Adhyāya 71

भगवानुवाच । संजयस्य श्रुतं वाक्यं भवतश्च श्रुतं मया । सर्वं जानाम्यभिप्रायं तेषां च भवतश्च यः ॥

bhagavān uvāca । saṁjayasya śrutaṁ vākyaṁ bhavataś ca śrutaṁ mayā । sarvaṁ jānāmy abhiprāyaṁ teṣāṁ ca bhavataś ca yaḥ ॥

तव धर्माश्रिता बुद्धिस्तेषां वैराश्रिता मतिः । यदयुद्धेन लभ्येत तत्ते बहुमतं भवेत् ॥

tava dharmāśritā buddhis teṣāṁ vairāśritā matiḥ । yad ayuddhena labhyeta tat te bahumataṁ bhavet ॥

न च तन्नैष्ठिकं कर्म क्षत्रियस्य विशां पते । आहुराश्रमिणः सर्वे यद्भैक्षं क्षत्रियश्चरेत् ॥

na ca tan naiṣṭhikaṁ karma kṣatriyasya viśāṁ pate । āhur āśramiṇaḥ sarve yad bhaikṣaṁ kṣatriyaś caret ॥

जयो वधो वा संग्रामे धात्रा दिष्टः सनातनः । स्वधर्मः क्षत्रियस्यैष कार्पण्यं न प्रशस्यते ॥

jayo vadho vā saṁgrāme dhātrā diṣṭaḥ sanātanaḥ । svadharmaḥ kṣatriyasyaiṣa kārpaṇyaṁ na praśasyate ॥

न हि कार्पण्यमास्थाय शक्या वृत्तिर्युधिष्ठिर । विक्रमस्व महाबाहो जहि शत्रूनरिंदम ॥

na hi kārpaṇyam āsthāya śakyā vr̥ttir yudhiṣṭhira । vikramasva mahābāho jahi śatrūn ariṁdama ॥

अतिगृद्धाः कृतस्नेहा दीर्घकालं सहोषिताः । कृतमित्राः कृतबला धार्तराष्ट्राः परंतप ॥

atigr̥ddhāḥ kr̥tasnehā dīrghakālaṁ sahoṣitāḥ । kr̥tamitrāḥ kr̥tabalā dhārtarāṣṭrāḥ paraṁtapa ॥

न पर्यायोऽस्ति यत्साम्यं त्वयि कुर्युर्विशां पते । बलवत्तां हि मन्यन्ते भीष्मद्रोणकृपादिभिः ॥

na paryāyo ’sti yat sāmyaṁ tvayi kuryur viśāṁ pate । balavattāṁ hi manyante bhīṣmadroṇakr̥pādibhiḥ ॥

यावच्च मार्दवेनैतान्राजन्नुपचरिष्यसि । तावदेते हरिष्यन्ति तव राज्यमरिंदम ॥

yāvac ca mārdavenaitān rājann upacariṣyasi । tāvad ete hariṣyanti tava rājyam ariṁdama ॥

नानुक्रोशान्न कार्पण्यान्न च धर्मार्थकारणात् । अलं कर्तुं धार्तराष्ट्रास्तव काममरिंदम ॥

nānukrośān na kārpaṇyān na ca dharmārthakāraṇāt । alaṁ kartuṁ dhārtarāṣṭrās tava kāmam ariṁdama ॥

एतदेव निमित्तं ते पाण्डवास्तु यथा त्वयि । नान्वतप्यन्त कौपीनं तावत्कृत्वापि दुष्करम् ॥

etad eva nimittaṁ te pāṇḍavās tu yathā tvayi । nānvatapyanta kaupīnaṁ tāvat kr̥tvāpi duṣkaram ॥

पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य च धीमतः । पश्यतां कुरुमुख्यानां सर्वेषामेव तत्त्वतः ॥

pitāmahasya droṇasya vidurasya ca dhīmataḥ । paśyatāṁ kurumukhyānāṁ sarveṣām eva tattvataḥ ॥

दानशीलं मृदुं दान्तं धर्मकाममनुव्रतम् । यत्त्वामुपधिना राजन्द्यूतेनावञ्चयत्तदा । न चापत्रपते पापो नृशंसस्तेन कर्मणा ॥

dānaśīlaṁ mr̥duṁ dāntaṁ dharmakāmam anuvratam । yat tvām upadhinā rājan dyūtenāvañcayat tadā । na cāpatrapate pāpo nr̥śaṁsas tena karmaṇā ॥

तथाशीलसमाचारे राजन्मा प्रणयं कृथाः । वध्यास्ते सर्वलोकस्य किं पुनस्तव भारत ॥

tathāśīlasamācāre rājan mā praṇayaṁ kr̥thāḥ । vadhyās te sarvalokasya kiṁ punas tava bhārata ॥

वाग्भिस्त्वप्रतिरूपाभिरतुदत्सकनीयसम् । श्लाघमानः प्रहृष्टः सन्भाषते भ्रातृभिः सह ॥

vāgbhis tv apratirūpābhir atudat sakanīyasam । ślāghamānaḥ prahr̥ṣṭaḥ san bhāṣate bhrātr̥bhiḥ saha ॥

एतावत्पाण्डवानां हि नास्ति किंचिदिह स्वकम् । नामधेयं च गोत्रं च तदप्येषां न शिष्यते ॥

etāvat pāṇḍavānāṁ hi nāsti kiṁ cid iha svakam । nāmadheyaṁ ca gotraṁ ca tad apy eṣāṁ na śiṣyate ॥

कालेन महता चैषां भविष्यति पराभवः । प्रकृतिं ते भजिष्यन्ति नष्टप्रकृतयो जनाः ॥

kālena mahatā caiṣāṁ bhaviṣyati parābhavaḥ । prakr̥tiṁ te bhajiṣyanti naṣṭaprakr̥tayo janāḥ ॥

एताश्चान्याश्च परुषा वाचः स समुदीरयन् । श्लाघते ज्ञातिमध्ये स्म त्वयि प्रव्रजिते वनम् ॥

etāś cānyāś ca paruṣā vācaḥ sa samudīrayan । ślāghate jñātimadhye sma tvayi pravrajite vanam ॥

ये तत्रासन्समानीतास्ते दृष्ट्वा त्वामनागसम् । अश्रुकण्ठा रुदन्तश्च सभायामासते तदा ॥

ye tatrāsan samānītās te dr̥ṣṭvā tvām anāgasam । aśrukaṇṭhā rudantaś ca sabhāyām āsate tadā ॥

न चैनमभ्यनन्दंस्ते राजानो ब्राह्मणैः सह । सर्वे दुर्योधनं तत्र निन्दन्ति स्म सभासदः ॥

na cainam abhyanandaṁs te rājāno brāhmaṇaiḥ saha । sarve duryodhanaṁ tatra nindanti sma sabhāsadaḥ ॥

कुलीनस्य च या निन्दा वधश्चामित्रकर्शन । महागुणो वधो राजन्न तु निन्दा कुजीविका ॥

kulīnasya ca yā nindā vadhaś cāmitrakarśana । mahāguṇo vadho rājan na tu nindā kujīvikā ॥

तदैव निहतो राजन्यदैव निरपत्रपः । निन्दितश्च महाराज पृथिव्यां सर्वराजसु ॥

tadaiva nihato rājan yadaiva nirapatrapaḥ । ninditaś ca mahārāja pr̥thivyāṁ sarvarājasu ॥

ईषत्कार्यो वधस्तस्य यस्य चारित्रमीदृशम् । प्रस्कम्भनप्रतिस्तब्धश्छिन्नमूल इव द्रुमः ॥

īṣatkāryo vadhas tasya yasya cāritram īdr̥śam । praskambhanapratistabdhaś chinnamūla iva drumaḥ ॥

वध्यः सर्प इवानार्यः सर्वलोकस्य दुर्मतिः । जह्येनं त्वममित्रघ्न मा राजन्विचिकित्सिथाः ॥

vadhyaḥ sarpa ivānāryaḥ sarvalokasya durmatiḥ । jahy enaṁ tvam amitraghna mā rājan vicikitsithāḥ ॥

सर्वथा त्वत्क्षमं चैतद्रोचते च ममानघ । यत्त्वं पितरि भीष्मे च प्रणिपातं समाचरेः ॥

sarvathā tvatkṣamaṁ caitad rocate ca mamānagha । yat tvaṁ pitari bhīṣme ca praṇipātaṁ samācareḥ ॥

अहं तु सर्वलोकस्य गत्वा छेत्स्यामि संशयम् । येषामस्ति द्विधाभावो राजन्दुर्योधनं प्रति ॥

ahaṁ tu sarvalokasya gatvā chetsyāmi saṁśayam । yeṣām asti dvidhābhāvo rājan duryodhanaṁ prati ॥

मध्ये राज्ञामहं तत्र प्रातिपौरुषिकान्गुणान् । तव संकीर्तयिष्यामि ये च तस्य व्यतिक्रमाः ॥

madhye rājñām ahaṁ tatra prātipauruṣikān guṇān । tava saṁkīrtayiṣyāmi ye ca tasya vyatikramāḥ ॥

ब्रुवतस्तत्र मे वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । निशम्य पार्थिवाः सर्वे नानाजनपदेश्वराः ॥

bruvatas tatra me vākyaṁ dharmārthasahitaṁ hitam । niśamya pārthivāḥ sarve nānājanapadeśvarāḥ ॥

त्वयि संप्रतिपत्स्यन्ते धर्मात्मा सत्यवागिति । तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति यथा लोभादवर्तत ॥

tvayi saṁpratipatsyante dharmātmā satyavāg iti । tasmiṁś cādhigamiṣyanti yathā lobhād avartata ॥

गर्हयिष्यामि चैवैनं पौरजानपदेष्वपि । वृद्धबालानुपादाय चातुर्वर्ण्यसमागमे ॥

garhayiṣyāmi caivainaṁ paurajānapadeṣv api । vr̥ddhabālān upādāya cāturvarṇyasamāgame ॥

शमं चेद्याचमानस्त्वं न धर्मं तत्र लप्स्यसे । कुरून्विगर्हयिष्यन्ति धृतराष्ट्रं च पार्थिवाः ॥

śamaṁ ced yācamānas tvaṁ na dharmaṁ tatra lapsyase । kurūn vigarhayiṣyanti dhr̥tarāṣṭraṁ ca pārthivāḥ ॥

तस्मिँल्लोकपरित्यक्ते किं कार्यमवशिष्यते । हते दुर्योधने राजन्यदन्यत्क्रियतामिति ॥

tasmim̐l lokaparityakte kiṁ kāryam avaśiṣyate । hate duryodhane rājan yad anyat kriyatām iti ॥

यात्वा चाहं कुरून्सर्वान्युष्मदर्थमहापयन् । यतिष्ये प्रशमं कर्तुं लक्षयिष्ये च चेष्टितम् ॥

yātvā cāhaṁ kurūn sarvān yuṣmadartham ahāpayan । yatiṣye praśamaṁ kartuṁ lakṣayiṣye ca ceṣṭitam ॥

कौरवाणां प्रवृत्तिं च गत्वा युद्धाधिकारिकाम् । निशाम्य विनिवर्तिष्ये जयाय तव भारत ॥

kauravāṇāṁ pravr̥ttiṁ ca gatvā yuddhādhikārikām । niśāmya vinivartiṣye jayāya tava bhārata ॥

सर्वथा युद्धमेवाहमाशंसामि परैः सह । निमित्तानि हि सर्वाणि तथा प्रादुर्भवन्ति मे ॥

sarvathā yuddham evāham āśaṁsāmi paraiḥ saha । nimittāni hi sarvāṇi tathā prādurbhavanti me ॥

मृगाः शकुन्ताश्च वदन्ति घोरं; हस्त्यश्वमुख्येषु निशामुखेषु । घोराणि रूपाणि तथैव चाग्नि;र्वर्णान्बहून्पुष्यति घोररूपान् । मनुष्यलोकक्षपणोऽथ घोरो; नो चेदनुप्राप्त इहान्तकः स्यात् ॥

mr̥gāḥ śakuntāś ca vadanti ghoraṁ; hastyaśvamukhyeṣu niśāmukheṣu । ghorāṇi rūpāṇi tathaiva cāgnir; varṇān bahūn puṣyati ghorarūpān । manuṣyalokakṣapaṇo ’tha ghoro; no ced anuprāpta ihāntakaḥ syāt ॥

शस्त्राणि पत्रं कवचान्रथांश्च; नागान्ध्वजांश्च प्रतिपादयित्वा । योधाश्च सर्वे कृतनिश्रमास्ते; भवन्तु हस्त्यश्वरथेषु यत्ताः । सांग्रामिकं ते यदुपार्जनीयं; सर्वं समग्रं कुरु तन्नरेन्द्र ॥

śastrāṇi patraṁ kavacān rathāṁś ca; nāgān dhvajāṁś ca pratipādayitvā । yodhāś ca sarve kr̥taniśramās te; bhavantu hastyaśvaratheṣu yattāḥ । sāṁgrāmikaṁ te yad upārjanīyaṁ; sarvaṁ samagraṁ kuru tan narendra ॥

दुर्योधनो न ह्यलमद्य दातुं; जीवंस्तवैतन्नृपते कथंचित् । यत्ते पुरस्तादभवत्समृद्धं; द्यूते हृतं पाण्डवमुख्य राज्यम् ॥

duryodhano na hy alam adya dātuṁ; jīvaṁs tavaitan nr̥pate kathaṁ cit । yat te purastād abhavat samr̥ddhaṁ; dyūte hr̥taṁ pāṇḍavamukhya rājyam ॥