Adhyāya 95

वैशंपायन उवाच । जामदग्न्यवचः श्रुत्वा कण्वोऽपि भगवानृषिः । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । jāmadagnyavacaḥ śrutvā kaṇvo ’pi bhagavān r̥ṣiḥ । duryodhanam idaṁ vākyam abravīt kurusaṁsadi ॥

अक्षयश्चाव्ययश्चैव ब्रह्मा लोकपितामहः । तथैव भगवन्तौ तौ नरनारायणावृषी ॥

akṣayaś cāvyayaś caiva brahmā lokapitāmahaḥ । tathaiva bhagavantau tau naranārāyaṇāv r̥ṣī ॥

आदित्यानां हि सर्वेषां विष्णुरेकः सनातनः । अजय्यश्चाव्ययश्चैव शाश्वतः प्रभुरीश्वरः ॥

ādityānāṁ hi sarveṣāṁ viṣṇur ekaḥ sanātanaḥ । ajayyaś cāvyayaś caiva śāśvataḥ prabhur īśvaraḥ ॥

निमित्तमरणास्त्वन्ये चन्द्रसूर्यौ मही जलम् । वायुरग्निस्तथाकाशं ग्रहास्तारागणास्तथा ॥

nimittamaraṇās tv anye candrasūryau mahī jalam । vāyur agnis tathākāśaṁ grahās tārāgaṇās tathā ॥

ते च क्षयान्ते जगतो हित्वा लोकत्रयं सदा । क्षयं गच्छन्ति वै सर्वे सृज्यन्ते च पुनः पुनः ॥

te ca kṣayānte jagato hitvā lokatrayaṁ sadā । kṣayaṁ gacchanti vai sarve sr̥jyante ca punaḥ punaḥ ॥

मुहूर्तमरणास्त्वन्ये मानुषा मृगपक्षिणः । तिर्यग्योन्यश्च ये चान्ये जीवलोकचराः स्मृताः ॥

muhūrtamaraṇās tv anye mānuṣā mr̥gapakṣiṇaḥ । tiryagyonyaś ca ye cānye jīvalokacarāḥ smr̥tāḥ ॥

भूयिष्ठेन तु राजानः श्रियं भुक्त्वायुषः क्षये । मरणं प्रतिगच्छन्ति भोक्तुं सुकृतदुष्कृतम् ॥

bhūyiṣṭhena tu rājānaḥ śriyaṁ bhuktvāyuṣaḥ kṣaye । maraṇaṁ pratigacchanti bhoktuṁ sukr̥taduṣkr̥tam ॥

स भवान्धर्मपुत्रेण शमं कर्तुमिहार्हति । पाण्डवाः कुरवश्चैव पालयन्तु वसुंधराम् ॥

sa bhavān dharmaputreṇa śamaṁ kartum ihārhati । pāṇḍavāḥ kuravaś caiva pālayantu vasuṁdharām ॥

बलवानहमित्येव न मन्तव्यं सुयोधन । बलवन्तो हि बलिभिर्दृश्यन्ते पुरुषर्षभ ॥

balavān aham ity eva na mantavyaṁ suyodhana । balavanto hi balibhir dr̥śyante puruṣarṣabha ॥

न बलं बलिनां मध्ये बलं भवति कौरव । बलवन्तो हि ते सर्वे पाण्डवा देवविक्रमाः ॥

na balaṁ balināṁ madhye balaṁ bhavati kaurava । balavanto hi te sarve pāṇḍavā devavikramāḥ ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मातलेर्दातुकामस्य कन्यां मृगयतो वरम् ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । mātaler dātukāmasya kanyāṁ mr̥gayato varam ॥

मतस्त्रैलोक्यराजस्य मातलिर्नाम सारथिः । तस्यैकैव कुले कन्या रूपतो लोकविश्रुता ॥

matas trailokyarājasya mātalir nāma sārathiḥ । tasyaikaiva kule kanyā rūpato lokaviśrutā ॥

गुणकेशीति विख्याता नाम्ना सा देवरूपिणी । श्रिया च वपुषा चैव स्त्रियोऽन्याः सातिरिच्यते ॥

guṇakeśīti vikhyātā nāmnā sā devarūpiṇī । śriyā ca vapuṣā caiva striyo ’nyāḥ sātiricyate ॥

तस्याः प्रदानसमयं मातलिः सह भार्यया । ज्ञात्वा विममृशे राजंस्तत्परः परिचिन्तयन् ॥

tasyāḥ pradānasamayaṁ mātaliḥ saha bhāryayā । jñātvā vimamr̥śe rājaṁs tatparaḥ paricintayan ॥

धिक्खल्वलघुशीलानामुच्छ्रितानां यशस्विनाम् । नराणामृद्धसत्त्वानां कुले कन्याप्ररोहणम् ॥

dhik khalv alaghuśīlānām ucchritānāṁ yaśasvinām । narāṇām r̥ddhasattvānāṁ kule kanyāprarohaṇam ॥

मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते । कुलत्रयं संशयितं कुरुते कन्यका सताम् ॥

mātuḥ kulaṁ pitr̥kulaṁ yatra caiva pradīyate । kulatrayaṁ saṁśayitaṁ kurute kanyakā satām ॥

देवमानुषलोकौ द्वौ मानसेनैव चक्षुषा । अवगाह्यैव विचितौ न च मे रोचते वरः ॥

devamānuṣalokau dvau mānasenaiva cakṣuṣā । avagāhyaiva vicitau na ca me rocate varaḥ ॥

न देवान्नैव दितिजान्न गन्धर्वान्न मानुषान् । अरोचयं वरकृते तथैव बहुलानृषीन् ॥

na devān naiva ditijān na gandharvān na mānuṣān । arocayaṁ varakr̥te tathaiva bahulān r̥ṣīn ॥

भार्यया तु स संमन्त्र्य सह रात्रौ सुधर्मया । मातलिर्नागलोकाय चकार गमने मतिम् ॥

bhāryayā tu sa saṁmantrya saha rātrau sudharmayā । mātalir nāgalokāya cakāra gamane matim ॥

न मे देवमनुष्येषु गुणकेश्याः समो वरः । रूपतो दृश्यते कश्चिन्नागेषु भविता ध्रुवम् ॥

na me devamanuṣyeṣu guṇakeśyāḥ samo varaḥ । rūpato dr̥śyate kaś cin nāgeṣu bhavitā dhruvam ॥

इत्यामन्त्र्य सुधर्मां स कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । कन्यां शिरस्युपाघ्राय प्रविवेश महीतलम् ॥

ity āmantrya sudharmāṁ sa kr̥tvā cābhipradakṣiṇam । kanyāṁ śirasy upāghrāya praviveśa mahītalam ॥