Adhyāya 77

भगवानुवाच । एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव । सर्वं त्विदं समायत्तं बीभत्सो कर्मणोर्द्वयोः ॥

bhagavān uvāca । evam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava । sarvaṁ tv idaṁ samāyattaṁ bībhatso karmaṇor dvayoḥ ॥

क्षेत्रं हि रसवच्छुद्धं कर्षकेणोपपादितम् । ऋते वर्षं न कौन्तेय जातु निर्वर्तयेत्फलम् ॥

kṣetraṁ hi rasavac chuddhaṁ karṣakeṇopapāditam । r̥te varṣaṁ na kaunteya jātu nirvartayet phalam ॥

तत्र वै पौरुषं ब्रूयुरासेकं यत्नकारितम् । तत्र चापि ध्रुवं पश्येच्छोषणं दैवकारितम् ॥

tatra vai pauruṣaṁ brūyur āsekaṁ yatnakāritam । tatra cāpi dhruvaṁ paśyec choṣaṇaṁ daivakāritam ॥

तदिदं निश्चितं बुद्ध्या पूर्वैरपि महात्मभिः । दैवे च मानुषे चैव संयुक्तं लोककारणम् ॥

tad idaṁ niścitaṁ buddhyā pūrvair api mahātmabhiḥ । daive ca mānuṣe caiva saṁyuktaṁ lokakāraṇam ॥

अहं हि तत्करिष्यामि परं पुरुषकारतः । दैवं तु न मया शक्यं कर्म कर्तुं कथंचन ॥

ahaṁ hi tat kariṣyāmi paraṁ puruṣakārataḥ । daivaṁ tu na mayā śakyaṁ karma kartuṁ kathaṁ cana ॥

स हि धर्मं च सत्यं च त्यक्त्वा चरति दुर्मतिः । न हि संतप्यते तेन तथारूपेण कर्मणा ॥

sa hi dharmaṁ ca satyaṁ ca tyaktvā carati durmatiḥ । na hi saṁtapyate tena tathārūpeṇa karmaṇā ॥

तां चापि बुद्धिं पापिष्ठां वर्धयन्त्यस्य मन्त्रिणः । शकुनिः सूतपुत्रश्च भ्राता दुःशासनस्तथा ॥

tāṁ cāpi buddhiṁ pāpiṣṭhāṁ vardhayanty asya mantriṇaḥ । śakuniḥ sūtaputraś ca bhrātā duḥśāsanas tathā ॥

स हि त्यागेन राज्यस्य न शमं समुपेष्यति । अन्तरेण वधात्पार्थ सानुबन्धः सुयोधनः ॥

sa hi tyāgena rājyasya na śamaṁ samupeṣyati । antareṇa vadhāt pārtha sānubandhaḥ suyodhanaḥ ॥

न चापि प्रणिपातेन त्यक्तुमिच्छति धर्मराट् । याच्यमानस्तु राज्यं स न प्रदास्यति दुर्मतिः ॥

na cāpi praṇipātena tyaktum icchati dharmarāṭ । yācyamānas tu rājyaṁ sa na pradāsyati durmatiḥ ॥

न तु मन्ये स तद्वाच्यो यद्युधिष्ठिरशासनम् । उक्तं प्रयोजनं तत्र धर्मराजेन भारत ॥

na tu manye sa tad vācyo yad yudhiṣṭhiraśāsanam । uktaṁ prayojanaṁ tatra dharmarājena bhārata ॥

तथा पापस्तु तत्सर्वं न करिष्यति कौरवः । तस्मिंश्चाक्रियमाणेऽसौ लोकवध्यो भविष्यति ॥

tathā pāpas tu tat sarvaṁ na kariṣyati kauravaḥ । tasmiṁś cākriyamāṇe ’sau lokavadhyo bhaviṣyati ॥

मम चापि स वध्यो वै जगतश्चापि भारत । येन कौमारके यूयं सर्वे विप्रकृतास्तथा ॥

mama cāpi sa vadhyo vai jagataś cāpi bhārata । yena kaumārake yūyaṁ sarve viprakr̥tās tathā ॥

विप्रलुप्तं च वो राज्यं नृशंसेन दुरात्मना । न चोपशाम्यते पापः श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे ॥

vipraluptaṁ ca vo rājyaṁ nr̥śaṁsena durātmanā । na copaśāmyate pāpaḥ śriyaṁ dr̥ṣṭvā yudhiṣṭhire ॥

असकृच्चाप्यहं तेन त्वत्कृते पार्थ भेदितः । न मया तद्गृहीतं च पापं तस्य चिकीर्षितम् ॥

asakr̥c cāpy ahaṁ tena tvatkr̥te pārtha bheditaḥ । na mayā tad gr̥hītaṁ ca pāpaṁ tasya cikīrṣitam ॥

जानासि हि महाबाहो त्वमप्यस्य परं मतम् । प्रियं चिकीर्षमाणं च धर्मराजस्य मामपि ॥

jānāsi hi mahābāho tvam apy asya paraṁ matam । priyaṁ cikīrṣamāṇaṁ ca dharmarājasya mām api ॥

स जानंस्तस्य चात्मानं मम चैव परं मतम् । अजानन्निव चाकस्मादर्जुनाद्याभिशङ्कसे ॥

sa jānaṁs tasya cātmānaṁ mama caiva paraṁ matam । ajānann iva cākasmād arjunādyābhiśaṅkase ॥

यच्चापि परमं दिव्यं तच्चाप्यवगतं त्वया । विधानविहितं पार्थ कथं शर्म भवेत्परैः ॥

yac cāpi paramaṁ divyaṁ tac cāpy avagataṁ tvayā । vidhānavihitaṁ pārtha kathaṁ śarma bhavet paraiḥ ॥

यत्तु वाचा मया शक्यं कर्मणा चापि पाण्डव । करिष्ये तदहं पार्थ न त्वाशंसे शमं परैः ॥

yat tu vācā mayā śakyaṁ karmaṇā cāpi pāṇḍava । kariṣye tad ahaṁ pārtha na tv āśaṁse śamaṁ paraiḥ ॥

कथं गोहरणे ब्रूयादिच्छञ्शर्म तथाविधम् । याच्यमानोऽपि भीष्मेण संवत्सरगतेऽध्वनि ॥

kathaṁ goharaṇe brūyād icchañ śarma tathāvidham । yācyamāno ’pi bhīṣmeṇa saṁvatsaragate ’dhvani ॥

तदैव ते पराभूता यदा संकल्पितास्त्वया । लवशः क्षणशश्चापि न च तुष्टः सुयोधनः ॥

tadaiva te parābhūtā yadā saṁkalpitās tvayā । lavaśaḥ kṣaṇaśaś cāpi na ca tuṣṭaḥ suyodhanaḥ ॥

सर्वथा तु मया कार्यं धर्मराजस्य शासनम् । विभाव्यं तस्य भूयश्च कर्म पापं दुरात्मनः ॥

sarvathā tu mayā kāryaṁ dharmarājasya śāsanam । vibhāvyaṁ tasya bhūyaś ca karma pāpaṁ durātmanaḥ ॥