Adhyāya 106

लोमश उवाच । ते तं दृष्ट्वा हयं राजन्संप्रहृष्टतनूरुहाः । अनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचोदिताः । संक्रुद्धाः समधावन्त अश्वग्रहणकाङ्क्षिणः ॥

lomaśa uvāca । te taṁ dr̥ṣṭvā hayaṁ rājan saṁprahr̥ṣṭatanūruhāḥ । anādr̥tya mahātmānaṁ kapilaṁ kālacoditāḥ । saṁkruddhāḥ samadhāvanta aśvagrahaṇakāṅkṣiṇaḥ ॥

ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तमः । वासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिसत्तमम् ॥

tataḥ kruddho mahārāja kapilo munisattamaḥ । vāsudeveti yaṁ prāhuḥ kapilaṁ munisattamam ॥

स चक्षुर्विवृतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सृजन् । ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्स सागरान् ॥

sa cakṣur vivr̥taṁ kr̥tvā tejas teṣu samutsr̥jan । dadāha sumahātejā mandabuddhīn sa sāgarān ॥

तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान्नारदः सुमहातपाः । सगरान्तिकमागच्छत्तच्च तस्मै न्यवेदयत् ॥

tān dr̥ṣṭvā bhasmasād bhūtān nāradaḥ sumahātapāḥ । sagarāntikam āgacchat tac ca tasmai nyavedayat ॥

स तच्छ्रुत्वा वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम् । मुहूर्तं विमना भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत् । आत्मानमात्मनाश्वास्य हयमेवान्वचिन्तयत् ॥

sa tac chrutvā vaco ghoraṁ rājā munimukhodgatam । muhūrtaṁ vimanā bhūtvā sthāṇor vākyam acintayat । ātmānam ātmanāśvāsya hayam evānvacintayat ॥

अंशुमन्तं समाहूय असमञ्जःसुतं तदा । पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमब्रवीत् ॥

aṁśumantaṁ samāhūya asamañjaḥsutaṁ tadā । pautraṁ bharataśārdūla idaṁ vacanam abravīt ॥

षष्टिस्तानि सहस्राणि पुत्राणाममितौजसाम् । कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गताः ॥

ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi putrāṇām amitaujasām । kāpilaṁ teja āsādya matkr̥te nidhanaṁ gatāḥ ॥

तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघ । धर्मं संरक्षमाणेन पौराणां हितमिच्छता ॥

tava cāpi pitā tāta parityakto mayānagha । dharmaṁ saṁrakṣamāṇena paurāṇāṁ hitam icchatā ॥

युधिष्ठिर उवाच । किमर्थं राजशार्दूलः सगरः पुत्रमात्मजम् । त्यक्तवान्दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kimarthaṁ rājaśārdūlaḥ sagaraḥ putram ātmajam । tyaktavān dustyajaṁ vīraṁ tan me brūhi tapodhana ॥

लोमश उवाच । असमञ्जा इति ख्यातः सगरस्य सुतो ह्यभूत् । यं शैब्या जनयामास पौराणां स हि दारकान् । खुरेषु क्रोशतो गृह्य नद्यां चिक्षेप दुर्बलान् ॥

lomaśa uvāca । asamañjā iti khyātaḥ sagarasya suto hy abhūt । yaṁ śaibyā janayām āsa paurāṇāṁ sa hi dārakān । khureṣu krośato gr̥hya nadyāṁ cikṣepa durbalān ॥

ततः पौराः समाजग्मुर्भयशोकपरिप्लुताः । सगरं चाभ्ययाचन्त सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥

tataḥ paurāḥ samājagmur bhayaśokapariplutāḥ । sagaraṁ cābhyayācanta sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ ॥

त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिर्भयैः । असमञ्जोभयाद्घोरात्ततो नस्त्रातुमर्हसि ॥

tvaṁ nas trātā mahārāja paracakrādibhir bhayaiḥ । asamañjobhayād ghorāt tato nas trātum arhasi ॥

पौराणां वचनं श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तमः । मुहूर्तं विमना भूत्वा सचिवानिदमब्रवीत् ॥

paurāṇāṁ vacanaṁ śrutvā ghoraṁ nr̥patisattamaḥ । muhūrtaṁ vimanā bhūtvā sacivān idam abravīt ॥

असमञ्जाः पुरादद्य सुतो मे विप्रवास्यताम् । यदि वो मत्प्रियं कार्यमेतच्छीघ्रं विधीयताम् ॥

asamañjāḥ purād adya suto me vipravāsyatām । yadi vo matpriyaṁ kāryam etac chīghraṁ vidhīyatām ॥

एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिप । यथोक्तं त्वरिताश्चक्रुर्यथाज्ञापितवान्नृपः ॥

evam uktā narendreṇa sacivās te narādhipa । yathoktaṁ tvaritāś cakrur yathājñāpitavān nr̥paḥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना । पौराणां हितकामेन सगरेण विवासितः ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yathā putro mahātmanā । paurāṇāṁ hitakāmena sagareṇa vivāsitaḥ ॥

अंशुमांस्तु महेष्वासो यदुक्तः सगरेण ह । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे ॥

aṁśumāṁs tu maheṣvāso yad uktaḥ sagareṇa ha । tat te sarvaṁ pravakṣyāmi kīrtyamānaṁ nibodha me ॥

सगर उवाच । पितुश्च तेऽहं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च । अलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक ॥

sagara uvāca । pituś ca te ’haṁ tyāgena putrāṇāṁ nidhanena ca । alābhena tathāśvasya paritapyāmi putraka ॥

तस्माद्दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम् । हयस्यानयनात्पौत्र नरकान्मां समुद्धर ॥

tasmād duḥkhābhisaṁtaptaṁ yajñavighnāc ca mohitam । hayasyānayanāt pautra narakān māṁ samuddhara ॥

लोमश उवाच । अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरेण महात्मना । जगाम दुःखात्तं देशं यत्र वै दारिता मही ॥

lomaśa uvāca । aṁśumān evam uktas tu sagareṇa mahātmanā । jagāma duḥkhāt taṁ deśaṁ yatra vai dāritā mahī ॥

स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश ह । अपश्यच्च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम् ॥

sa tu tenaiva mārgeṇa samudraṁ praviveśa ha । apaśyac ca mahātmānaṁ kapilaṁ turagaṁ ca tam ॥

स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणमृषिसत्तमम् । प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत् ॥

sa dr̥ṣṭvā tejaso rāśiṁ purāṇam r̥ṣisattamam । praṇamya śirasā bhūmau kāryam asmai nyavedayat ॥

ततः प्रीतो महातेजाः कलिपोंऽशुमतोऽभवत् । उवाच चैनं धर्मात्मा वरदोऽस्मीति भारत ॥

tataḥ prīto mahātejāḥ kalipo ’ṁśumato ’bhavat । uvāca cainaṁ dharmātmā varado ’smīti bhārata ॥

स वव्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात् । द्वितीयमुदकं वव्रे पितॄणां पावनेप्सया ॥

sa vavre turagaṁ tatra prathamaṁ yajñakāraṇāt । dvitīyam udakaṁ vavre pitr̥̄ṇāṁ pāvanepsayā ॥

तमुवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुंगवः । ददानि तव भद्रं ते यद्यत्प्रार्थयसेऽनघ ॥

tam uvāca mahātejāḥ kapilo munipuṁgavaḥ । dadāni tava bhadraṁ te yad yat prārthayase ’nagha ॥

त्वयि क्षमा च धर्मश्च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम् । त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश्च त्वया पिता ॥

tvayi kṣamā ca dharmaś ca satyaṁ cāpi pratiṣṭhitam । tvayā kr̥tārthaḥ sagaraḥ putravāṁś ca tvayā pitā ॥

तव चैव प्रभावेन स्वर्गं यास्यन्ति सागराः । पौत्रश्च ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यति । पावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम् ॥

tava caiva prabhāvena svargaṁ yāsyanti sāgarāḥ । pautraś ca te tripathagāṁ tridivād ānayiṣyati । pāvanārthaṁ sāgarāṇāṁ toṣayitvā maheśvaram ॥

हयं नयस्व भद्रं ते यज्ञियं नरपुंगव । यज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः ॥

hayaṁ nayasva bhadraṁ te yajñiyaṁ narapuṁgava । yajñaḥ samāpyatāṁ tāta sagarasya mahātmanaḥ ॥

अंशुमानेवमुक्तस्तु कपिलेन महात्मना । आजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः ॥

aṁśumān evam uktas tu kapilena mahātmanā । ājagāma hayaṁ gr̥hya yajñavāṭaṁ mahātmanaḥ ॥

सोऽभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनः । मूर्ध्नि तेनाप्युपाघ्रातस्तस्मै सर्वं न्यवेदयत् ॥

so ’bhivādya tataḥ pādau sagarasya mahātmanaḥ । mūrdhni tenāpy upāghrātas tasmai sarvaṁ nyavedayat ॥

यथा दृष्टं श्रुतं चापि सागराणां क्षयं तथा । तं चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम् ॥

yathā dr̥ṣṭaṁ śrutaṁ cāpi sāgarāṇāṁ kṣayaṁ tathā । taṁ cāsmai hayam ācaṣṭa yajñavāṭam upāgatam ॥

तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखमत्यजत् । अंशुमन्तं च संपूज्य समापयत तं क्रतुम् ॥

tac chrutvā sagaro rājā putrajaṁ duḥkham atyajat । aṁśumantaṁ ca saṁpūjya samāpayata taṁ kratum ॥

समाप्तयज्ञः सगरो देवैः सर्वैः सभाजितः । पुत्रत्वे कल्पयामास समुद्रं वरुणालयम् ॥

samāptayajñaḥ sagaro devaiḥ sarvaiḥ sabhājitaḥ । putratve kalpayām āsa samudraṁ varuṇālayam ॥

प्रशास्य सुचिरं कालं राज्यं राजीवलोचनः । पौत्रे भारं समावेश्य जगाम त्रिदिवं तदा ॥

praśāsya suciraṁ kālaṁ rājyaṁ rājīvalocanaḥ । pautre bhāraṁ samāveśya jagāma tridivaṁ tadā ॥

अंशुमानपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम् । प्रशशास महाराज यथैवास्य पितामहः ॥

aṁśumān api dharmātmā mahīṁ sāgaramekhalām । praśaśāsa mahārāja yathaivāsya pitāmahaḥ ॥

तस्य पुत्रः समभवद्दिलीपो नाम धर्मवित् । तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमानपि संस्थितः ॥

tasya putraḥ samabhavad dilīpo nāma dharmavit । tasmai rājyaṁ samādhāya aṁśumān api saṁsthitaḥ ॥

दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितॄणां निधनं महत् । पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिमचिन्तयत् ॥

dilīpas tu tataḥ śrutvā pitr̥̄ṇāṁ nidhanaṁ mahat । paryatapyata duḥkhena teṣāṁ gatim acintayat ॥

गङ्गावतरणे यत्नं सुमहच्चाकरोन्नृपः । न चावतारयामास चेष्टमानो यथाबलम् ॥

gaṅgāvataraṇe yatnaṁ sumahac cākaron nr̥paḥ । na cāvatārayām āsa ceṣṭamāno yathābalam ॥

तस्य पुत्रः समभवच्छ्रीमान्धर्मपरायणः । भगीरथ इति ख्यातः सत्यवागनसूयकः ॥

tasya putraḥ samabhavac chrīmān dharmaparāyaṇaḥ । bhagīratha iti khyātaḥ satyavāg anasūyakaḥ ॥

अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपो वनमाश्रितः । तपःसिद्धिसमायोगात्स राजा भरतर्षभ । वनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत ॥

abhiṣicya tu taṁ rājye dilīpo vanam āśritaḥ । tapaḥsiddhisamāyogāt sa rājā bharatarṣabha । vanāj jagāma tridivaṁ kālayogena bhārata ॥