Adhyāya 126

युधिष्ठिर उवाच । मान्धाता राजशार्दूलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । कथं जातो महाब्रह्मन्यौवनाश्वो नृपोत्तमः । कथं चैतां परां काष्ठां प्राप्तवानमितद्युतिः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । māndhātā rājaśārdūlas triṣu lokeṣu viśrutaḥ । kathaṁ jāto mahābrahman yauvanāśvo nr̥pottamaḥ । kathaṁ caitāṁ parāṁ kāṣṭhāṁ prāptavān amitadyutiḥ ॥

यस्य लोकास्त्रयो वश्या विष्णोरिव महात्मनः । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं चरितं तस्य धीमतः ॥

yasya lokās trayo vaśyā viṣṇor iva mahātmanaḥ । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ caritaṁ tasya dhīmataḥ ॥

यथा मान्धातृशब्दश्च तस्य शक्रसमद्युतेः । जन्म चाप्रतिवीर्यस्य कुशलो ह्यसि भाषितुम् ॥

yathā māndhātr̥śabdaś ca tasya śakrasamadyuteḥ । janma cāprativīryasya kuśalo hy asi bhāṣitum ॥

लोमश उवाच । शृणुष्वावहितो राजन्राज्ञस्तस्य महात्मनः । यथा मान्धातृशब्दो वै लोकेषु परिगीयते ॥

lomaśa uvāca । śr̥ṇuṣvāvahito rājan rājñas tasya mahātmanaḥ । yathā māndhātr̥śabdo vai lokeṣu parigīyate ॥

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो युवनाश्वो महीपतिः । सोऽयजत्पृथिवीपाल क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥

ikṣvākuvaṁśaprabhavo yuvanāśvo mahīpatiḥ । so ’yajat pr̥thivīpāla kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ ॥

अश्वमेधसहस्रं च प्राप्य धर्मभृतां वरः । अन्यैश्च क्रतुभिर्मुख्यैर्विविधैराप्तदक्षिणैः ॥

aśvamedhasahasraṁ ca prāpya dharmabhr̥tāṁ varaḥ । anyaiś ca kratubhir mukhyair vividhair āptadakṣiṇaiḥ ॥

अनपत्यस्तु राजर्षिः स महात्मा दृढव्रतः । मन्त्रिष्वाधाय तद्राज्यं वननित्यो बभूव ह ॥

anapatyas tu rājarṣiḥ sa mahātmā dr̥ḍhavrataḥ । mantriṣv ādhāya tad rājyaṁ vananityo babhūva ha ॥

शास्त्रदृष्टेन विधिना संयोज्यात्मानमात्मना । पिपासाशुष्कहृदयः प्रविवेशाश्रमं भृगोः ॥

śāstradr̥ṣṭena vidhinā saṁyojyātmānam ātmanā । pipāsāśuṣkahr̥dayaḥ praviveśāśramaṁ bhr̥goḥ ॥

तामेव रात्रिं राजेन्द्र महात्मा भृगुनन्दनः । इष्टिं चकार सौद्युम्नेर्महर्षिः पुत्रकारणात् ॥

tām eva rātriṁ rājendra mahātmā bhr̥gunandanaḥ । iṣṭiṁ cakāra saudyumner maharṣiḥ putrakāraṇāt ॥

संभृतो मन्त्रपूतेन वारिणा कलशो महान् । तत्रातिष्ठत राजेन्द्र पूर्वमेव समाहितः । यत्प्राश्य प्रसवेत्तस्य पत्नी शक्रसमं सुतम् ॥

saṁbhr̥to mantrapūtena vāriṇā kalaśo mahān । tatrātiṣṭhata rājendra pūrvam eva samāhitaḥ । yat prāśya prasavet tasya patnī śakrasamaṁ sutam ॥

तं न्यस्य वेद्यां कलशं सुषुपुस्ते महर्षयः । रात्रिजागरणश्रान्ताः सौद्युम्निः समतीत्य तान् ॥

taṁ nyasya vedyāṁ kalaśaṁ suṣupus te maharṣayaḥ । rātrijāgaraṇaśrāntāḥ saudyumniḥ samatītya tān ॥

शुष्ककण्ठः पिपासार्तः पानीयार्थी भृशं नृपः । तं प्रविश्याश्रमं श्रान्तः पानीयं सोऽभ्ययाचत ॥

śuṣkakaṇṭhaḥ pipāsārtaḥ pānīyārthī bhr̥śaṁ nr̥paḥ । taṁ praviśyāśramaṁ śrāntaḥ pānīyaṁ so ’bhyayācata ॥

तस्य श्रान्तस्य शुष्केण कण्ठेन क्रोशतस्तदा । नाश्रौषीत्कश्चन तदा शकुनेरिव वाशितम् ॥

tasya śrāntasya śuṣkeṇa kaṇṭhena krośatas tadā । nāśrauṣīt kaś cana tadā śakuner iva vāśitam ॥

ततस्तं कलशं दृष्ट्वा जलपूर्णं स पार्थिवः । अभ्यद्रवत वेगेन पीत्वा चाम्भो व्यवासृजत् ॥

tatas taṁ kalaśaṁ dr̥ṣṭvā jalapūrṇaṁ sa pārthivaḥ । abhyadravata vegena pītvā cāmbho vyavāsr̥jat ॥

स पीत्वा शीतलं तोयं पिपासार्तो महीपतिः । निर्वाणमगमद्धीमान्सुसुखी चाभवत्तदा ॥

sa pītvā śītalaṁ toyaṁ pipāsārto mahīpatiḥ । nirvāṇam agamad dhīmān susukhī cābhavat tadā ॥

ततस्ते प्रत्यबुध्यन्त ऋषयः सनराधिपाः । निस्तोयं तं च कलशं ददृशुः सर्व एव ते ॥

tatas te pratyabudhyanta r̥ṣayaḥ sanarādhipāḥ । nistoyaṁ taṁ ca kalaśaṁ dadr̥śuḥ sarva eva te ॥

कस्य कर्मेदमिति च पर्यपृच्छन्समागताः । युवनाश्वो मयेत्येव सत्यं समभिपद्यत ॥

kasya karmedam iti ca paryapr̥cchan samāgatāḥ । yuvanāśvo mayety eva satyaṁ samabhipadyata ॥

न युक्तमिति तं प्राह भगवान्भार्गवस्तदा । सुतार्थं स्थापिता ह्यापस्तपसा चैव संभृताः ॥

na yuktam iti taṁ prāha bhagavān bhārgavas tadā । sutārthaṁ sthāpitā hy āpas tapasā caiva saṁbhr̥tāḥ ॥

मया ह्यत्राहितं ब्रह्म तप आस्थाय दारुणम् । पुत्रार्थं तव राजर्षे महाबलपराक्रम ॥

mayā hy atrāhitaṁ brahma tapa āsthāya dāruṇam । putrārthaṁ tava rājarṣe mahābalaparākrama ॥

महाबलो महावीर्यस्तपोबलसमन्वितः । यः शक्रमपि वीर्येण गमयेद्यमसादनम् ॥

mahābalo mahāvīryas tapobalasamanvitaḥ । yaḥ śakram api vīryeṇa gamayed yamasādanam ॥

अनेन विधिना राजन्मयैतदुपपादितम् । अब्भक्षणं त्वया राजन्नयुक्तं कृतमद्य वै ॥

anena vidhinā rājan mayaitad upapāditam । abbhakṣaṇaṁ tvayā rājann ayuktaṁ kr̥tam adya vai ॥

न त्वद्य शक्यमस्माभिरेतत्कर्तुमतोऽन्यथा । नूनं दैवकृतं ह्येतद्यदेवं कृतवानसि ॥

na tv adya śakyam asmābhir etat kartum ato ’nyathā । nūnaṁ daivakr̥taṁ hy etad yad evaṁ kr̥tavān asi ॥

पिपासितेन याः पीता विधिमन्त्रपुरस्कृताः । आपस्त्वया महाराज मत्तपोवीर्यसंभृताः । ताभ्यस्त्वमात्मना पुत्रमेवंवीर्यं जनिष्यसि ॥

pipāsitena yāḥ pītā vidhimantrapuraskr̥tāḥ । āpas tvayā mahārāja mattapovīryasaṁbhr̥tāḥ । tābhyas tvam ātmanā putram evaṁvīryaṁ janiṣyasi ॥

विधास्यामो वयं तत्र तवेष्टिं परमाद्भुताम् । यथा शक्रसमं पुत्रं जनयिष्यसि वीर्यवान् ॥

vidhāsyāmo vayaṁ tatra taveṣṭiṁ paramādbhutām । yathā śakrasamaṁ putraṁ janayiṣyasi vīryavān ॥

ततो वर्षशते पूर्णे तस्य राज्ञो महात्मनः । वामं पार्श्वं विनिर्भिद्य सुतः सूर्य इवापरः ॥

tato varṣaśate pūrṇe tasya rājño mahātmanaḥ । vāmaṁ pārśvaṁ vinirbhidya sutaḥ sūrya ivāparaḥ ॥

निश्चक्राम महातेजा न च तं मृत्युराविशत् । युवनाश्वं नरपतिं तदद्भुतमिवाभवत् ॥

niścakrāma mahātejā na ca taṁ mr̥tyur āviśat । yuvanāśvaṁ narapatiṁ tad adbhutam ivābhavat ॥

ततः शक्रो महातेजास्तं दिदृक्षुरुपागमत् । प्रदेशिनीं ततोऽस्यास्ये शक्रः समभिसंदधे ॥

tataḥ śakro mahātejās taṁ didr̥kṣur upāgamat । pradeśinīṁ tato ’syāsye śakraḥ samabhisaṁdadhe ॥

मामयं धास्यतीत्येवं परिभाष्टः स वज्रिणा । मान्धातेति च नामास्य चक्रुः सेन्द्रा दिवौकसः ॥

mām ayaṁ dhāsyatīty evaṁ paribhāṣṭaḥ sa vajriṇā । māndhāteti ca nāmāsya cakruḥ sendrā divaukasaḥ ॥

प्रदेशिनीं शक्रदत्तामास्वाद्य स शिशुस्तदा । अवर्धत महीपाल किष्कूणां च त्रयोदश ॥

pradeśinīṁ śakradattām āsvādya sa śiśus tadā । avardhata mahīpāla kiṣkūṇāṁ ca trayodaśa ॥

वेदास्तं सधनुर्वेदा दिव्यान्यस्त्राणि चेश्वरम् । उपतस्थुर्महाराज ध्यातमात्राणि सर्वशः ॥

vedās taṁ sadhanurvedā divyāny astrāṇi ceśvaram । upatasthur mahārāja dhyātamātrāṇi sarvaśaḥ ॥

धनुराजगवं नाम शराः शृङ्गोद्भवाश्च ये । अभेद्यं कवचं चैव सद्यस्तमुपसंश्रयन् ॥

dhanur ājagavaṁ nāma śarāḥ śr̥ṅgodbhavāś ca ye । abhedyaṁ kavacaṁ caiva sadyas tam upasaṁśrayan ॥

सोऽभिषिक्तो मघवता स्वयं शक्रेण भारत । धर्मेण व्यजयल्लोकांस्त्रीन्विष्णुरिव विक्रमैः ॥

so ’bhiṣikto maghavatā svayaṁ śakreṇa bhārata । dharmeṇa vyajayal lokāṁs trīn viṣṇur iva vikramaiḥ ॥

तस्याप्रतिहतं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः । रत्नानि चैव राजर्षिं स्वयमेवोपतस्थिरे ॥

tasyāpratihataṁ cakraṁ prāvartata mahātmanaḥ । ratnāni caiva rājarṣiṁ svayam evopatasthire ॥

तस्येयं वसुसंपूर्णा वसुधा वसुधाधिप । तेनेष्टं विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ॥

tasyeyaṁ vasusaṁpūrṇā vasudhā vasudhādhipa । teneṣṭaṁ vividhair yajñair bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ ॥

चितचैत्यो महातेजा धर्मं प्राप्य च पुष्कलम् । शक्रस्यार्धासनं राजँल्लब्धवानमितद्युतिः ॥

citacaityo mahātejā dharmaṁ prāpya ca puṣkalam । śakrasyārdhāsanaṁ rājam̐l labdhavān amitadyutiḥ ॥

एकाह्ना पृथिवी तेन धर्मनित्येन धीमता । निर्जिता शासनादेव सरत्नाकरपत्तना ॥

ekāhnā pr̥thivī tena dharmanityena dhīmatā । nirjitā śāsanād eva saratnākarapattanā ॥

तस्य चित्यैर्महाराज क्रतूनां दक्षिणावताम् । चतुरन्ता मही व्याप्ता नासीत्किंचिदनावृतम् ॥

tasya cityair mahārāja kratūnāṁ dakṣiṇāvatām । caturantā mahī vyāptā nāsīt kiṁ cid anāvr̥tam ॥

तेन पद्मसहस्राणि गवां दश महात्मना । ब्राह्मणेभ्यो महाराज दत्तानीति प्रचक्षते ॥

tena padmasahasrāṇi gavāṁ daśa mahātmanā । brāhmaṇebhyo mahārāja dattānīti pracakṣate ॥

तेन द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महात्मना । वृष्टं सस्यविवृद्ध्यर्थं मिषतो वज्रपाणिनः ॥

tena dvādaśavārṣikyām anāvr̥ṣṭyāṁ mahātmanā । vr̥ṣṭaṁ sasyavivr̥ddhyarthaṁ miṣato vajrapāṇinaḥ ॥

तेन सोमकुलोत्पन्नो गान्धाराधिपतिर्महान् । गर्जन्निव महामेघः प्रमथ्य निहतः शरैः ॥

tena somakulotpanno gāndhārādhipatir mahān । garjann iva mahāmeghaḥ pramathya nihataḥ śaraiḥ ॥

प्रजाश्चतुर्विधास्तेन जिता राजन्महात्मना । तेनात्मतपसा लोकाः स्थापिताश्चापि तेजसा ॥

prajāś caturvidhās tena jitā rājan mahātmanā । tenātmatapasā lokāḥ sthāpitāś cāpi tejasā ॥

तस्यैतद्देवयजनं स्थानमादित्यवर्चसः । पश्य पुण्यतमे देशे कुरुक्षेत्रस्य मध्यतः ॥

tasyaitad devayajanaṁ sthānam ādityavarcasaḥ । paśya puṇyatame deśe kurukṣetrasya madhyataḥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं मान्धातुश्चरितं महत् । जन्म चाग्र्यं महीपाल यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ māndhātuś caritaṁ mahat । janma cāgryaṁ mahīpāla yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥