Adhyāya 1

जनमेजय उवाच । एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः । धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम ॥

janamejaya uvāca । evaṁ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ । dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair nikr̥tyā dvijasattama ॥

श्राविताः परुषा वाचः सृजद्भिर्वैरमुत्तमम् । किमकुर्वन्त कौरव्या मम पूर्वपितामहाः ॥

śrāvitāḥ paruṣā vācaḥ sr̥jadbhir vairam uttamam । kim akurvanta kauravyā mama pūrvapitāmahāḥ ॥

कथं चैश्वर्यविभ्रष्टाः सहसा दुःखमेयुषः । वने विजह्रिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः ॥

kathaṁ caiśvaryavibhraṣṭāḥ sahasā duḥkham eyuṣaḥ । vane vijahrire pārthāḥ śakrapratimatejasaḥ ॥

के चैनानन्ववर्तन्त प्राप्तान्व्यसनमुत्तमम् । किमाहाराः किमाचाराः क्व च वासो महात्मनाम् ॥

ke cainān anvavartanta prāptān vyasanam uttamam । kimāhārāḥ kimācārāḥ kva ca vāso mahātmanām ॥

कथं द्वादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम् । व्यतीयुर्ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणामरिघातिनाम् ॥

kathaṁ dvādaśa varṣāṇi vane teṣāṁ mahātmanām । vyatīyur brāhmaṇaśreṣṭha śūrāṇām arighātinām ॥

कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम् । पतिव्रता महाभागा सततं सत्यवादिनी । वनवासमदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत ॥

kathaṁ ca rājaputrī sā pravarā sarvayoṣitām । pativratā mahābhāgā satataṁ satyavādinī । vanavāsam aduḥkhārhā dāruṇaṁ pratyapadyata ॥

एतदाचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधन । श्रोतुमिच्छामि चरितं भूरिद्रविणतेजसाम् । कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे ॥

etad ācakṣva me sarvaṁ vistareṇa tapodhana । śrotum icchāmi caritaṁ bhūridraviṇatejasām । kathyamānaṁ tvayā vipra paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

वैशंपायन उवाच । एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः । धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाह्वयात् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ । dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair niryayur gajasāhvayāt ॥

वर्धमानपुरद्वारेणाभिनिष्क्रम्य ते तदा । उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया ॥

vardhamānapuradvāreṇābhiniṣkramya te tadā । udaṅmukhāḥ śastrabhr̥taḥ prayayuḥ saha kr̥ṣṇayā ॥

इन्द्रसेनादयश्चैनान्भृत्याः परिचतुर्दश । रथैरनुययुः शीघ्रैः स्त्रिय आदाय सर्वशः ॥

indrasenādayaś cainān bhr̥tyāḥ paricaturdaśa । rathair anuyayuḥ śīghraiḥ striya ādāya sarvaśaḥ ॥

व्रजतस्तान्विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताः । गर्हयन्तोऽसकृद्भीष्मविदुरद्रोणगौतमान् । ऊचुर्विगतसंत्रासाः समागम्य परस्परम् ॥

vrajatas tān viditvā tu paurāḥ śokābhipīḍitāḥ । garhayanto ’sakr̥d bhīṣmaviduradroṇagautamān । ūcur vigatasaṁtrāsāḥ samāgamya parasparam ॥

नेदमस्ति कुलं सर्वं न वयं न च नो गृहाः । यत्र दुर्योधनः पापः सौबलेयेन पालितः । कर्णदुःशासनाभ्यां च राज्यमेतच्चिकीर्षति ॥

nedam asti kulaṁ sarvaṁ na vayaṁ na ca no gr̥hāḥ । yatra duryodhanaḥ pāpaḥ saubaleyena pālitaḥ । karṇaduḥśāsanābhyāṁ ca rājyam etac cikīrṣati ॥

नो चेत्कुलं न चाचारो न धर्मोऽर्थः कुतः सुखम् । यत्र पापसहायोऽयं पापो राज्यं बुभूषते ॥

no cet kulaṁ na cācāro na dharmo ’rthaḥ kutaḥ sukham । yatra pāpasahāyo ’yaṁ pāpo rājyaṁ bubhūṣate ॥

दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्ताचारसुहृज्जनः । अर्थलुब्धोऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिर्घृणः ॥

duryodhano gurudveṣī tyaktācārasuhr̥jjanaḥ । arthalubdho ’bhimānī ca nīcaḥ prakr̥tinirghr̥ṇaḥ ॥

नेयमस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपः । साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः ॥

neyam asti mahī kr̥tsnā yatra duryodhano nr̥paḥ । sādhu gacchāmahe sarve yatra gacchanti pāṇḍavāḥ ॥

सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवः । ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च धर्माचारपरायणाः ॥

sānukrośā mahātmāno vijitendriyaśatravaḥ । hrīmantaḥ kīrtimantaś ca dharmācāraparāyaṇāḥ ॥

एवमुक्त्वानुजग्मुस्तान्पाण्डवांस्ते समेत्य च । ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तान्कुन्तीमाद्रिनन्दनान् ॥

evam uktvānujagmus tān pāṇḍavāṁs te sametya ca । ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve tān kuntīmādrinandanān ॥

क्व गमिष्यथ भद्रं वस्त्यक्त्वास्मान्दुःखभागिनः । वयमप्यनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ ॥

kva gamiṣyatha bhadraṁ vas tyaktvāsmān duḥkhabhāginaḥ । vayam apy anuyāsyāmo yatra yūyaṁ gamiṣyatha ॥

अधर्मेण जिताञ्श्रुत्वा युष्मांस्त्यक्तघृणैः परैः । उद्विग्नाः स्म भृशं सर्वे नास्मान्हातुमिहार्हथ ॥

adharmeṇa jitāñ śrutvā yuṣmāṁs tyaktaghr̥ṇaiḥ paraiḥ । udvignāḥ sma bhr̥śaṁ sarve nāsmān hātum ihārhatha ॥

भक्तानुरक्ताः सुहृदः सदा प्रियहिते रतान् । कुराजाधिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः ॥

bhaktānuraktāḥ suhr̥daḥ sadā priyahite ratān । kurājādhiṣṭhite rājye na vinaśyema sarvaśaḥ ॥

श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान्नरर्षभाः । शुभाशुभाधिवासेन संसर्गं कुरुते यथा ॥

śrūyatāṁ cābhidhāsyāmo guṇadoṣān nararṣabhāḥ । śubhāśubhādhivāsena saṁsargaṁ kurute yathā ॥

वस्त्रमापस्तिलान्भूमिं गन्धो वासयते यथा । पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः ॥

vastram āpas tilān bhūmiṁ gandho vāsayate yathā । puṣpāṇām adhivāsena tathā saṁsargajā guṇāḥ ॥

मोहजालस्य योनिर्हि मूढैरेव समागमः । अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः ॥

mohajālasya yonir hi mūḍhair eva samāgamaḥ । ahany ahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ ॥

तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च सुस्वभावैस्तपस्विभिः । सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः ॥

tasmāt prājñaiś ca vr̥ddhaiś ca susvabhāvais tapasvibhiḥ । sadbhiś ca saha saṁsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ ॥

येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च । तान्सेवेत्तैः समास्या हि शास्त्रेभ्योऽपि गरीयसी ॥

yeṣāṁ trīṇy avadātāni yonir vidyā ca karma ca । tān sevet taiḥ samāsyā hi śāstrebhyo ’pi garīyasī ॥

निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु । पुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात् ॥

nirārambhā hy api vayaṁ puṇyaśīleṣu sādhuṣu । puṇyam evāpnuyāmeha pāpaṁ pāpopasevanāt ॥

असतां दर्शनात्स्पर्शात्संजल्पनसहासनात् । धर्माचाराः प्रहीयन्ते न च सिध्यन्ति मानवाः ॥

asatāṁ darśanāt sparśāt saṁjalpanasahāsanāt । dharmācārāḥ prahīyante na ca sidhyanti mānavāḥ ॥

बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात् । मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः ॥

buddhiś ca hīyate puṁsāṁ nīcaiḥ saha samāgamāt । madhyamair madhyatāṁ yāti śreṣṭhatāṁ yāti cottamaiḥ ॥

ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसंभवाः । लोकाचारात्मसंभूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः ॥

ye guṇāḥ kīrtitā loke dharmakāmārthasaṁbhavāḥ । lokācārātmasaṁbhūtā vedoktāḥ śiṣṭasaṁmatāḥ ॥

ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाः । इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोऽभिकाङ्क्षिणः ॥

te yuṣmāsu samastāś ca vyastāś caiveha sadguṇāḥ । icchāmo guṇavan madhye vastuṁ śreyo ’bhikāṅkṣiṇaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः । असतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dhanyā vayaṁ yad asmākaṁ snehakāruṇyayantritāḥ । asato ’pi guṇān āhur brāhmaṇapramukhāḥ prajāḥ ॥

तदहं भ्रातृसहितः सर्वान्विज्ञापयामि वः । नान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया ॥

tad ahaṁ bhrātr̥sahitaḥ sarvān vijñāpayāmi vaḥ । nānyathā tad dhi kartavyam asmatsnehānukampayā ॥

भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मे । सुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये ॥

bhīṣmaḥ pitāmaho rājā viduro jananī ca me । suhr̥jjanaś ca prāyo me nagare nāgasāhvaye ॥

ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः । युष्माभिः सहितैः सर्वैः शोकसंतापविह्वलाः ॥

te tv asmaddhitakāmārthaṁ pālanīyāḥ prayatnataḥ । yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ śokasaṁtāpavihvalāḥ ॥

निवर्ततागता दूरं समागमनशापिताः । स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः ॥

nivartatāgatā dūraṁ samāgamanaśāpitāḥ । svajane nyāsabhūte me kāryā snehānvitā matiḥ ॥

एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम् । सुकृतानेन मे तुष्टिः सत्कारश्च भविष्यति ॥

etad dhi mama kāryāṇāṁ paramaṁ hr̥di saṁsthitam । sukr̥tānena me tuṣṭiḥ satkāraś ca bhaviṣyati ॥

वैशंपायन उवाच । तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः । चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathānumantritās tena dharmarājena tāḥ prajāḥ । cakrur ārtasvaraṁ ghoraṁ hā rājann iti duḥkhitāḥ ॥

गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः । अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान् ॥

guṇān pārthasya saṁsmr̥tya duḥkhārtāḥ paramāturāḥ । akāmāḥ saṁnyavartanta samāgamyātha pāṇḍavān ॥

निवृत्तेषु तु पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाः । प्रजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम् ॥

nivr̥tteṣu tu paureṣu rathān āsthāya pāṇḍavāḥ । prajagmur jāhnavītīre pramāṇākhyaṁ mahāvaṭam ॥

तं ते दिवसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः । ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि । उदकेनैव तां रात्रिमूषुस्ते दुःखकर्शिताः ॥

taṁ te divasaśeṣeṇa vaṭaṁ gatvā tu pāṇḍavāḥ । ūṣus tāṁ rajanīṁ vīrāḥ saṁspr̥śya salilaṁ śuci । udakenaiva tāṁ rātrim ūṣus te duḥkhakarśitāḥ ॥

अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयः । साग्नयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः । स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः ॥

anujagmuś ca tatraitān snehāt ke cid dvijātayaḥ । sāgnayo ’nagnayaś caiva saśiṣyagaṇabāndhavāḥ । sa taiḥ parivr̥to rājā śuśubhe brahmavādibhiḥ ॥

तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे । ब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्पः समजायत ॥

teṣāṁ prāduṣkr̥tāgnīnāṁ muhūrte ramyadāruṇe । brahmaghoṣapuraskāraḥ saṁjalpaḥ samajāyata ॥

राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः । आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षपां सर्वां व्यनोदयन् ॥

rājānaṁ tu kuruśreṣṭhaṁ te haṁsamadhurasvarāḥ । āśvāsayanto viprāgryāḥ kṣapāṁ sarvāṁ vyanodayan ॥