaṁ gāyantyo ramayanti mām ॥

अयं च मार्गो मर्त्यानामगम्यः कुरुनन्दन । ततोऽहं रुद्धवान्मार्गं तवेमं देवसेवितम् । धर्षयेद्वा शपेद्वापि मा कश्चिदिति भारत ॥

ayaṁ ca mārgo martyānām agamyaḥ kurunandana । tato ’haṁ ruddhavān mārgaṁ tavemaṁ devasevitam । dharṣayed vā śaped vāpi mā kaś cid iti bhārata ॥

दिव्यो देवपथो ह्येष नात्र गच्छन्ति मानुषाः । यदर्थमागतश्चासि तत्सरोऽभ्यर्ण एव हि ॥

divyo devapatho hy eṣa nātra gacchanti mānuṣāḥ । yadartham āgataś cāsi tat saro ’bhyarṇa eva hi ॥