Adhyāya 94

वैशंपायन उवाच । तस्मिन्नभिहिते वाक्ये केशवेन महात्मना । स्तिमिता हृष्टरोमाण आसन्सर्वे सभासदः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasminn abhihite vākye keśavena mahātmanā । stimitā hr̥ṣṭaromāṇa āsan sarve sabhāsadaḥ ॥

कः स्विदुत्तरमेतस्माद्वक्तुमुत्सहते पुमान् । इति सर्वे मनोभिस्ते चिन्तयन्ति स्म पार्थिवाः ॥

kaḥ svid uttaram etasmād vaktum utsahate pumān । iti sarve manobhis te cintayanti sma pārthivāḥ ॥

तथा तेषु च सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु । जामदग्न्य इदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥

tathā teṣu ca sarveṣu tūṣṇīṁbhūteṣu rājasu । jāmadagnya idaṁ vākyam abravīt kurusaṁsadi ॥

इमामेकोपमां राजञ्शृणु सत्यामशङ्कितः । तां श्रुत्वा श्रेय आदत्स्व यदि साध्विति मन्यसे ॥

imām ekopamāṁ rājañ śr̥ṇu satyām aśaṅkitaḥ । tāṁ śrutvā śreya ādatsva yadi sādhv iti manyase ॥

राजा दम्भोद्भवो नाम सार्वभौमः पुराभवत् । अखिलां बुभुजे सर्वां पृथिवीमिति नः श्रुतम् ॥

rājā dambhodbhavo nāma sārvabhaumaḥ purābhavat । akhilāṁ bubhuje sarvāṁ pr̥thivīm iti naḥ śrutam ॥

स स्म नित्यं निशापाये प्रातरुत्थाय वीर्यवान् । ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्चैव पृच्छन्नास्ते महारथः ॥

sa sma nityaṁ niśāpāye prātar utthāya vīryavān । brāhmaṇān kṣatriyāṁś caiva pr̥cchann āste mahārathaḥ ॥

अस्ति कश्चिद्विशिष्टो वा मद्विधो वा भवेद्युधि । शूद्रो वैश्यः क्षत्रियो वा ब्राह्मणो वापि शस्त्रभृत् ॥

asti kaś cid viśiṣṭo vā madvidho vā bhaved yudhi । śūdro vaiśyaḥ kṣatriyo vā brāhmaṇo vāpi śastrabhr̥t ॥

इति ब्रुवन्नन्वचरत्स राजा पृथिवीमिमाम् । दर्पेण महता मत्तः कंचिदन्यमचिन्तयन् ॥

iti bruvann anvacarat sa rājā pr̥thivīm imām । darpeṇa mahatā mattaḥ kaṁ cid anyam acintayan ॥

तं स्म वैद्या अकृपणा ब्राह्मणाः सर्वतोऽभयाः । प्रत्यषेधन्त राजानं श्लाघमानं पुनः पुनः ॥

taṁ sma vaidyā akr̥paṇā brāhmaṇāḥ sarvato ’bhayāḥ । pratyaṣedhanta rājānaṁ ślāghamānaṁ punaḥ punaḥ ॥

प्रतिषिध्यमानोऽप्यसकृत्पृच्छत्येव स वै द्विजान् । अभिमानी श्रिया मत्तस्तमूचुर्ब्राह्मणास्तदा ॥

pratiṣidhyamāno ’py asakr̥t pr̥cchaty eva sa vai dvijān । abhimānī śriyā mattas tam ūcur brāhmaṇās tadā ॥

तपस्विनो महात्मानो वेदव्रतसमन्विताः । उदीर्यमाणं राजानं क्रोधदीप्ता द्विजातयः ॥

tapasvino mahātmāno vedavratasamanvitāḥ । udīryamāṇaṁ rājānaṁ krodhadīptā dvijātayaḥ ॥

अनेकजननं सख्यं ययोः पुरुषसिंहयोः । तयोस्त्वं न समो राजन्भवितासि कदाचन ॥

anekajananaṁ sakhyaṁ yayoḥ puruṣasiṁhayoḥ । tayos tvaṁ na samo rājan bhavitāsi kadā cana ॥

एवमुक्तः स राजा तु पुनः पप्रच्छ तान्द्विजान् । क्व तौ वीरौ क्वजन्मानौ किंकर्माणौ च कौ च तौ ॥

evam uktaḥ sa rājā tu punaḥ papraccha tān dvijān । kva tau vīrau kvajanmānau kiṁkarmāṇau ca kau ca tau ॥

ब्राह्मणा ऊचुः । नरो नारायणश्चैव तापसाविति नः श्रुतम् । आयातौ मानुषे लोके ताभ्यां युध्यस्व पार्थिव ॥

brāhmaṇā ūcuḥ । naro nārāyaṇaś caiva tāpasāv iti naḥ śrutam । āyātau mānuṣe loke tābhyāṁ yudhyasva pārthiva ॥

श्रूयते तौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ । तपो घोरमनिर्देश्यं तप्येते गन्धमादने ॥

śrūyate tau mahātmānau naranārāyaṇāv ubhau । tapo ghoram anirdeśyaṁ tapyete gandhamādane ॥

राम उवाच । स राजा महतीं सेनां योजयित्वा षडङ्गिनीम् । अमृष्यमाणः संप्रायाद्यत्र तावपराजितौ ॥

rāma uvāca । sa rājā mahatīṁ senāṁ yojayitvā ṣaḍaṅginīm । amr̥ṣyamāṇaḥ saṁprāyād yatra tāv aparājitau ॥

स गत्वा विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम् । मृगयाणोऽन्वगच्छत्तौ तापसावपराजितौ ॥

sa gatvā viṣamaṁ ghoraṁ parvataṁ gandhamādanam । mr̥gayāṇo ’nvagacchat tau tāpasāv aparājitau ॥

तौ दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाभ्यां कृशौ धमनिसंततौ । शीतवातातपैश्चैव कर्शितौ पुरुषोत्तमौ । अभिगम्योपसंगृह्य पर्यपृच्छदनामयम् ॥

tau dr̥ṣṭvā kṣutpipāsābhyāṁ kr̥śau dhamanisaṁtatau । śītavātātapaiś caiva karśitau puruṣottamau । abhigamyopasaṁgr̥hya paryapr̥cchad anāmayam ॥

तमर्चित्वा मूलफलैरासनेनोदकेन च । न्यमन्त्रयेतां राजानं किं कार्यं क्रियतामिति ॥

tam arcitvā mūlaphalair āsanenodakena ca । nyamantrayetāṁ rājānaṁ kiṁ kāryaṁ kriyatām iti ॥

दम्भोद्भव उवाच । बाहुभ्यां मे जिता भूमिर्निहताः सर्वशत्रवः । भवद्भ्यां युद्धमाकाङ्क्षन्नुपयातोऽस्मि पर्वतम् । आतिथ्यं दीयतामेतत्काङ्क्षितं मे चिरं प्रति ॥

dambhodbhava uvāca । bāhubhyāṁ me jitā bhūmir nihatāḥ sarvaśatravaḥ । bhavadbhyāṁ yuddham ākāṅkṣann upayāto ’smi parvatam । ātithyaṁ dīyatām etat kāṅkṣitaṁ me ciraṁ prati ॥

नरनारायणावूचतुः । अपेतक्रोधलोभोऽयमाश्रमो राजसत्तम । न ह्यस्मिन्नाश्रमे युद्धं कुतः शस्त्रं कुतोऽनृजुः । अन्यत्र युद्धमाकाङ्क्ष्व बहवः क्षत्रियाः क्षितौ ॥

naranārāyaṇāv ūcatuḥ । apetakrodhalobho ’yam āśramo rājasattama । na hy asminn āśrame yuddhaṁ kutaḥ śastraṁ kuto ’nr̥juḥ । anyatra yuddham ākāṅkṣva bahavaḥ kṣatriyāḥ kṣitau ॥

राम उवाच । उच्यमानस्तथापि स्म भूय एवाभ्यभाषत । पुनः पुनः क्षम्यमाणः सान्त्व्यमानश्च भारत । दम्भोद्भवो युद्धमिच्छन्नाह्वयत्येव तापसौ ॥

rāma uvāca । ucyamānas tathāpi sma bhūya evābhyabhāṣata । punaḥ punaḥ kṣamyamāṇaḥ sāntvyamānaś ca bhārata । dambhodbhavo yuddham icchann āhvayaty eva tāpasau ॥

ततो नरस्त्विषीकाणां मुष्टिमादाय कौरव । अब्रवीदेहि युध्यस्व युद्धकामुक क्षत्रिय ॥

tato naras tv iṣīkāṇāṁ muṣṭim ādāya kaurava । abravīd ehi yudhyasva yuddhakāmuka kṣatriya ॥

सर्वशस्त्राणि चादत्स्व योजयस्व च वाहिनीम् । अहं हि ते विनेष्यामि युद्धश्रद्धामितः परम् ॥

sarvaśastrāṇi cādatsva yojayasva ca vāhinīm । ahaṁ hi te vineṣyāmi yuddhaśraddhām itaḥ param ॥

दम्भोद्भव उवाच । यद्येतदस्त्रमस्मासु युक्तं तापस मन्यसे । एतेनापि त्वया योत्स्ये युद्धार्थी ह्यहमागतः ॥

dambhodbhava uvāca । yady etad astram asmāsu yuktaṁ tāpasa manyase । etenāpi tvayā yotsye yuddhārthī hy aham āgataḥ ॥

राम उवाच । इत्युक्त्वा शरवर्षेण सर्वतः समवाकिरत् । दम्भोद्भवस्तापसं तं जिघांसुः सहसैनिकः ॥

rāma uvāca । ity uktvā śaravarṣeṇa sarvataḥ samavākirat । dambhodbhavas tāpasaṁ taṁ jighāṁsuḥ sahasainikaḥ ॥

तस्य तानस्यतो घोरानिषून्परतनुच्छिदः । कदर्थीकृत्य स मुनिरिषीकाभिरपानुदत् ॥

tasya tān asyato ghorān iṣūn paratanucchidaḥ । kadarthīkr̥tya sa munir iṣīkābhir apānudat ॥

ततोऽस्मै प्रासृजद्घोरमैषीकमपराजितः । अस्त्रमप्रतिसंधेयं तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tato ’smai prāsr̥jad ghoram aiṣīkam aparājitaḥ । astram apratisaṁdheyaṁ tad adbhutam ivābhavat ॥

तेषामक्षीणि कर्णांश्च नस्तकांश्चैव मायया । निमित्तवेधी स मुनिरिषीकाभिः समर्पयत् ॥

teṣām akṣīṇi karṇāṁś ca nastakāṁś caiva māyayā । nimittavedhī sa munir iṣīkābhiḥ samarpayat ॥

स दृष्ट्वा श्वेतमाकाशमिषीकाभिः समाचितम् । पादयोर्न्यपतद्राजा स्वस्ति मेऽस्त्विति चाब्रवीत् ॥

sa dr̥ṣṭvā śvetam ākāśam iṣīkābhiḥ samācitam । pādayor nyapatad rājā svasti me ’stv iti cābravīt ॥

तमब्रवीन्नरो राजञ्शरण्यः शरणैषिणाम् । ब्रह्मण्यो भव धर्मात्मा मा च स्मैवं पुनः कृथाः ॥

tam abravīn naro rājañ śaraṇyaḥ śaraṇaiṣiṇām । brahmaṇyo bhava dharmātmā mā ca smaivaṁ punaḥ kr̥thāḥ ॥

मा च दर्पसमाविष्टः क्षेप्सीः कांश्चित्कदाचन । अल्पीयांसं विशिष्टं वा तत्ते राजन्परं हितम् ॥

mā ca darpasamāviṣṭaḥ kṣepsīḥ kāṁś cit kadā cana । alpīyāṁsaṁ viśiṣṭaṁ vā tat te rājan paraṁ hitam ॥

कृतप्रज्ञो वीतलोभो निरहंकार आत्मवान् । दान्तः क्षान्तो मृदुः क्षेमः प्रजाः पालय पार्थिव ॥

kr̥taprajño vītalobho nirahaṁkāra ātmavān । dāntaḥ kṣānto mr̥duḥ kṣemaḥ prajāḥ pālaya pārthiva ॥

अनुज्ञातः स्वस्ति गच्छ मैवं भूयः समाचरेः । कुशलं ब्राह्मणान्पृच्छेरावयोर्वचनाद्भृशम् ॥

anujñātaḥ svasti gaccha maivaṁ bhūyaḥ samācareḥ । kuśalaṁ brāhmaṇān pr̥ccher āvayor vacanād bhr̥śam ॥

ततो राजा तयोः पादावभिवाद्य महात्मनोः । प्रत्याजगाम स्वपुरं धर्मं चैवाचिनोद्भृशम् ॥

tato rājā tayoḥ pādāv abhivādya mahātmanoḥ । pratyājagāma svapuraṁ dharmaṁ caivācinod bhr̥śam ॥

सुमहच्चापि तत्कर्म यन्नरेण कृतं पुरा । ततो गुणैः सुबहुभिः श्रेष्ठो नारायणोऽभवत् ॥

sumahac cāpi tat karma yan nareṇa kr̥taṁ purā । tato guṇaiḥ subahubhiḥ śreṣṭho nārāyaṇo ’bhavat ॥

तस्माद्यावद्धनुःश्रेष्ठे गाण्डीवेऽस्त्रं न युज्यते । तावत्त्वं मानमुत्सृज्य गच्छ राजन्धनंजयम् ॥

tasmād yāvad dhanuḥśreṣṭhe gāṇḍīve ’straṁ na yujyate । tāvat tvaṁ mānam utsr̥jya gaccha rājan dhanaṁjayam ॥

काकुदीकं शुकं नाकमक्षिसंतर्जनं तथा । संतानं नर्तनं घोरमास्यमोदकमष्टमम् ॥

kākudīkaṁ śukaṁ nākam akṣisaṁtarjanaṁ tathā । saṁtānaṁ nartanaṁ ghoram āsyamodakam aṣṭamam ॥

एतैर्विद्धाः सर्व एव मरणं यान्ति मानवाः । उन्मत्ताश्च विचेष्टन्ते नष्टसंज्ञा विचेतसः ॥

etair viddhāḥ sarva eva maraṇaṁ yānti mānavāḥ । unmattāś ca viceṣṭante naṣṭasaṁjñā vicetasaḥ ॥

स्वपन्ते च प्लवन्ते च छर्दयन्ति च मानवाः । मूत्रयन्ते च सततं रुदन्ति च हसन्ति च ॥

svapante ca plavante ca chardayanti ca mānavāḥ । mūtrayante ca satataṁ rudanti ca hasanti ca ॥

असंख्येया गुणाः पार्थे तद्विशिष्टो जनार्दनः । त्वमेव भूयो जानासि कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥

asaṁkhyeyā guṇāḥ pārthe tadviśiṣṭo janārdanaḥ । tvam eva bhūyo jānāsi kuntīputraṁ dhanaṁjayam ॥

नरनारायणौ यौ तौ तावेवार्जुनकेशवौ । विजानीहि महाराज प्रवीरौ पुरुषर्षभौ ॥

naranārāyaṇau yau tau tāv evārjunakeśavau । vijānīhi mahārāja pravīrau puruṣarṣabhau ॥

यद्येतदेवं जानासि न च मामतिशङ्कसे । आर्यां मतिं समास्थाय शाम्य भारत पाण्डवैः ॥

yady etad evaṁ jānāsi na ca mām atiśaṅkase । āryāṁ matiṁ samāsthāya śāmya bhārata pāṇḍavaiḥ ॥

अथ चेन्मन्यसे श्रेयो न मे भेदो भवेदिति । प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा च युद्धे मनः कृथाः ॥

atha cen manyase śreyo na me bhedo bhaved iti । praśāmya bharataśreṣṭha mā ca yuddhe manaḥ kr̥thāḥ ॥

भवतां च कुरुश्रेष्ठ कुलं बहुमतं भुवि । तत्तथैवास्तु भद्रं ते स्वार्थमेवानुचिन्तय ॥

bhavatāṁ ca kuruśreṣṭha kulaṁ bahumataṁ bhuvi । tat tathaivāstu bhadraṁ te svārtham evānucintaya ॥