Adhyāya 75

भगवानुवाच । भावं जिज्ञासमानोऽहं प्रणयादिदमब्रुवम् । न चाक्षेपान्न पाण्डित्यान्न क्रोधान्न विवक्षया ॥

bhagavān uvāca । bhāvaṁ jijñāsamāno ’haṁ praṇayād idam abruvam । na cākṣepān na pāṇḍityān na krodhān na vivakṣayā ॥

वेदाहं तव माहात्म्यमुत ते वेद यद्बलम् । उत ते वेद कर्माणि न त्वां परिभवाम्यहम् ॥

vedāhaṁ tava māhātmyam uta te veda yad balam । uta te veda karmāṇi na tvāṁ paribhavāmy aham ॥

यथा चात्मनि कल्याणं संभावयसि पाण्डव । सहस्रगुणमप्येतत्त्वयि संभावयाम्यहम् ॥

yathā cātmani kalyāṇaṁ saṁbhāvayasi pāṇḍava । sahasraguṇam apy etat tvayi saṁbhāvayāmy aham ॥

यादृशे च कुले जन्म सर्वराजाभिपूजिते । बन्धुभिश्च सुहृद्भिश्च भीम त्वमसि तादृशः ॥

yādr̥śe ca kule janma sarvarājābhipūjite । bandhubhiś ca suhr̥dbhiś ca bhīma tvam asi tādr̥śaḥ ॥

जिज्ञासन्तो हि धर्मस्य संदिग्धस्य वृकोदर । पर्यायं न व्यवस्यन्ति दैवमानुषयोर्जनाः ॥

jijñāsanto hi dharmasya saṁdigdhasya vr̥kodara । paryāyaṁ na vyavasyanti daivamānuṣayor janāḥ ॥

स एव हेतुर्भूत्वा हि पुरुषस्यार्थसिद्धिषु । विनाशेऽपि स एवास्य संदिग्धं कर्म पौरुषम् ॥

sa eva hetur bhūtvā hi puruṣasyārthasiddhiṣu । vināśe ’pi sa evāsya saṁdigdhaṁ karma pauruṣam ॥

अन्यथा परिदृष्टानि कविभिर्दोषदर्शिभिः । अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः ॥

anyathā paridr̥ṣṭāni kavibhir doṣadarśibhiḥ । anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ ॥

सुमन्त्रितं सुनीतं च न्यायतश्चोपपादितम् । कृतं मानुष्यकं कर्म दैवेनापि विरुध्यते ॥

sumantritaṁ sunītaṁ ca nyāyataś copapāditam । kr̥taṁ mānuṣyakaṁ karma daivenāpi virudhyate ॥

दैवमप्यकृतं कर्म पौरुषेण विहन्यते । शीतमुष्णं तथा वर्षं क्षुत्पिपासे च भारत ॥

daivam apy akr̥taṁ karma pauruṣeṇa vihanyate । śītam uṣṇaṁ tathā varṣaṁ kṣutpipāse ca bhārata ॥

यदन्यद्दिष्टभावस्य पुरुषस्य स्वयंकृतम् । तस्मादनवरोधश्च विद्यते तत्र लक्षणम् ॥

yad anyad diṣṭabhāvasya puruṣasya svayaṁkr̥tam । tasmād anavarodhaś ca vidyate tatra lakṣaṇam ॥

लोकस्य नान्यतो वृत्तिः पाण्डवान्यत्र कर्मणः । एवंबुद्धिः प्रवर्तेत फलं स्यादुभयान्वयात् ॥

lokasya nānyato vr̥ttiḥ pāṇḍavānyatra karmaṇaḥ । evaṁbuddhiḥ pravarteta phalaṁ syād ubhayānvayāt ॥

य एवं कृतबुद्धिः सन्कर्मस्वेव प्रवर्तते । नासिद्धौ व्यथते तस्य न सिद्धौ हर्षमश्नुते ॥

ya evaṁ kr̥tabuddhiḥ san karmasv eva pravartate । nāsiddhau vyathate tasya na siddhau harṣam aśnute ॥

तत्रेयमर्थमात्रा मे भीमसेन विवक्षिता । नैकान्तसिद्धिर्मन्तव्या कुरुभिः सह संयुगे ॥

tatreyam arthamātrā me bhīmasena vivakṣitā । naikāntasiddhir mantavyā kurubhiḥ saha saṁyuge ॥

नातिप्रणीतरश्मिः स्यात्तथा भवति पर्यये । विषादमर्छेद्ग्लानिं वा एतदर्थं ब्रवीमि ते ॥

nātipraṇītaraśmiḥ syāt tathā bhavati paryaye । viṣādam arched glāniṁ vā etadarthaṁ bravīmi te ॥

श्वोभूते धृतराष्ट्रस्य समीपं प्राप्य पाण्डव । यतिष्ये प्रशमं कर्तुं युष्मदर्थमहापयन् ॥

śvobhūte dhr̥tarāṣṭrasya samīpaṁ prāpya pāṇḍava । yatiṣye praśamaṁ kartuṁ yuṣmadartham ahāpayan ॥

शमं चेत्ते करिष्यन्ति ततोऽनन्तं यशो मम । भवतां च कृतः कामस्तेषां च श्रेय उत्तमम् ॥

śamaṁ cet te kariṣyanti tato ’nantaṁ yaśo mama । bhavatāṁ ca kr̥taḥ kāmas teṣāṁ ca śreya uttamam ॥

ते चेदभिनिवेक्ष्यन्ति नाभ्युपैष्यन्ति मे वचः । कुरवो युद्धमेवात्र रौद्रं कर्म भविष्यति ॥

te ced abhinivekṣyanti nābhyupaiṣyanti me vacaḥ । kuravo yuddham evātra raudraṁ karma bhaviṣyati ॥

अस्मिन्युद्धे भीमसेन त्वयि भारः समाहितः । धूरर्जुनेन धार्या स्याद्वोढव्य इतरो जनः ॥

asmin yuddhe bhīmasena tvayi bhāraḥ samāhitaḥ । dhūr arjunena dhāryā syād voḍhavya itaro janaḥ ॥

अहं हि यन्ता बीभत्सोर्भविता संयुगे सति । धनंजयस्यैष कामो न हि युद्धं न कामये ॥

ahaṁ hi yantā bībhatsor bhavitā saṁyuge sati । dhanaṁjayasyaiṣa kāmo na hi yuddhaṁ na kāmaye ॥

तस्मादाशङ्कमानोऽहं वृकोदर मतिं तव । तुदन्नक्लीबया वाचा तेजस्ते समदीपयम् ॥

tasmād āśaṅkamāno ’haṁ vr̥kodara matiṁ tava । tudann aklībayā vācā tejas te samadīpayam ॥