Adhyāya 50

धृतराष्ट्र उवाच । सर्व एते महोत्साहा ये त्वया परिकीर्तिताः । एकतस्त्वेव ते सर्वे समेता भीम एकतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sarva ete mahotsāhā ye tvayā parikīrtitāḥ । ekatas tv eva te sarve sametā bhīma ekataḥ ॥

भीमसेनाद्धि मे भूयो भयं संजायते महत् । क्रुद्धादमर्षणात्तात व्याघ्रादिव महारुरोः ॥

bhīmasenād dhi me bhūyo bhayaṁ saṁjāyate mahat । kruddhād amarṣaṇāt tāta vyāghrād iva mahāruroḥ ॥

जागर्मि रात्रयः सर्वा दीर्घमुष्णं च निःश्वसन् । भीतो वृकोदरात्तात सिंहात्पशुरिवाबलः ॥

jāgarmi rātrayaḥ sarvā dīrgham uṣṇaṁ ca niḥśvasan । bhīto vr̥kodarāt tāta siṁhāt paśur ivābalaḥ ॥

न हि तस्य महाबाहोः शक्रप्रतिमतेजसः । सैन्येऽस्मिन्प्रतिपश्यामि य एनं विषहेद्युधि ॥

na hi tasya mahābāhoḥ śakrapratimatejasaḥ । sainye ’smin pratipaśyāmi ya enaṁ viṣahed yudhi ॥

अमर्षणश्च कौन्तेयो दृढवैरश्च पाण्डवः । अनर्महासी सोन्मादस्तिर्यक्प्रेक्षी महास्वनः ॥

amarṣaṇaś ca kaunteyo dr̥ḍhavairaś ca pāṇḍavaḥ । anarmahāsī sonmādas tiryakprekṣī mahāsvanaḥ ॥

महावेगो महोत्साहो महाबाहुर्महाबलः । मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥

mahāvego mahotsāho mahābāhur mahābalaḥ । mandānāṁ mama putrāṇāṁ yuddhenāntaṁ kariṣyati ॥

ऊरुग्राहगृहीतानां गदां बिभ्रद्वृकोदरः । कुरूणामृषभो युद्धे दण्डपाणिरिवान्तकः ॥

ūrugrāhagr̥hītānāṁ gadāṁ bibhrad vr̥kodaraḥ । kurūṇām r̥ṣabho yuddhe daṇḍapāṇir ivāntakaḥ ॥

शैक्यायसमयीं घोरां गदां काञ्चनभूषिताम् । मनसाहं प्रपश्यामि ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् ॥

śaikyāyasamayīṁ ghorāṁ gadāṁ kāñcanabhūṣitām । manasāhaṁ prapaśyāmi brahmadaṇḍam ivodyatam ॥

यथा रुरूणां यूथेषु सिंहो जातबलश्चरेत् । मामकेषु तथा भीमो बलेषु विचरिष्यति ॥

yathā rurūṇāṁ yūtheṣu siṁho jātabalaś caret । māmakeṣu tathā bhīmo baleṣu vicariṣyati ॥

सर्वेषां मम पुत्राणां स एकः क्रूरविक्रमः । बह्वाशी विप्रतीपश्च बाल्येऽपि रभसः सदा ॥

sarveṣāṁ mama putrāṇāṁ sa ekaḥ krūravikramaḥ । bahvāśī vipratīpaś ca bālye ’pi rabhasaḥ sadā ॥

उद्वेपते मे हृदयं यदा दुर्योधनादयः । बाल्येऽपि तेन युध्यन्तो वारणेनेव मर्दिताः ॥

udvepate me hr̥dayaṁ yadā duryodhanādayaḥ । bālye ’pi tena yudhyanto vāraṇeneva marditāḥ ॥

तस्य वीर्येण संक्लिष्टा नित्यमेव सुता मम । स एव हेतुर्भेदस्य भीमो भीमपराक्रमः ॥

tasya vīryeṇa saṁkliṣṭā nityam eva sutā mama । sa eva hetur bhedasya bhīmo bhīmaparākramaḥ ॥

ग्रसमानमनीकानि नरवारणवाजिनाम् । पश्यामीवाग्रतो भीमं क्रोधमूर्छितमाहवे ॥

grasamānam anīkāni naravāraṇavājinām । paśyāmīvāgrato bhīmaṁ krodhamūrchitam āhave ॥

अस्त्रे द्रोणार्जुनसमं वायुवेगसमं जवे । संजयाचक्ष्व मे शूरं भीमसेनममर्षणम् ॥

astre droṇārjunasamaṁ vāyuvegasamaṁ jave । saṁjayācakṣva me śūraṁ bhīmasenam amarṣaṇam ॥

अतिलाभं तु मन्येऽहं यत्तेन रिपुघातिना । तदैव न हताः सर्वे मम पुत्रा मनस्विना ॥

atilābhaṁ tu manye ’haṁ yat tena ripughātinā । tadaiva na hatāḥ sarve mama putrā manasvinā ॥

येन भीमबला यक्षा राक्षसाश्च समाहताः । कथं तस्य रणे वेगं मानुषः प्रसहिष्यति ॥

yena bhīmabalā yakṣā rākṣasāś ca samāhatāḥ । kathaṁ tasya raṇe vegaṁ mānuṣaḥ prasahiṣyati ॥

न स जातु वशे तस्थौ मम बालोऽपि संजय । किं पुनर्मम दुष्पुत्रैः क्लिष्टः संप्रति पाण्डवः ॥

na sa jātu vaśe tasthau mama bālo ’pi saṁjaya । kiṁ punar mama duṣputraiḥ kliṣṭaḥ saṁprati pāṇḍavaḥ ॥

निष्ठुरः स च नैष्ठुर्याद्भज्येदपि न संनमेत् । तिर्यक्प्रेक्षी संहतभ्रूः कथं शाम्येद्वृकोदरः ॥

niṣṭhuraḥ sa ca naiṣṭhuryād bhajyed api na saṁnamet । tiryakprekṣī saṁhatabhrūḥ kathaṁ śāmyed vr̥kodaraḥ ॥

बृहदंसोऽप्रतिबलो गौरस्ताल इवोद्गतः । प्रमाणतो भीमसेनः प्रादेशेनाधिकोऽर्जुनात् ॥

br̥hadaṁso ’pratibalo gauras tāla ivodgataḥ । pramāṇato bhīmasenaḥ prādeśenādhiko ’rjunāt ॥

जवेन वाजिनोऽत्येति बलेनात्येति कुञ्जरान् । अव्यक्तजल्पी मध्वक्षो मध्यमः पाण्डवो बली ॥

javena vājino ’tyeti balenātyeti kuñjarān । avyaktajalpī madhvakṣo madhyamaḥ pāṇḍavo balī ॥

इति बाल्ये श्रुतः पूर्वं मया व्यासमुखात्पुरा । रूपतो वीर्यतश्चैव याथातथ्येन पाण्डवः ॥

iti bālye śrutaḥ pūrvaṁ mayā vyāsamukhāt purā । rūpato vīryataś caiva yāthātathyena pāṇḍavaḥ ॥

आयसेन स दण्डेन रथान्नागान्हयान्नरान् । हनिष्यति रणे क्रुद्धो भीमः प्रहरतां वरः ॥

āyasena sa daṇḍena rathān nāgān hayān narān । haniṣyati raṇe kruddho bhīmaḥ praharatāṁ varaḥ ॥

अमर्षी नित्यसंरब्धो रौद्रः क्रूरपराक्रमः । मम तात प्रतीपानि कुर्वन्पूर्वं विमानितः ॥

amarṣī nityasaṁrabdho raudraḥ krūraparākramaḥ । mama tāta pratīpāni kurvan pūrvaṁ vimānitaḥ ॥

निष्कीर्णामायसीं स्थूलां सुपर्वां काञ्चनीं गदाम् । शतघ्नीं शतनिर्ह्रादां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः ॥

niṣkīrṇām āyasīṁ sthūlāṁ suparvāṁ kāñcanīṁ gadām । śataghnīṁ śatanirhrādāṁ kathaṁ śakṣyanti me sutāḥ ॥

अपारमप्लवागाधं समुद्रं शरवेगिनम् । भीमसेनमयं दुर्गं तात मन्दास्तितीर्षवः ॥

apāram aplavāgādhaṁ samudraṁ śaraveginam । bhīmasenamayaṁ durgaṁ tāta mandās titīrṣavaḥ ॥

क्रोशतो मे न शृण्वन्ति बालाः पण्डितमानिनः । विषमं नावबुध्यन्ते प्रपातं मधुदर्शिनः ॥

krośato me na śr̥ṇvanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ । viṣamaṁ nāvabudhyante prapātaṁ madhudarśinaḥ ॥

संयुगं ये करिष्यन्ति नररूपेण वायुना । नियतं चोदिता धात्रा सिंहेनेव महामृगाः ॥

saṁyugaṁ ye kariṣyanti nararūpeṇa vāyunā । niyataṁ coditā dhātrā siṁheneva mahāmr̥gāḥ ॥

शैक्यां तात चतुष्किष्कुं षडस्रिममितौजसम् । प्रहितां दुःखसंस्पर्शां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः ॥

śaikyāṁ tāta catuṣkiṣkuṁ ṣaḍasrim amitaujasam । prahitāṁ duḥkhasaṁsparśāṁ kathaṁ śakṣyanti me sutāḥ ॥

गदां भ्रामयतस्तस्य भिन्दतो हस्तिमस्तकान् । सृक्किणी लेलिहानस्य बाष्पमुत्सृजतो मुहुः ॥

gadāṁ bhrāmayatas tasya bhindato hastimastakān । sr̥kkiṇī lelihānasya bāṣpam utsr̥jato muhuḥ ॥

उद्दिश्य पातान्पततः कुर्वतो भैरवान्रवान् । प्रतीपान्पततो मत्तान्कुञ्जरान्प्रतिगर्जतः ॥

uddiśya pātān patataḥ kurvato bhairavān ravān । pratīpān patato mattān kuñjarān pratigarjataḥ ॥

विगाह्य रथमार्गेषु वरानुद्दिश्य निघ्नतः । अग्नेः प्रज्वलितस्येव अपि मुच्येत मे प्रजा ॥

vigāhya rathamārgeṣu varān uddiśya nighnataḥ । agneḥ prajvalitasyeva api mucyeta me prajā ॥

वीथीं कुर्वन्महाबाहुर्द्रावयन्मम वाहिनीम् । नृत्यन्निव गदापाणिर्युगान्तं दर्शयिष्यति ॥

vīthīṁ kurvan mahābāhur drāvayan mama vāhinīm । nr̥tyann iva gadāpāṇir yugāntaṁ darśayiṣyati ॥

प्रभिन्न इव मातङ्गः प्रभञ्जन्पुष्पितान्द्रुमान् । प्रवेक्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मे वृकोदरः ॥

prabhinna iva mātaṅgaḥ prabhañjan puṣpitān drumān । pravekṣyati raṇe senāṁ putrāṇāṁ me vr̥kodaraḥ ॥

कुर्वन्रथान्विपुरुषान्विध्वजान्भग्नपुष्करान् । आरुजन्पुरुषव्याघ्रो रथिनः सादिनस्तथा ॥

kurvan rathān vipuruṣān vidhvajān bhagnapuṣkarān । ārujan puruṣavyāghro rathinaḥ sādinas tathā ॥

गङ्गावेग इवानूपांस्तीरजान्विविधान्द्रुमान् । प्रवेक्ष्यति महासेनां पुत्राणां मम संजय ॥

gaṅgāvega ivānūpāṁs tīrajān vividhān drumān । pravekṣyati mahāsenāṁ putrāṇāṁ mama saṁjaya ॥

वशं नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनबलार्दिताः । मम पुत्राश्च भृत्याश्च राजानश्चैव संजय ॥

vaśaṁ nūnaṁ gamiṣyanti bhīmasenabalārditāḥ । mama putrāś ca bhr̥tyāś ca rājānaś caiva saṁjaya ॥

येन राजा महावीर्यः प्रविश्यान्तःपुरं पुरा । वासुदेवसहायेन जरासंधो निपातितः ॥

yena rājā mahāvīryaḥ praviśyāntaḥpuraṁ purā । vāsudevasahāyena jarāsaṁdho nipātitaḥ ॥

कृत्स्नेयं पृथिवी देवी जरासंधेन धीमता । मागधेन्द्रेण बलिना वशे कृत्वा प्रतापिता ॥

kr̥tsneyaṁ pr̥thivī devī jarāsaṁdhena dhīmatā । māgadhendreṇa balinā vaśe kr̥tvā pratāpitā ॥

भीष्मप्रतापात्कुरवो नयेनान्धकवृष्णयः । ते न तस्य वशं जग्मुः केवलं दैवमेव वा ॥

bhīṣmapratāpāt kuravo nayenāndhakavr̥ṣṇayaḥ । te na tasya vaśaṁ jagmuḥ kevalaṁ daivam eva vā ॥

स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरसा बाहुशालिना । अनायुधेन वीरेण निहतः किं ततोऽधिकम् ॥

sa gatvā pāṇḍuputreṇa tarasā bāhuśālinā । anāyudhena vīreṇa nihataḥ kiṁ tato ’dhikam ॥

दीर्घकालेन संसिक्तं विषमाशीविषो यथा । स मोक्ष्यति रणे तेजः पुत्रेषु मम संजय ॥

dīrghakālena saṁsiktaṁ viṣam āśīviṣo yathā । sa mokṣyati raṇe tejaḥ putreṣu mama saṁjaya ॥

महेन्द्र इव वज्रेण दानवान्देवसत्तमः । भीमसेनो गदापाणिः सूदयिष्यति मे सुतान् ॥

mahendra iva vajreṇa dānavān devasattamaḥ । bhīmaseno gadāpāṇiḥ sūdayiṣyati me sutān ॥

अविषह्यमनावार्यं तीव्रवेगपराक्रमम् । पश्यामीवातिताम्राक्षमापतन्तं वृकोदरम् ॥

aviṣahyam anāvāryaṁ tīvravegaparākramam । paśyāmīvātitāmrākṣam āpatantaṁ vr̥kodaram ॥

अगदस्याप्यधनुषो विरथस्य विवर्मणः । बाहुभ्यां युध्यमानस्य कस्तिष्ठेदग्रतः पुमान् ॥

agadasyāpy adhanuṣo virathasya vivarmaṇaḥ । bāhubhyāṁ yudhyamānasya kas tiṣṭhed agrataḥ pumān ॥

भीष्मो द्रोणश्च विप्रोऽयं कृपः शारद्वतस्तथा । जानन्त्येते यथैवाहं वीर्यज्ञस्तस्य धीमतः ॥

bhīṣmo droṇaś ca vipro ’yaṁ kr̥paḥ śāradvatas tathā । jānanty ete yathaivāhaṁ vīryajñas tasya dhīmataḥ ॥

आर्यव्रतं तु जानन्तः संगरान्न बिभित्सवः । सेनामुखेषु स्थास्यन्ति मामकानां नरर्षभाः ॥

āryavrataṁ tu jānantaḥ saṁgarān na bibhitsavaḥ । senāmukheṣu sthāsyanti māmakānāṁ nararṣabhāḥ ॥

बलीयः सर्वतो दिष्टं पुरुषस्य विशेषतः । पश्यन्नपि जयं तेषां न नियच्छामि यत्सुतान् ॥

balīyaḥ sarvato diṣṭaṁ puruṣasya viśeṣataḥ । paśyann api jayaṁ teṣāṁ na niyacchāmi yat sutān ॥

ते पुराणं महेष्वासा मार्गमैन्द्रं समास्थिताः । त्यक्ष्यन्ति तुमुले प्राणान्रक्षन्तः पार्थिवं यशः ॥

te purāṇaṁ maheṣvāsā mārgam aindraṁ samāsthitāḥ । tyakṣyanti tumule prāṇān rakṣantaḥ pārthivaṁ yaśaḥ ॥

यथैषां मामकास्तात तथैषां पाण्डवा अपि । पौत्रा भीष्मस्य शिष्याश्च द्रोणस्य च कृपस्य च ॥

yathaiṣāṁ māmakās tāta tathaiṣāṁ pāṇḍavā api । pautrā bhīṣmasya śiṣyāś ca droṇasya ca kr̥pasya ca ॥

यत्त्वस्मदाश्रयं किंचिद्दत्तमिष्टं च संजय । तस्यापचितिमार्यत्वात्कर्तारः स्थविरास्त्रयः ॥

yat tv asmad āśrayaṁ kiṁ cid dattam iṣṭaṁ ca saṁjaya । tasyāpacitim āryatvāt kartāraḥ sthavirās trayaḥ ॥

आददानस्य शस्त्रं हि क्षत्रधर्मं परीप्सतः । निधनं ब्राह्मणस्याजौ वरमेवाहुरुत्तमम् ॥

ādadānasya śastraṁ hi kṣatradharmaṁ parīpsataḥ । nidhanaṁ brāhmaṇasyājau varam evāhur uttamam ॥

स वै शोचामि सर्वान्वै ये युयुत्सन्ति पाण्डवान् । विक्रुष्टं विदुरेणादौ तदेतद्भयमागतम् ॥

sa vai śocāmi sarvān vai ye yuyutsanti pāṇḍavān । vikruṣṭaṁ vidureṇādau tad etad bhayam āgatam ॥

न तु मन्ये विघाताय ज्ञानं दुःखस्य संजय । भवत्यतिबले ह्येतज्ज्ञानमप्युपघातकम् ॥

na tu manye vighātāya jñānaṁ duḥkhasya saṁjaya । bhavaty atibale hy etaj jñānam apy upaghātakam ॥

ऋषयो ह्यपि निर्मुक्ताः पश्यन्तो लोकसंग्रहान् । सुखे भवन्ति सुखिनस्तथा दुःखेन दुःखिताः ॥

r̥ṣayo hy api nirmuktāḥ paśyanto lokasaṁgrahān । sukhe bhavanti sukhinas tathā duḥkhena duḥkhitāḥ ॥

किं पुनर्योऽहमासक्तस्तत्र तत्र सहस्रधा । पुत्रेषु राज्यदारेषु पौत्रेष्वपि च बन्धुषु ॥

kiṁ punar yo ’ham āsaktas tatra tatra sahasradhā । putreṣu rājyadāreṣu pautreṣv api ca bandhuṣu ॥

संशये तु महत्यस्मिन्किं नु मे क्षममुत्तमम् । विनाशं ह्येव पश्यामि कुरूणामनुचिन्तयन् ॥

saṁśaye tu mahaty asmin kiṁ nu me kṣamam uttamam । vināśaṁ hy eva paśyāmi kurūṇām anucintayan ॥

द्यूतप्रमुखमाभाति कुरूणां व्यसनं महत् । मन्देनैश्वर्यकामेन लोभात्पापमिदं कृतम् ॥

dyūtapramukham ābhāti kurūṇāṁ vyasanaṁ mahat । mandenaiśvaryakāmena lobhāt pāpam idaṁ kr̥tam ॥

मन्ये पर्यायधर्मोऽयं कालस्यात्यन्तगामिनः । चक्रे प्रधिरिवासक्तो नास्य शक्यं पलायितुम् ॥

manye paryāyadharmo ’yaṁ kālasyātyantagāminaḥ । cakre pradhir ivāsakto nāsya śakyaṁ palāyitum ॥

किं नु कार्यं कथं कुर्यां क्व नु गच्छामि संजय । एते नश्यन्ति कुरवो मन्दाः कालवशं गताः ॥

kiṁ nu kāryaṁ kathaṁ kuryāṁ kva nu gacchāmi saṁjaya । ete naśyanti kuravo mandāḥ kālavaśaṁ gatāḥ ॥

अवशोऽहं पुरा तात पुत्राणां निहते शते । श्रोष्यामि निनदं स्त्रीणां कथं मां मरणं स्पृशेत् ॥

avaśo ’haṁ purā tāta putrāṇāṁ nihate śate । śroṣyāmi ninadaṁ strīṇāṁ kathaṁ māṁ maraṇaṁ spr̥śet ॥

यथा निदाघे ज्वलनः समिद्धो; दहेत्कक्षं वायुना चोद्यमानः । गदाहस्तः पाण्डवस्तद्वदेव; हन्ता मदीयान्सहितोऽर्जुनेन ॥

yathā nidāghe jvalanaḥ samiddho; dahet kakṣaṁ vāyunā codyamānaḥ । gadāhastaḥ pāṇḍavas tadvad eva; hantā madīyān sahito ’rjunena ॥