Adhyāya 13

वैशंपायन उवाच । भोजाः प्रव्रजिताञ्श्रुत्वा वृष्णयश्चान्धकैः सह । पाण्डवान्दुःखसंतप्तान्समाजग्मुर्महावने ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । bhojāḥ pravrajitāñ śrutvā vr̥ṣṇayaś cāndhakaiḥ saha । pāṇḍavān duḥkhasaṁtaptān samājagmur mahāvane ॥

पाञ्चालस्य च दायादा धृष्टकेतुश्च चेदिपः । केकयाश्च महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुताः ॥

pāñcālasya ca dāyādā dhr̥ṣṭaketuś ca cedipaḥ । kekayāś ca mahāvīryā bhrātaro lokaviśrutāḥ ॥

वने तेऽभिययुः पार्थान्क्रोधामर्शसमन्विताः । गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रान्किं कुर्म इति चाब्रुवन् ॥

vane te ’bhiyayuḥ pārthān krodhāmarśasamanvitāḥ । garhayanto dhārtarāṣṭrān kiṁ kurma iti cābruvan ॥

वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभाः । परिवार्योपविविशुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥

vāsudevaṁ puraskr̥tya sarve te kṣatriyarṣabhāḥ । parivāryopaviviśur dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram ॥

वासुदेव उवाच । दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः । दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥

vāsudeva uvāca । duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ । duḥśāsanacaturthānāṁ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam ॥

ततः सर्वेऽभिषिञ्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । निकृत्योपचरन्वध्य एष धर्मः सनातनः ॥

tataḥ sarve ’bhiṣiñcāmo dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram । nikr̥tyopacaran vadhya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । पार्थानामभिषङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम् । अर्जुनः शमयामासा दिधक्षन्तमिव प्रजाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pārthānām abhiṣaṅgeṇa tathā kruddhaṁ janārdanam । arjunaḥ śamayām āsā didhakṣantam iva prajāḥ ॥

संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेहेषु फल्गुनः । कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मनः ॥

saṁkruddhaṁ keśavaṁ dr̥ṣṭvā pūrvadeheṣu phalgunaḥ । kīrtayām āsa karmāṇi satyakīrter mahātmanaḥ ॥

पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्यामिततेजसः । प्रजापतिपतेर्विष्णोर्लोकनाथस्य धीमतः ॥

puruṣasyāprameyasya satyasyāmitatejasaḥ । prajāpatipater viṣṇor lokanāthasya dhīmataḥ ॥

अर्जुन उवाच । दश वर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनिः । व्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने ॥

arjuna uvāca । daśa varṣasahasrāṇi yatrasāyaṁgr̥ho muniḥ । vyacaras tvaṁ purā kr̥ṣṇa parvate gandhamādane ॥

दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च । पुष्करेष्ववसः कृष्ण त्वमपो भक्षयन्पुरा ॥

daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca । puṣkareṣv avasaḥ kr̥ṣṇa tvam apo bhakṣayan purā ॥

ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां मधुसूदन । अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्षः शतं समाः ॥

ūrdhvabāhur viśālāyāṁ badaryāṁ madhusūdana । atiṣṭha ekapādena vāyubhakṣaḥ śataṁ samāḥ ॥

अपकृष्टोत्तरासङ्गः कृशो धमनिसंततः । आसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्रे द्वादशवार्षिके ॥

apakr̥ṣṭottarāsaṅgaḥ kr̥śo dhamanisaṁtataḥ । āsīḥ kr̥ṣṇa sarasvatyāṁ satre dvādaśavārṣike ॥

प्रभासं चाप्यथासाद्य तीर्थं पुण्यजनोचितम् । तथा कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षसहस्रकम् । आतिष्ठस्तप एकेन पादेन नियमे स्थितः ॥

prabhāsaṁ cāpy athāsādya tīrthaṁ puṇyajanocitam । tathā kr̥ṣṇa mahātejā divyaṁ varṣasahasrakam । ātiṣṭhas tapa ekena pādena niyame sthitaḥ ॥

क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामादिरन्तश्च केशव । निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातनः ॥

kṣetrajñaḥ sarvabhūtānām ādir antaś ca keśava । nidhānaṁ tapasāṁ kr̥ṣṇa yajñas tvaṁ ca sanātanaḥ ॥

निहत्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले । प्रथमोत्पादितं कृष्ण मेध्यमश्वमवासृजः ॥

nihatya narakaṁ bhaumam āhr̥tya maṇikuṇḍale । prathamotpāditaṁ kr̥ṣṇa medhyam aśvam avāsr̥jaḥ ॥

कृत्वा तत्कर्म लोकानामृषभः सर्वलोकजित् । अवधीस्त्वं रणे सर्वान्समेतान्दैत्यदानवान् ॥

kr̥tvā tat karma lokānām r̥ṣabhaḥ sarvalokajit । avadhīs tvaṁ raṇe sarvān sametān daityadānavān ॥

ततः सर्वेश्वरत्वं च संप्रदाय शचीपतेः । मानुषेषु महाबाहो प्रादुर्भूतोऽसि केशव ॥

tataḥ sarveśvaratvaṁ ca saṁpradāya śacīpateḥ । mānuṣeṣu mahābāho prādurbhūto ’si keśava ॥

स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासीः परंतप । ब्रह्मा सोमश्च सूर्यश्च धर्मो धाता यमोऽनलः ॥

sa tvaṁ nārāyaṇo bhūtvā harir āsīḥ paraṁtapa । brahmā somaś ca sūryaś ca dharmo dhātā yamo ’nalaḥ ॥

वायुर्वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः । अजश्चराचरगुरुः स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम ॥

vāyur vaiśravaṇo rudraḥ kālaḥ khaṁ pr̥thivī diśaḥ । ajaś carācaraguruḥ sraṣṭā tvaṁ puruṣottama ॥

तुरायणादिभिर्देव क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः । अयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने ॥

turāyaṇādibhir deva kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ । ayajo bhūritejā vai kr̥ṣṇa caitrarathe vane ॥

शतं शतसहस्राणि सुवर्णस्य जनार्दन । एकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि भागशः ॥

śataṁ śatasahasrāṇi suvarṇasya janārdana । ekaikasmiṁs tadā yajñe paripūrṇāni bhāgaśaḥ ॥

अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दन । त्वं विष्णुरिति विख्यात इन्द्रादवरजो भुवि ॥

aditer api putratvam etya yādavanandana । tvaṁ viṣṇur iti vikhyāta indrād avarajo bhuvi ॥

शिशुर्भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप । त्रिभिर्विक्रमणैः कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा ॥

śiśur bhūtvā divaṁ khaṁ ca pr̥thivīṁ ca paraṁtapa । tribhir vikramaṇaiḥ kr̥ṣṇa krāntavān asi tejasā ॥

संप्राप्य दिवमाकाशमादित्यसदने स्थितः । अत्यरोचश्च भूतात्मन्भास्करं स्वेन तेजसा ॥

saṁprāpya divam ākāśam ādityasadane sthitaḥ । atyarocaś ca bhūtātman bhāskaraṁ svena tejasā ॥

सादिता मौरवाः पाशा निसुन्दनरकौ हतौ । कृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति ॥

sāditā mauravāḥ pāśā nisundanarakau hatau । kr̥taḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṁ prāgjyotiṣaṁ prati ॥

जारूथ्यामाहुतिः क्राथः शिशुपालो जनैः सह । भीमसेनश्च शैब्यश्च शतधन्वा च निर्जितः ॥

jārūthyām āhutiḥ krāthaḥ śiśupālo janaiḥ saha । bhīmasenaś ca śaibyaś ca śatadhanvā ca nirjitaḥ ॥

तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा । अवाक्षीर्महिषीं भोज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम् ॥

tathā parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā । avākṣīr mahiṣīṁ bhojyāṁ raṇe nirjitya rukmiṇam ॥

इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद्यवनश्च कशेरुमान् । हतः सौभपतिः शाल्वस्त्वया सौभं च पातितम् ॥

indradyumno hataḥ kopād yavanaś ca kaśerumān । hataḥ saubhapatiḥ śālvas tvayā saubhaṁ ca pātitam ॥

इरावत्यां तथा भोजः कार्तवीर्यसमो युधि । गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ ॥

irāvatyāṁ tathā bhojaḥ kārtavīryasamo yudhi । gopatis tālaketuś ca tvayā vinihatāv ubhau ॥

तां च भोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दन । द्वारकामात्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि ॥

tāṁ ca bhogavatīṁ puṇyām r̥ṣikāntāṁ janārdana । dvārakām ātmasāt kr̥tvā samudraṁ gamayiṣyasi ॥

न क्रोधो न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदन । त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतोऽनृजु ॥

na krodho na ca mātsaryaṁ nānr̥taṁ madhusūdana । tvayi tiṣṭhati dāśārha na nr̥śaṁsyaṁ kuto ’nr̥ju ॥

आसीनं चित्तमध्ये त्वां दीप्यमानं स्वतेजसा । आगम्य ऋषयः सर्वेऽयाचन्ताभयमच्युत ॥

āsīnaṁ cittamadhye tvāṁ dīpyamānaṁ svatejasā । āgamya r̥ṣayaḥ sarve ’yācantābhayam acyuta ॥

युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन । आत्मन्येवात्मसात्कृत्वा जगदास्से परंतप ॥

yugānte sarvabhūtāni saṁkṣipya madhusūdana । ātmany evātmasāt kr̥tvā jagad āsse paraṁtapa ॥

नैवं पूर्वे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि ते । कर्माणि यानि देव त्वं बाल एव महाद्युते ॥

naivaṁ pūrve nāpare vā kariṣyanti kr̥tāni te । karmāṇi yāni deva tvaṁ bāla eva mahādyute ॥

कृतवान्पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान् । वैराजभवने चापि ब्रह्मणा न्यवसः सह ॥

kr̥tavān puṇḍarīkākṣa baladevasahāyavān । vairājabhavane cāpi brahmaṇā nyavasaḥ saha ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा तदात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवः । तूष्णीमासीत्ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā tadātmānam ātmā kr̥ṣṇasya pāṇḍavaḥ । tūṣṇīm āsīt tataḥ pārtham ity uvāca janārdanaḥ ॥

ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव ते । यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु ॥

mamaiva tvaṁ tavaivāhaṁ ye madīyās tavaiva te । yas tvāṁ dveṣṭi sa māṁ dveṣṭi yas tvām anu sa mām anu ॥

नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिर्नारायणो ह्यहम् । लोकाल्लोकमिमं प्राप्तौ नरनारायणावृषी ॥

naras tvam asi durdharṣa harir nārāyaṇo hy aham । lokāl lokam imaṁ prāptau naranārāyaṇāv r̥ṣī ॥

अनन्यः पार्थ मत्तस्त्वमहं त्वत्तश्च भारत । नावयोरन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ ॥

ananyaḥ pārtha mattas tvam ahaṁ tvattaś ca bhārata । nāvayor antaraṁ śakyaṁ vedituṁ bharatarṣabha ॥

तस्मिन्वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसु । धृष्टद्युम्नमुखैर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारिता ॥

tasmin vīrasamāvāye saṁrabdheṣv atha rājasu । dhr̥ṣṭadyumnamukhair vīrair bhrātr̥bhiḥ parivāritā ॥

पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं यादवैः सह । अभिगम्याब्रवीत्कृष्णा शरण्यं शरणैषिणी ॥

pāñcālī puṇḍarīkākṣam āsīnaṁ yādavaiḥ saha । abhigamyābravīt kr̥ṣṇā śaraṇyaṁ śaraṇaiṣiṇī ॥

पूर्वे प्रजानिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम् । स्रष्टारं सर्वभूतानामसितो देवलोऽब्रवीत् ॥

pūrve prajānisarge tvām āhur ekaṁ prajāpatim । sraṣṭāraṁ sarvabhūtānām asito devalo ’bravīt ॥

विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन । यष्टा त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाब्रवीत् ॥

viṣṇus tvam asi durdharṣa tvaṁ yajño madhusūdana । yaṣṭā tvam asi yaṣṭavyo jāmadagnyo yathābravīt ॥

ऋषयस्त्वां क्षमामाहुः सत्यं च पुरुषोत्तम । सत्याद्यज्ञोऽसि संभूतः कश्यपस्त्वां यथाब्रवीत् ॥

r̥ṣayas tvāṁ kṣamām āhuḥ satyaṁ ca puruṣottama । satyād yajño ’si saṁbhūtaḥ kaśyapas tvāṁ yathābravīt ॥

साध्यानामपि देवानां वसूनामीश्वरेश्वरः । लोकभावन लोकेश यथा त्वां नारदोऽब्रवीत् ॥

sādhyānām api devānāṁ vasūnām īśvareśvaraḥ । lokabhāvana lokeśa yathā tvāṁ nārado ’bravīt ॥

दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां च पृथिवी विभो । जठरं ते इमे लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः ॥

divaṁ te śirasā vyāptaṁ padbhyāṁ ca pr̥thivī vibho । jaṭharaṁ te ime lokāḥ puruṣo ’si sanātanaḥ ॥

विद्यातपोऽभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम् । आत्मदर्शनसिद्धानामृषीणामृषिसत्तम ॥

vidyātapo ’bhitaptānāṁ tapasā bhāvitātmanām । ātmadarśanasiddhānām r̥ṣīṇām r̥ṣisattama ॥

राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम् । सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषोत्तम ॥

rājarṣīṇāṁ puṇyakr̥tām āhaveṣv anivartinām । sarvadharmopapannānāṁ tvaṁ gatiḥ puruṣottama ॥

त्वं प्रभुस्त्वं विभुस्त्वं भूरात्मभूस्त्वं सनातनः । लोकपालाश्च लोकाश्च नक्षत्राणि दिशो दश । नभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

tvaṁ prabhus tvaṁ vibhus tvaṁ bhūr ātmabhūs tvaṁ sanātanaḥ । lokapālāś ca lokāś ca nakṣatrāṇi diśo daśa । nabhaś candraś ca sūryaś ca tvayi sarvaṁ pratiṣṭhitam ॥

मर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम् । त्वयि सर्वं महाबाहो लोककार्यं प्रतिष्ठितम् ॥

martyatā caiva bhūtānām amaratvaṁ divaukasām । tvayi sarvaṁ mahābāho lokakāryaṁ pratiṣṭhitam ॥

सा तेऽहं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन । ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः ॥

sā te ’haṁ duḥkham ākhyāsye praṇayān madhusūdana । īśas tvaṁ sarvabhūtānāṁ ye divyā ye ca mānuṣāḥ ॥

कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो । धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी ॥

kathaṁ nu bhāryā pārthānāṁ tava kr̥ṣṇa sakhī vibho । dhr̥ṣṭadyumnasya bhaginī sabhāṁ kr̥ṣyeta mādr̥śī ॥

स्त्रीधर्मिणी वेपमाना रुधिरेण समुक्षिता । एकवस्त्रा विकृष्टास्मि दुःखिता कुरुसंसदि ॥

strīdharmiṇī vepamānā rudhireṇa samukṣitā । ekavastrā vikr̥ṣṭāsmi duḥkhitā kurusaṁsadi ॥

राजमध्ये सभायां तु रजसाभिसमीरिताम् । दृष्ट्वा च मां धार्तराष्ट्राः प्राहसन्पापचेतसः ॥

rājamadhye sabhāyāṁ tu rajasābhisamīritām । dr̥ṣṭvā ca māṁ dhārtarāṣṭrāḥ prāhasan pāpacetasaḥ ॥

दासीभावेन भोक्तुं मामीषुस्ते मधुसूदन । जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेष्वथ वृष्णिषु ॥

dāsībhāvena bhoktuṁ mām īṣus te madhusūdana । jīvatsu pāṇḍuputreṣu pāñcāleṣv atha vr̥ṣṇiṣu ॥

नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः । स्नुषा भवामि धर्मेण साहं दासीकृता बलात् ॥

nanv ahaṁ kr̥ṣṇa bhīṣmasya dhr̥tarāṣṭrasya cobhayoḥ । snuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṁ dāsīkr̥tā balāt ॥

गर्हये पाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठान्महाबलान् । ये क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम् ॥

garhaye pāṇḍavāṁs tv eva yudhi śreṣṭhān mahābalān । ye kliśyamānāṁ prekṣante dharmapatnīṁ yaśasvinīm ॥

धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम् । यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैर्मर्षयेतां जनार्दन ॥

dhig balaṁ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām । yau māṁ viprakr̥tāṁ kṣudrair marṣayetāṁ janārdana ॥

शाश्वतोऽयं धर्मपथः सद्भिराचरितः सदा । यद्भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारोऽल्पबला अपि ॥

śāśvato ’yaṁ dharmapathaḥ sadbhir ācaritaḥ sadā । yad bhāryāṁ parirakṣanti bhartāro ’lpabalā api ॥

भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता । प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥

bhāryāyāṁ rakṣyamāṇāyāṁ prajā bhavati rakṣitā । prajāyāṁ rakṣyamāṇāyām ātmā bhavati rakṣitaḥ ॥

आत्मा हि जायते तस्यां तस्माज्जाया भवत्युत । भर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे ॥

ātmā hi jāyate tasyāṁ tasmāj jāyā bhavaty uta । bhartā ca bhāryayā rakṣyaḥ kathaṁ jāyān mamodare ॥

नन्विमे शरणं प्राप्तान्न त्यजन्ति कदाचन । ते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः ॥

nanv ime śaraṇaṁ prāptān na tyajanti kadā cana । te māṁ śaraṇam āpannāṁ nānvapadyanta pāṇḍavāḥ ॥

पञ्चेमे पञ्चभिर्जाताः कुमाराश्चामितौजसः । एतेषामप्यवेक्षार्थं त्रातव्यास्मि जनार्दन ॥

pañceme pañcabhir jātāḥ kumārāś cāmitaujasaḥ । eteṣām apy avekṣārthaṁ trātavyāsmi janārdana ॥

प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात् । अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः ॥

prativindhyo yudhiṣṭhirāt sutasomo vr̥kodarāt । arjunāc chrutakīrtis tu śatānīkas tu nākuliḥ ॥

कनिष्ठाच्छ्रुतकर्मा तु सर्वे सत्यपराक्रमाः । प्रद्युम्नो यादृशः कृष्ण तादृशास्ते महारथाः ॥

kaniṣṭhāc chrutakarmā tu sarve satyaparākramāḥ । pradyumno yādr̥śaḥ kr̥ṣṇa tādr̥śās te mahārathāḥ ॥

नन्विमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवैः । किमर्थं धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम् ॥

nanv ime dhanuṣi śreṣṭhā ajeyā yudhi śātravaiḥ । kimarthaṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ sahante durbalīyasām ॥

अधर्मेण हृतं राज्यं सर्वे दासाः कृतास्तथा । सभायां परिकृष्टाहमेकवस्त्रा रजस्वला ॥

adharmeṇa hr̥taṁ rājyaṁ sarve dāsāḥ kr̥tās tathā । sabhāyāṁ parikr̥ṣṭāham ekavastrā rajasvalā ॥

नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम् । अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन ॥

nādhijyam api yac chakyaṁ kartum anyena gāṇḍivam । anyatrārjunabhīmābhyāṁ tvayā vā madhusūdana ॥

धिग्भीमसेनस्य बलं धिक्पार्थस्य च गाण्डिवम् । यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति ॥

dhig bhīmasenasya balaṁ dhik pārthasya ca gāṇḍivam । yatra duryodhanaḥ kr̥ṣṇa muhūrtam api jīvati ॥

य एतानाक्षिपद्राष्ट्रात्सह मात्राविहिंसकान् । अधीयानान्पुरा बालान्व्रतस्थान्मधुसूदन ॥

ya etān ākṣipad rāṣṭrāt saha mātrāvihiṁsakān । adhīyānān purā bālān vratasthān madhusūdana ॥

भोजने भीमसेनस्य पापः प्राक्षेपयद्विषम् । कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लोमहर्षणम् ॥

bhojane bhīmasenasya pāpaḥ prākṣepayad viṣam । kālakūṭaṁ navaṁ tīkṣṇaṁ saṁbhr̥taṁ lomaharṣaṇam ॥

तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दन । सशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम ॥

taj jīrṇam avikāreṇa sahānnena janārdana । saśeṣatvān mahābāho bhīmasya puruṣottama ॥

प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम् । बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां प्रक्षिप्य पुनराव्रजत् ॥

pramāṇakoṭyāṁ viśvastaṁ tathā suptaṁ vr̥kodaram । baddhvainaṁ kr̥ṣṇa gaṅgāyāṁ prakṣipya punar āvrajat ॥

यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम् । उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः ॥

yadā vibuddhaḥ kaunteyas tadā saṁchidya bandhanam । udatiṣṭhan mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ ॥

आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत् । सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा ॥

āśīviṣaiḥ kr̥ṣṇasarpaiḥ suptaṁ cainam adaṁśayat । sarveṣv evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā ॥

प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेयः सर्वान्सर्पानपोथयत् । सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान् ॥

pratibuddhas tu kaunteyaḥ sarvān sarpān apothayat । sārathiṁ cāsya dayitam apahastena jaghnivān ॥

पुनः सुप्तानुपाधाक्षीद्बालकान्वारणावते । शयानानार्यया सार्धं को नु तत्कर्तुमर्हति ॥

punaḥ suptān upādhākṣīd bālakān vāraṇāvate । śayānān āryayā sārdhaṁ ko nu tat kartum arhati ॥

यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवानिदमब्रवीत् । महद्व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता ॥

yatrāryā rudatī bhītā pāṇḍavān idam abravīt । mahad vyasanam āpannā śikhinā parivāritā ॥

हा हतास्मि कुतो न्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात् । अनाथा विनशिष्यामि बालकैः पुत्रकैः सह ॥

hā hatāsmi kuto nv adya bhavec chāntir ihānalāt । anāthā vinaśiṣyāmi bālakaiḥ putrakaiḥ saha ॥

तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रमः । आर्यामाश्वासयामास भ्रातॄंश्चापि वृकोदरः ॥

tatra bhīmo mahābāhur vāyuvegaparākramaḥ । āryām āśvāsayām āsa bhrātr̥̄ṁś cāpi vr̥kodaraḥ ॥

वैनतेयो यथा पक्षी गरुडः पततां वरः । तथैवाभिपतिष्यामि भयं वो नेह विद्यते ॥

vainateyo yathā pakṣī garuḍaḥ patatāṁ varaḥ । tathaivābhipatiṣyāmi bhayaṁ vo neha vidyate ॥

आर्यामङ्केन वामेन राजानं दक्षिणेन च । अंसयोश्च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च ॥

āryām aṅkena vāmena rājānaṁ dakṣiṇena ca । aṁsayoś ca yamau kr̥tvā pr̥ṣṭhe bībhatsum eva ca ॥

सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान् । भ्रातॄनार्यां च बलवान्मोक्षयामास पावकात् ॥

sahasotpatya vegena sarvān ādāya vīryavān । bhrātr̥̄n āryāṁ ca balavān mokṣayām āsa pāvakāt ॥

ते रात्रौ प्रस्थिताः सर्वे मात्रा सह यशस्विनः । अभ्यगच्छन्महारण्यं हिडिम्बवनमन्तिकात् ॥

te rātrau prasthitāḥ sarve mātrā saha yaśasvinaḥ । abhyagacchan mahāraṇyaṁ hiḍimbavanam antikāt ॥

श्रान्ताः प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताः । सुप्तांश्चैनानभ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी ॥

śrāntāḥ prasuptās tatreme mātrā saha suduḥkhitāḥ । suptāṁś cainān abhyagacchad dhiḍimbā nāma rākṣasī ॥

भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्व उत्सङ्गे ततो बलात् । पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना ॥

bhīmasya pādau kr̥tvā tu sva utsaṅge tato balāt । paryamardata saṁhr̥ṣṭā kalyāṇī mr̥dupāṇinā ॥

तामबुध्यदमेयात्मा बलवान्सत्यविक्रमः । पर्यपृच्छच्च तां भीमः किमिहेच्छस्यनिन्दिते ॥

tām abudhyad ameyātmā balavān satyavikramaḥ । paryapr̥cchac ca tāṁ bhīmaḥ kim ihecchasy anindite ॥

तयोः श्रुत्वा तु कथितमागच्छद्राक्षसाधमः । भीमरूपो महानादान्विसृजन्भीमदर्शनः ॥

tayoḥ śrutvā tu kathitam āgacchad rākṣasādhamaḥ । bhīmarūpo mahānādān visr̥jan bhīmadarśanaḥ ॥

केन सार्धं कथयसि आनयैनं ममान्तिकम् । हिडिम्बे भक्षयिष्यावो न चिरं कर्तुमर्हसि ॥

kena sārdhaṁ kathayasi ānayainaṁ mamāntikam । hiḍimbe bhakṣayiṣyāvo na ciraṁ kartum arhasi ॥

सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी । नैनमैच्छत्तदाख्यातुमनुक्रोशादनिन्दिता ॥

sā kr̥pāsaṁgr̥hītena hr̥dayena manasvinī । nainam aicchat tadākhyātum anukrośād aninditā ॥

स नादान्विनदन्घोरान्राक्षसः पुरुषादकः । अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल ॥

sa nādān vinadan ghorān rākṣasaḥ puruṣādakaḥ । abhyadravata vegena bhīmasenaṁ tadā kila ॥

तमभिद्रुत्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली । अगृह्णात्पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः ॥

tam abhidrutya saṁkruddho vegena mahatā balī । agr̥hṇāt pāṇinā pāṇiṁ bhīmasenasya rākṣasaḥ ॥

इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रसंहननं दृढम् । संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत्सहसा करम् ॥

indrāśanisamasparśaṁ vajrasaṁhananaṁ dr̥ḍham । saṁhatya bhīmasenāya vyākṣipat sahasā karam ॥

गृहीतं पाणिना पाणिं भीमसेनोऽथ रक्षसा । नामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुध्यद्वृकोदरः ॥

gr̥hītaṁ pāṇinā pāṇiṁ bhīmaseno ’tha rakṣasā । nāmr̥ṣyata mahābāhus tatrākrudhyad vr̥kodaraḥ ॥

तत्रासीत्तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोः । सर्वास्त्रविदुषोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥

tatrāsīt tumulaṁ yuddhaṁ bhīmasenahiḍimbayoḥ । sarvāstraviduṣor ghoraṁ vr̥travāsavayor iva ॥

हत्वा हिडिम्बं भीमोऽथ प्रस्थितो भ्रातृभिः सह । हिडिम्बामग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कचः ॥

hatvā hiḍimbaṁ bhīmo ’tha prasthito bhrātr̥bhiḥ saha । hiḍimbām agrataḥ kr̥tvā yasyāṁ jāto ghaṭotkacaḥ ॥

ततश्च प्राद्रवन्सर्वे सह मात्रा यशस्विनः । एकचक्रामभिमुखाः संवृता ब्राह्मणव्रजैः ॥

tataś ca prādravan sarve saha mātrā yaśasvinaḥ । ekacakrām abhimukhāḥ saṁvr̥tā brāhmaṇavrajaiḥ ॥

प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहितोऽभवत् । ततोऽगच्छन्नेकचक्रां पाण्डवाः संशितव्रताः ॥

prasthāne vyāsa eṣāṁ ca mantrī priyahito ’bhavat । tato ’gacchann ekacakrāṁ pāṇḍavāḥ saṁśitavratāḥ ॥

तत्राप्यासादयामासुर्बकं नाम महाबलम् । पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव संमितम् ॥

tatrāpy āsādayām āsur bakaṁ nāma mahābalam । puruṣādaṁ pratibhayaṁ hiḍimbenaiva saṁmitam ॥

तं चापि विनिहत्योग्रं भीमः प्रहरतां वरः । सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्द्रुपदस्य पुरं ययौ ॥

taṁ cāpi vinihatyograṁ bhīmaḥ praharatāṁ varaḥ । sahito bhrātr̥bhiḥ sarvair drupadasya puraṁ yayau ॥

लब्धाहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना । यथा त्वया जिता कृष्ण रुक्मिणी भीष्मकात्मजा ॥

labdhāham api tatraiva vasatā savyasācinā । yathā tvayā jitā kr̥ṣṇa rukmiṇī bhīṣmakātmajā ॥

एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताहं मधुसूदन । स्वयंवरे महत्कर्म कृत्वा नसुकरं परैः ॥

evaṁ suyuddhe pārthena jitāhaṁ madhusūdana । svayaṁvare mahat karma kr̥tvā nasukaraṁ paraiḥ ॥

एवं क्लेशैः सुबहुभिः क्लिश्यमानाः सुदुःखिताः । निवसामार्यया हीनाः कृष्ण धौम्यपुरःसराः ॥

evaṁ kleśaiḥ subahubhiḥ kliśyamānāḥ suduḥkhitāḥ । nivasāmāryayā hīnāḥ kr̥ṣṇa dhaumyapuraḥsarāḥ ॥

त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिकाः परैः । विहीनैः परिक्लिश्यन्तीं समुपेक्षन्त मां कथम् ॥

ta ime siṁhavikrāntā vīryeṇābhyadhikāḥ paraiḥ । vihīnaiḥ parikliśyantīṁ samupekṣanta māṁ katham ॥

एतादृशानि दुःखानि सहन्ते दुर्बलीयसाम् । दीर्घकालं प्रदीप्तानि पापानां क्षुद्रकर्मणाम् ॥

etādr̥śāni duḥkhāni sahante durbalīyasām । dīrghakālaṁ pradīptāni pāpānāṁ kṣudrakarmaṇām ॥

कुले महति जातास्मि दिव्येन विधिना किल । पाण्डवानां प्रिया भार्या स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः ॥

kule mahati jātāsmi divyena vidhinā kila । pāṇḍavānāṁ priyā bhāryā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ ॥

कचग्रहमनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण वरा सती । पञ्चानामिन्द्रकल्पानां प्रेक्षतां मधुसूदन ॥

kacagraham anuprāptā sāsmi kr̥ṣṇa varā satī । pañcānām indrakalpānāṁ prekṣatāṁ madhusūdana ॥

इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना । पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी ॥

ity uktvā prārudat kr̥ṣṇā mukhaṁ pracchādya pāṇinā । padmakośaprakāśena mr̥dunā mr̥dubhāṣiṇī ॥

स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ । अभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभिः ॥

stanāv apatitau pīnau sujātau śubhalakṣaṇau । abhyavarṣata pāñcālī duḥkhajair aśrubindubhiḥ ॥

चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनः पुनः । बाष्पपूर्णेन कण्ठेन क्रुद्धा वचनमब्रवीत् ॥

cakṣuṣī parimārjantī niḥśvasantī punaḥ punaḥ । bāṣpapūrṇena kaṇṭhena kruddhā vacanam abravīt ॥

नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा मधुसूदन । न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं न च बान्धवाः ॥

naiva me patayaḥ santi na putrā madhusūdana । na bhrātaro na ca pitā naiva tvaṁ na ca bāndhavāḥ ॥

ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैरुपेक्षध्वं विशोकवत् । न हि मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत्प्राहसत्तदा ॥

ye māṁ viprakr̥tāṁ kṣudrair upekṣadhvaṁ viśokavat । na hi me śāmyate duḥkhaṁ karṇo yat prāhasat tadā ॥

अथैनामब्रवीत्कृष्णस्तस्मिन्वीरसमागमे । रोदिष्यन्ति स्त्रियो ह्येवं येषां क्रुद्धासि भामिनि ॥

athainām abravīt kr̥ṣṇas tasmin vīrasamāgame । rodiṣyanti striyo hy evaṁ yeṣāṁ kruddhāsi bhāmini ॥

बीभत्सुशरसंछन्नाञ्शोणितौघपरिप्लुतान् । निहताञ्जीवितं त्यक्त्वा शयानान्वसुधातले ॥

bībhatsuśarasaṁchannāñ śoṇitaughapariplutān । nihatāñ jīvitaṁ tyaktvā śayānān vasudhātale ॥

यत्समर्थं पाण्डवानां तत्करिष्यामि मा शुचः । सत्यं ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि ॥

yat samarthaṁ pāṇḍavānāṁ tat kariṣyāmi mā śucaḥ । satyaṁ te pratijānāmi rājñāṁ rājñī bhaviṣyasi ॥

पतेद्द्यौर्हिमवाञ्शीर्येत्पृथिवी शकलीभवेत् । शुष्येत्तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत् ॥

pated dyaur himavāñ śīryet pr̥thivī śakalībhavet । śuṣyet toyanidhiḥ kr̥ṣṇe na me moghaṁ vaco bhavet ॥

धृष्टद्युम्न उवाच । अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम् । दुर्योधनं भीमसेनः कर्णं हन्ता धनंजयः ॥

dhr̥ṣṭadyumna uvāca । ahaṁ droṇaṁ haniṣyāmi śikhaṇḍī tu pitāmaham । duryodhanaṁ bhīmasenaḥ karṇaṁ hantā dhanaṁjayaḥ ॥

रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेयाः स्म शुचिस्मिते । अपि वृत्रहणा युद्धे किं पुनर्धृतराष्ट्रजैः ॥

rāmakr̥ṣṇau vyapāśritya ajeyāḥ sma śucismite । api vr̥trahaṇā yuddhe kiṁ punar dhr̥tarāṣṭrajaiḥ ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तेऽभिमुखा वीरा वासुदेवमुपस्थिता । तेषां मध्ये महाबाहुः केशवो वाक्यमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity ukte ’bhimukhā vīrā vāsudevam upasthitā । teṣāṁ madhye mahābāhuḥ keśavo vākyam abravīt ॥