Adhyāya 127

युधिष्ठिर उवाच । कथंवीर्यः स राजाभूत्सोमको वदतां वर । कर्माण्यस्य प्रभावं च श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁvīryaḥ sa rājābhūt somako vadatāṁ vara । karmāṇy asya prabhāvaṁ ca śrotum icchāmi tattvataḥ ॥

लोमश उवाच । युधिष्ठिरासीन्नृपतिः सोमको नाम धार्मिकः । तस्य भार्याशतं राजन्सदृशीनामभूत्तदा ॥

lomaśa uvāca । yudhiṣṭhirāsīn nr̥patiḥ somako nāma dhārmikaḥ । tasya bhāryāśataṁ rājan sadr̥śīnām abhūt tadā ॥

स वै यत्नेन महता तासु पुत्रं महीपतिः । कंचिन्नासादयामास कालेन महता अपि ॥

sa vai yatnena mahatā tāsu putraṁ mahīpatiḥ । kaṁ cin nāsādayām āsa kālena mahatā api ॥

कदाचित्तस्य वृद्धस्य यतमानस्य यत्नतः । जन्तुर्नाम सुतस्तस्मिन्स्त्रीशते समजायत ॥

kadā cit tasya vr̥ddhasya yatamānasya yatnataḥ । jantur nāma sutas tasmin strīśate samajāyata ॥

तं जातं मातरः सर्वाः परिवार्य समासते । सततं पृष्ठतः कृत्वा कामभोगान्विशां पते ॥

taṁ jātaṁ mātaraḥ sarvāḥ parivārya samāsate । satataṁ pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā kāmabhogān viśāṁ pate ॥

ततः पिपीलिका जन्तुं कदाचिददशत्स्फिजि । स दष्टो व्यनदद्राजंस्तेन दुःखेन बालकः ॥

tataḥ pipīlikā jantuṁ kadā cid adaśat sphiji । sa daṣṭo vyanadad rājaṁs tena duḥkhena bālakaḥ ॥

ततस्ता मातरः सर्वाः प्राक्रोशन्भृशदुःखिताः । परिवार्य जन्तुं सहिताः स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥

tatas tā mātaraḥ sarvāḥ prākrośan bhr̥śaduḥkhitāḥ । parivārya jantuṁ sahitāḥ sa śabdas tumulo ’bhavat ॥

तमार्तनादं सहसा शुश्राव स महीपतिः । अमात्यपरिषन्मध्ये उपविष्टः सहर्त्विजैः ॥

tam ārtanādaṁ sahasā śuśrāva sa mahīpatiḥ । amātyapariṣanmadhye upaviṣṭaḥ sahartvijaiḥ ॥

ततः प्रस्थापयामास किमेतदिति पार्थिवः । तस्मै क्षत्ता यथावृत्तमाचचक्षे सुतं प्रति ॥

tataḥ prasthāpayām āsa kim etad iti pārthivaḥ । tasmai kṣattā yathāvr̥ttam ācacakṣe sutaṁ prati ॥

त्वरमाणः स चोत्थाय सोमकः सह मन्त्रिभिः । प्रविश्यान्तःपुरं पुत्रमाश्वासयदरिंदमः ॥

tvaramāṇaḥ sa cotthāya somakaḥ saha mantribhiḥ । praviśyāntaḥpuraṁ putram āśvāsayad ariṁdamaḥ ॥

सान्त्वयित्वा तु तं पुत्रं निष्क्रम्यान्तःपुरान्नृपः । ऋत्विजैः सहितो राजन्सहामात्य उपाविशत् ॥

sāntvayitvā tu taṁ putraṁ niṣkramyāntaḥpurān nr̥paḥ । r̥tvijaiḥ sahito rājan sahāmātya upāviśat ॥

सोमक उवाच । धिगस्त्विहैकपुत्रत्वमपुत्रत्वं वरं भवेत् । नित्यातुरत्वाद्भूतानां शोक एवैकपुत्रता ॥

somaka uvāca । dhig astv ihaikaputratvam aputratvaṁ varaṁ bhavet । nityāturatvād bhūtānāṁ śoka evaikaputratā ॥

इदं भार्याशतं ब्रह्मन्परीक्ष्योपचितं प्रभो । पुत्रार्थिना मया वोढं न चासां विद्यते प्रजा ॥

idaṁ bhāryāśataṁ brahman parīkṣyopacitaṁ prabho । putrārthinā mayā voḍhaṁ na cāsāṁ vidyate prajā ॥

एकः कथंचिदुत्पन्नः पुत्रो जन्तुरयं मम । यतमानस्य सर्वासु किं नु दुःखमतः परम् ॥

ekaḥ kathaṁ cid utpannaḥ putro jantur ayaṁ mama । yatamānasya sarvāsu kiṁ nu duḥkham ataḥ param ॥

वयश्च समतीतं मे सभार्यस्य द्विजोत्तम । आसां प्राणाः समायत्ता मम चात्रैकपुत्रके ॥

vayaś ca samatītaṁ me sabhāryasya dvijottama । āsāṁ prāṇāḥ samāyattā mama cātraikaputrake ॥

स्यान्नु कर्म तथा युक्तं येन पुत्रशतं भवेत् । महता लघुना वापि कर्मणा दुष्करेण वा ॥

syān nu karma tathā yuktaṁ yena putraśataṁ bhavet । mahatā laghunā vāpi karmaṇā duṣkareṇa vā ॥

ऋत्विगुवाच । अस्ति वै तादृशं कर्म येन पुत्रशतं भवेत् । यदि शक्नोषि तत्कर्तुमथ वक्ष्यामि सोमक ॥

r̥tvig uvāca । asti vai tādr̥śaṁ karma yena putraśataṁ bhavet । yadi śaknoṣi tat kartum atha vakṣyāmi somaka ॥

सोमक उवाच । कार्यं वा यदि वाकार्यं येन पुत्रशतं भवेत् । कृतमेव हि तद्विद्धि भगवान्प्रब्रवीतु मे ॥

somaka uvāca । kāryaṁ vā yadi vākāryaṁ yena putraśataṁ bhavet । kr̥tam eva hi tad viddhi bhagavān prabravītu me ॥

ऋत्विगुवाच । यजस्व जन्तुना राजंस्त्वं मया वितते क्रतौ । ततः पुत्रशतं श्रीमद्भविष्यत्यचिरेण ते ॥

r̥tvig uvāca । yajasva jantunā rājaṁs tvaṁ mayā vitate kratau । tataḥ putraśataṁ śrīmad bhaviṣyaty acireṇa te ॥

वपायां हूयमानायां धूममाघ्राय मातरः । ततस्ताः सुमहावीर्याञ्जनयिष्यन्ति ते सुतान् ॥

vapāyāṁ hūyamānāyāṁ dhūmam āghrāya mātaraḥ । tatas tāḥ sumahāvīryāñ janayiṣyanti te sutān ॥

तस्यामेव तु ते जन्तुर्भविता पुनरात्मजः । उत्तरे चास्य सौवर्णं लक्ष्म पार्श्वे भविष्यति ॥

tasyām eva tu te jantur bhavitā punar ātmajaḥ । uttare cāsya sauvarṇaṁ lakṣma pārśve bhaviṣyati ॥