Adhyāya 105

लोमश उवाच । एतच्छ्रुत्वान्तरिक्षाच्च स राजा राजसत्तम । यथोक्तं तच्चकाराथ श्रद्दधद्भरतर्षभ ॥

lomaśa uvāca । etac chrutvāntarikṣāc ca sa rājā rājasattama । yathoktaṁ tac cakārātha śraddadhad bharatarṣabha ॥

षष्टिः पुत्रसहस्राणि तस्याप्रतिमतेजसः । रुद्रप्रसादाद्राजर्षेः समजायन्त पार्थिव ॥

ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tasyāpratimatejasaḥ । rudraprasādād rājarṣeḥ samajāyanta pārthiva ॥

ते घोराः क्रूरकर्माण आकाशपरिसर्पिणः । बहुत्वाच्चावजानन्तः सर्वाँल्लोकान्सहामरान् ॥

te ghorāḥ krūrakarmāṇa ākāśaparisarpiṇaḥ । bahutvāc cāvajānantaḥ sarvām̐l lokān sahāmarān ॥

त्रिदशांश्चाप्यबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान् । सर्वाणि चैव भूतानि शूराः समरशालिनः ॥

tridaśāṁś cāpy abādhanta tathā gandharvarākṣasān । sarvāṇi caiva bhūtāni śūrāḥ samaraśālinaḥ ॥

वध्यमानास्ततो लोकाः सागरैर्मन्दबुद्धिभिः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहिताः सर्वदैवतैः ॥

vadhyamānās tato lokāḥ sāgarair mandabuddhibhiḥ । brahmāṇaṁ śaraṇaṁ jagmuḥ sahitāḥ sarvadaivataiḥ ॥

तानुवाच महाभागः सर्वलोकपितामहः । गच्छध्वं त्रिदशाः सर्वे लोकैः सार्धं यथागतम् ॥

tān uvāca mahābhāgaḥ sarvalokapitāmahaḥ । gacchadhvaṁ tridaśāḥ sarve lokaiḥ sārdhaṁ yathāgatam ॥

नातिदीर्घेण कालेन सागराणां क्षयो महान् । भविष्यति महाघोरः स्वकृतैः कर्मभिः सुराः ॥

nātidīrgheṇa kālena sāgarāṇāṁ kṣayo mahān । bhaviṣyati mahāghoraḥ svakr̥taiḥ karmabhiḥ surāḥ ॥

एवमुक्तास्ततो देवा लोकाश्च मनुजेश्वर । पितामहमनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम् ॥

evam uktās tato devā lokāś ca manujeśvara । pitāmaham anujñāpya viprajagmur yathāgatam ॥

ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ । दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान् । तस्याश्वो व्यचरद्भूमिं पुत्रैः सुपरिरक्षितः ॥

tataḥ kāle bahutithe vyatīte bharatarṣabha । dīkṣitaḥ sagaro rājā hayamedhena vīryavān । tasyāśvo vyacarad bhūmiṁ putraiḥ suparirakṣitaḥ ॥

समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम् । रक्ष्यमाणः प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत ॥

samudraṁ sa samāsādya nistoyaṁ bhīmadarśanam । rakṣyamāṇaḥ prayatnena tatraivāntaradhīyata ॥

ततस्ते सागरास्तात हृतं मत्वा हयोत्तमम् । आगम्य पितुराचख्युरदृश्यं तुरगं हृतम् । तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम् ॥

tatas te sāgarās tāta hr̥taṁ matvā hayottamam । āgamya pitur ācakhyur adr̥śyaṁ turagaṁ hr̥tam । tenoktā dikṣu sarvāsu sarve mārgata vājinam ॥

ततस्ते पितुराज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम् । अमार्गन्त महाराज सर्वं च पृथिवीतलम् ॥

tatas te pitur ājñāya dikṣu sarvāsu taṁ hayam । amārganta mahārāja sarvaṁ ca pr̥thivītalam ॥

ततस्ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम् । नाध्यगच्छन्त तुरगमश्वहर्तारमेव च ॥

tatas te sāgarāḥ sarve samupetya parasparam । nādhyagacchanta turagam aśvahartāram eva ca ॥

आगम्य पितरं चोचुस्ततः प्राञ्जलयोऽग्रतः । ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा । सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप ॥

āgamya pitaraṁ cocus tataḥ prāñjalayo ’grataḥ । sasamudravanadvīpā sanadīnadakandarā । saparvatavanoddeśā nikhilena mahī nr̥pa ॥

अस्माभिर्विचिता राजञ्शासनात्तव पार्थिव । न चाश्वमधिगच्छामो नाश्वहर्तारमेव च ॥

asmābhir vicitā rājañ śāsanāt tava pārthiva । na cāśvam adhigacchāmo nāśvahartāram eva ca ॥

श्रुत्वा तु वचनं तेषां स राजा क्रोधमूर्छितः । उवाच वचनं सर्वांस्तदा दैववशान्नृप ॥

śrutvā tu vacanaṁ teṣāṁ sa rājā krodhamūrchitaḥ । uvāca vacanaṁ sarvāṁs tadā daivavaśān nr̥pa ॥

अनागमाय गच्छध्वं भूयो मार्गत वाजिनम् । यज्ञियं तं विना ह्यश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः ॥

anāgamāya gacchadhvaṁ bhūyo mārgata vājinam । yajñiyaṁ taṁ vinā hy aśvaṁ nāgantavyaṁ hi putrakāḥ ॥

प्रतिगृह्य तु संदेशं ततस्ते सगरात्मजाः । भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुमुपचक्रमुः ॥

pratigr̥hya tu saṁdeśaṁ tatas te sagarātmajāḥ । bhūya eva mahīṁ kr̥tsnāṁ vicetum upacakramuḥ ॥

अथापश्यन्त ते वीराः पृथिवीमवदारिताम् । समासाद्य बिलं तच्च खनन्तः सगरात्मजाः । कुद्दालैर्ह्रेषुकैश्चैव समुद्रमखनंस्तदा ॥

athāpaśyanta te vīrāḥ pr̥thivīm avadāritām । samāsādya bilaṁ tac ca khanantaḥ sagarātmajāḥ । kuddālair hreṣukaiś caiva samudram akhanaṁs tadā ॥

स खन्यमानः सहितैः सागरैर्वरुणालयः । अगच्छत्परमामार्तिं दार्यमाणः समन्ततः ॥

sa khanyamānaḥ sahitaiḥ sāgarair varuṇālayaḥ । agacchat paramām ārtiṁ dāryamāṇaḥ samantataḥ ॥

असुरोरगरक्षांसि सत्त्वानि विविधानि च । आर्तनादमकुर्वन्त वध्यमानानि सागरैः ॥

asuroragarakṣāṁsi sattvāni vividhāni ca । ārtanādam akurvanta vadhyamānāni sāgaraiḥ ॥

छिन्नशीर्षा विदेहाश्च भिन्नजान्वस्थिमस्तकाः । प्राणिनः समदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥

chinnaśīrṣā videhāś ca bhinnajānvasthimastakāḥ । prāṇinaḥ samadr̥śyanta śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

एवं हि खनतां तेषां समुद्रं मकरालयम् । व्यतीतः सुमहान्कालो न चाश्वः समदृश्यत ॥

evaṁ hi khanatāṁ teṣāṁ samudraṁ makarālayam । vyatītaḥ sumahān kālo na cāśvaḥ samadr̥śyata ॥

ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते । विदार्य पातालमथ संक्रुद्धाः सगरात्मजाः । अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले ॥

tataḥ pūrvottare deśe samudrasya mahīpate । vidārya pātālam atha saṁkruddhāḥ sagarātmajāḥ । apaśyanta hayaṁ tatra vicarantaṁ mahītale ॥

कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम् । तपसा दीप्यमानं तं ज्वालाभिरिव पावकम् ॥

kapilaṁ ca mahātmānaṁ tejorāśim anuttamam । tapasā dīpyamānaṁ taṁ jvālābhir iva pāvakam ॥