Adhyāya 102

युधिष्ठिर उवाच । किमर्थं सहसा विन्ध्यः प्रवृद्धः क्रोधमूर्छितः । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kimarthaṁ sahasā vindhyaḥ pravr̥ddhaḥ krodhamūrchitaḥ । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ vistareṇa mahāmune ॥

लोमश उवाच । अद्रिराजं महाशैलं मरुं कनकपर्वतम् । उदयास्तमये भानुः प्रदक्षिणमवर्तत ॥

lomaśa uvāca । adrirājaṁ mahāśailaṁ maruṁ kanakaparvatam । udayāstamaye bhānuḥ pradakṣiṇam avartata ॥

तं तु दृष्ट्वा तथा विन्ध्यः शैलः सूर्यमथाब्रवीत् । यथा हि मेरुर्भवता नित्यशः परिगम्यते । प्रदक्षिणं च क्रियते मामेवं कुरु भास्कर ॥

taṁ tu dr̥ṣṭvā tathā vindhyaḥ śailaḥ sūryam athābravīt । yathā hi merur bhavatā nityaśaḥ parigamyate । pradakṣiṇaṁ ca kriyate mām evaṁ kuru bhāskara ॥

एवमुक्तस्ततः सूर्यः शैलेन्द्रं प्रत्यभाषत । नाहमात्मेच्छया शैल करोम्येनं प्रदक्षिणम् । एष मार्गः प्रदिष्टो मे येनेदं निर्मितं जगत् ॥

evam uktas tataḥ sūryaḥ śailendraṁ pratyabhāṣata । nāham ātmecchayā śaila karomy enaṁ pradakṣiṇam । eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṁ nirmitaṁ jagat ॥

एवमुक्तस्ततः क्रोधात्प्रवृद्धः सहसाचलः । सूर्याचन्द्रमसोर्मार्गं रोद्धुमिच्छन्परंतप ॥

evam uktas tataḥ krodhāt pravr̥ddhaḥ sahasācalaḥ । sūryācandramasor mārgaṁ roddhum icchan paraṁtapa ॥

ततो देवाः सहिताः सर्व एव; सेन्द्राः समागम्य महाद्रिराजम् । निवारयामासुरुपायतस्तं; न च स्म तेषां वचनं चकार ॥

tato devāḥ sahitāḥ sarva eva; sendrāḥ samāgamya mahādrirājam । nivārayām āsur upāyatas taṁ; na ca sma teṣāṁ vacanaṁ cakāra ॥

अथाभिजग्मुर्मुनिमाश्रमस्थं; तपस्विनं धर्मभृतां वरिष्ठम् । अगस्त्यमत्यद्भुतवीर्यदीप्तं; तं चार्थमूचुः सहिताः सुरास्ते ॥

athābhijagmur munim āśramasthaṁ; tapasvinaṁ dharmabhr̥tāṁ variṣṭham । agastyam atyadbhutavīryadīptaṁ; taṁ cārtham ūcuḥ sahitāḥ surās te ॥

देवा ऊचुः । सूर्याचन्द्रमसोर्मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा । शैलराजो वृणोत्येष विन्ध्यः क्रोधवशानुगः ॥

devā ūcuḥ । sūryācandramasor mārgaṁ nakṣatrāṇāṁ gatiṁ tathā । śailarājo vr̥ṇoty eṣa vindhyaḥ krodhavaśānugaḥ ॥

तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कश्चिद्द्विजोत्तम । ऋते त्वां हि महाभाग तस्मादेनं निवारय ॥

taṁ nivārayituṁ śakto nānyaḥ kaś cid dvijottama । r̥te tvāṁ hi mahābhāga tasmād enaṁ nivāraya ॥

लोमश उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलमभ्यगात् । सोऽभिगम्याब्रवीद्विन्ध्यं सदारः समुपस्थितः ॥

lomaśa uvāca । tac chrutvā vacanaṁ vipraḥ surāṇāṁ śailam abhyagāt । so ’bhigamyābravīd vindhyaṁ sadāraḥ samupasthitaḥ ॥

मार्गमिच्छाम्यहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम । दक्षिणामभिगन्तास्मि दिशं कार्येण केनचित् ॥

mārgam icchāmy ahaṁ dattaṁ bhavatā parvatottama । dakṣiṇām abhigantāsmi diśaṁ kāryeṇa kena cit ॥

यावदागमनं मह्यं तावत्त्वं प्रतिपालय । निवृत्ते मयि शैलेन्द्र ततो वर्धस्व कामतः ॥

yāvadāgamanaṁ mahyaṁ tāvat tvaṁ pratipālaya । nivr̥tte mayi śailendra tato vardhasva kāmataḥ ॥

एवं स समयं कृत्वा विन्ध्येनामित्रकर्शन । अद्यापि दक्षिणाद्देशाद्वारुणिर्न निवर्तते ॥

evaṁ sa samayaṁ kr̥tvā vindhyenāmitrakarśana । adyāpi dakṣiṇād deśād vāruṇir na nivartate ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा विन्ध्यो न वर्धते । अगस्त्यस्य प्रभावेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yathā vindhyo na vardhate । agastyasya prabhāvena yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥

कालेयास्तु यथा राजन्सुरैः सर्वैर्निषूदिताः । अगस्त्याद्वरमासाद्य तन्मे निगदतः शृणु ॥

kāleyās tu yathā rājan suraiḥ sarvair niṣūditāḥ । agastyād varam āsādya tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

त्रिदशानां वचः श्रुत्वा मैत्रावरुणिरब्रवीत् । किमर्थमभियाताः स्थ वरं मत्तः किमिच्छथ । एवमुक्तास्ततस्तेन देवास्तं मुनिमब्रुवन् ॥

tridaśānāṁ vacaḥ śrutvā maitrāvaruṇir abravīt । kimartham abhiyātāḥ stha varaṁ mattaḥ kim icchatha । evam uktās tatas tena devās taṁ munim abruvan ॥

एवं त्वयेच्छाम कृतं महर्षे; महार्णवं पीयमानं महात्मन् । ततो वधिष्याम सहानुबन्धा;न्कालेयसंज्ञान्सुरविद्विषस्तान् ॥

evaṁ tvayecchāma kr̥taṁ maharṣe; mahārṇavaṁ pīyamānaṁ mahātman । tato vadhiṣyāma sahānubandhān; kāleyasaṁjñān suravidviṣas tān ॥

त्रिदशानां वचः श्रुत्वा तथेति मुनिरब्रवीत् । करिष्ये भवतां कामं लोकानां च महत्सुखम् ॥

tridaśānāṁ vacaḥ śrutvā tatheti munir abravīt । kariṣye bhavatāṁ kāmaṁ lokānāṁ ca mahat sukham ॥

एवमुक्त्वा ततोऽगच्छत्समुद्रं सरितां पतिम् । ऋषिभिश्च तपःसिद्धैः सार्धं देवैश्च सुव्रतः ॥

evam uktvā tato ’gacchat samudraṁ saritāṁ patim । r̥ṣibhiś ca tapaḥsiddhaiḥ sārdhaṁ devaiś ca suvrataḥ ॥

मनुष्योरगगन्धर्वयक्षकिंपुरुषास्तथा । अनुजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ॥

manuṣyoragagandharvayakṣakiṁpuruṣās tathā । anujagmur mahātmānaṁ draṣṭukāmās tad adbhutam ॥

ततोऽभ्यगच्छन्सहिताः समुद्रं भीमनिस्वनम् । नृत्यन्तमिव चोर्मीभिर्वल्गन्तमिव वायुना ॥

tato ’bhyagacchan sahitāḥ samudraṁ bhīmanisvanam । nr̥tyantam iva cormībhir valgantam iva vāyunā ॥

हसन्तमिव फेनौघैः स्खलन्तं कन्दरेषु च । नानाग्राहसमाकीर्णं नानाद्विजगणायुतम् ॥

hasantam iva phenaughaiḥ skhalantaṁ kandareṣu ca । nānāgrāhasamākīrṇaṁ nānādvijagaṇāyutam ॥

अगस्त्यसहिता देवाः सगन्धर्वमहोरगाः । ऋषयश्च महाभागाः समासेदुर्महोदधिम् ॥

agastyasahitā devāḥ sagandharvamahoragāḥ । r̥ṣayaś ca mahābhāgāḥ samāsedur mahodadhim ॥