Adhyāya 74

वैशंपायन उवाच । तथोक्तो वासुदेवेन नित्यमन्युरमर्षणः । सदश्ववत्समाधावद्बभाषे तदनन्तरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathokto vāsudevena nityamanyur amarṣaṇaḥ । sadaśvavat samādhāvad babhāṣe tadanantaram ॥

अन्यथा मां चिकीर्षन्तमन्यथा मन्यसेऽच्युत । प्रणीतभावमत्यन्तं युधि सत्यपराक्रमम् ॥

anyathā māṁ cikīrṣantam anyathā manyase ’cyuta । praṇītabhāvam atyantaṁ yudhi satyaparākramam ॥

वेत्थ दाशार्ह सत्त्वं मे दीर्घकालं सहोषितः । उत वा मां न जानासि प्लवन्ह्रद इवाप्लवः । तस्मादप्रतिरूपाभिर्वाग्भिर्मां त्वं समर्छसि ॥

vettha dāśārha sattvaṁ me dīrghakālaṁ sahoṣitaḥ । uta vā māṁ na jānāsi plavan hrada ivāplavaḥ । tasmād apratirūpābhir vāgbhir māṁ tvaṁ samarchasi ॥

कथं हि भीमसेनं मां जानन्कश्चन माधव । ब्रूयादप्रतिरूपाणि यथा मां वक्तुमर्हसि ॥

kathaṁ hi bhīmasenaṁ māṁ jānan kaś cana mādhava । brūyād apratirūpāṇi yathā māṁ vaktum arhasi ॥

तस्मादिदं प्रवक्ष्यामि वचनं वृष्णिनन्दन । आत्मनः पौरुषं चैव बलं च न समं परैः ॥

tasmād idaṁ pravakṣyāmi vacanaṁ vr̥ṣṇinandana । ātmanaḥ pauruṣaṁ caiva balaṁ ca na samaṁ paraiḥ ॥

सर्वथा नार्यकर्मैतत्प्रशंसा स्वयमात्मनः । अतिवादापविद्धस्तु वक्ष्यामि बलमात्मनः ॥

sarvathā nāryakarmaitat praśaṁsā svayam ātmanaḥ । ativādāpaviddhas tu vakṣyāmi balam ātmanaḥ ॥

पश्येमे रोदसी कृष्ण ययोरासन्निमाः प्रजाः । अचले चाप्यनन्ते च प्रतिष्ठे सर्वमातरौ ॥

paśyeme rodasī kr̥ṣṇa yayor āsann imāḥ prajāḥ । acale cāpy anante ca pratiṣṭhe sarvamātarau ॥

यदीमे सहसा क्रुद्धे समेयातां शिले इव । अहमेते निगृह्णीयां बाहुभ्यां सचराचरे ॥

yadīme sahasā kruddhe sameyātāṁ śile iva । aham ete nigr̥hṇīyāṁ bāhubhyāṁ sacarācare ॥

पश्यैतदन्तरं बाह्वोर्महापरिघयोरिव । य एतत्प्राप्य मुच्येत न तं पश्यामि पूरुषम् ॥

paśyaitad antaraṁ bāhvor mahāparighayor iva । ya etat prāpya mucyeta na taṁ paśyāmi pūruṣam ॥

हिमवांश्च समुद्रश्च वज्री च बलभित्स्वयम् । मयाभिपन्नं त्रायेरन्बलमास्थाय न त्रयः ॥

himavāṁś ca samudraś ca vajrī ca balabhit svayam । mayābhipannaṁ trāyeran balam āsthāya na trayaḥ ॥

युध्येयं क्षत्रियान्सर्वान्पाण्डवेष्वाततायिनः । अधः पादतलेनैतानधिष्ठास्यामि भूतले ॥

yudhyeyaṁ kṣatriyān sarvān pāṇḍaveṣv ātatāyinaḥ । adhaḥ pādatalenaitān adhiṣṭhāsyāmi bhūtale ॥

न हि त्वं नाभिजानासि मम विक्रममच्युत । यथा मया विनिर्जित्य राजानो वशगाः कृताः ॥

na hi tvaṁ nābhijānāsi mama vikramam acyuta । yathā mayā vinirjitya rājāno vaśagāḥ kr̥tāḥ ॥

अथ चेन्मां न जानासि सूर्यस्येवोद्यतः प्रभाम् । विगाढे युधि संबाधे वेत्स्यसे मां जनार्दन ॥

atha cen māṁ na jānāsi sūryasyevodyataḥ prabhām । vigāḍhe yudhi saṁbādhe vetsyase māṁ janārdana ॥

किं मात्यवाक्षीः परुषैर्व्रणं सूच्या इवानघ । यथामति ब्रवीम्येतद्विद्धि मामधिकं ततः ॥

kiṁ mātyavākṣīḥ paruṣair vraṇaṁ sūcyā ivānagha । yathāmati bravīmy etad viddhi mām adhikaṁ tataḥ ॥

द्रष्टासि युधि संबाधे प्रवृत्ते वैशसेऽहनि । मया प्रणुन्नान्मातङ्गान्रथिनः सादिनस्तथा ॥

draṣṭāsi yudhi saṁbādhe pravr̥tte vaiśase ’hani । mayā praṇunnān mātaṅgān rathinaḥ sādinas tathā ॥

तथा नरानभिक्रुद्धं निघ्नन्तं क्षत्रियर्षभान् । द्रष्टा मां त्वं च लोकश्च विकर्षन्तं वरान्वरान् ॥

tathā narān abhikruddhaṁ nighnantaṁ kṣatriyarṣabhān । draṣṭā māṁ tvaṁ ca lokaś ca vikarṣantaṁ varān varān ॥

न मे सीदन्ति मज्जानो न ममोद्वेपते मनः । सर्वलोकादभिक्रुद्धान्न भयं विद्यते मम ॥

na me sīdanti majjāno na mamodvepate manaḥ । sarvalokād abhikruddhān na bhayaṁ vidyate mama ॥

किं तु सौहृदमेवैतत्कृपया मधुसूदन । सर्वांस्तितिक्षे संक्लेशान्मा स्म नो भरता नशन् ॥

kiṁ tu sauhr̥dam evaitat kr̥payā madhusūdana । sarvāṁs titikṣe saṁkleśān mā sma no bharatā naśan ॥