Adhyāya 49

धृतराष्ट्र उवाच । किमसौ पाण्डवो राजा धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत । श्रुत्वेमा बहुलाः सेनाः प्रत्यर्थेन समागताः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kim asau pāṇḍavo rājā dharmaputro ’bhyabhāṣata । śrutvemā bahulāḥ senāḥ pratyarthena samāgatāḥ ॥

किमिच्छत्यभिसंरम्भाद्योत्स्यमानो युधिष्ठिरः । कस्य स्विद्भ्रातृपुत्राणां चिन्तासु मुखमीक्षते ॥

kim icchaty abhisaṁrambhād yotsyamāno yudhiṣṭhiraḥ । kasya svid bhrātr̥putrāṇāṁ cintāsu mukham īkṣate ॥

के स्विदेनं वारयन्ति शाम्य युध्येति वा पुनः । निकृत्या कोपितं मन्दैर्धर्मज्ञं धर्मचारिणम् ॥

ke svid enaṁ vārayanti śāmya yudhyeti vā punaḥ । nikr̥tyā kopitaṁ mandair dharmajñaṁ dharmacāriṇam ॥

संजय उवाच । राज्ञो मुखमुदीक्षन्ते पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । युधिष्ठिरस्य भद्रं ते स सर्वाननुशास्ति च ॥

saṁjaya uvāca । rājño mukham udīkṣante pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha । yudhiṣṭhirasya bhadraṁ te sa sarvān anuśāsti ca ॥

पृथग्भूताः पाण्डवानां पाञ्चालानां रथव्रजाः । आयान्तमभिनन्दन्ति कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

pr̥thagbhūtāḥ pāṇḍavānāṁ pāñcālānāṁ rathavrajāḥ । āyāntam abhinandanti kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

तमः सूर्यमिवोद्यन्तं कौन्तेयं दीप्ततेजसम् । पाञ्चालाः प्रतिनन्दन्ति तेजोराशिमिवोद्यतम् ॥

tamaḥ sūryam ivodyantaṁ kaunteyaṁ dīptatejasam । pāñcālāḥ pratinandanti tejorāśim ivodyatam ॥

आ गोपालाविपालेभ्यो नन्दमानं युधिष्ठिरम् । पाञ्चालाः केकया मत्स्याः प्रतिनन्दन्ति पाण्डवम् ॥

ā gopālāvipālebhyo nandamānaṁ yudhiṣṭhiram । pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ pratinandanti pāṇḍavam ॥

ब्राह्मण्यो राजपुत्र्यश्च विशां दुहितरश्च याः । क्रीडन्त्योऽभिसमायान्ति पार्थं संनद्धमीक्षितुम् ॥

brāhmaṇyo rājaputryaś ca viśāṁ duhitaraś ca yāḥ । krīḍantyo ’bhisamāyānti pārthaṁ saṁnaddham īkṣitum ॥

धृतराष्ट्र उवाच । संजयाचक्ष्व केनास्मान्पाण्डवा अभ्ययुञ्जत । धृष्टद्युम्नेन सेनान्या सोमकाः किंबला इव ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । saṁjayācakṣva kenāsmān pāṇḍavā abhyayuñjata । dhr̥ṣṭadyumnena senānyā somakāḥ kiṁbalā iva ॥

वैशंपायन उवाच । गावल्गणिस्तु तत्पृष्टः सभायां कुरुसंसदि । निःश्वस्य सुभृशं दीर्घं मुहुः संचिन्तयन्निव । तत्रानिमित्ततो दैवात्सूतं कश्मलमाविशत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । gāvalgaṇis tu tat pr̥ṣṭaḥ sabhāyāṁ kurusaṁsadi । niḥśvasya subhr̥śaṁ dīrghaṁ muhuḥ saṁcintayann iva । tatrānimittato daivāt sūtaṁ kaśmalam āviśat ॥

तदाचचक्षे पुरुषः सभायां राजसंसदि । संजयोऽयं महाराज मूर्च्छितः पतितो भुवि । वाचं न सृजते कांचिद्धीनप्रज्ञोऽल्पचेतनः ॥

tadācacakṣe puruṣaḥ sabhāyāṁ rājasaṁsadi । saṁjayo ’yaṁ mahārāja mūrcchitaḥ patito bhuvi । vācaṁ na sr̥jate kāṁ cid dhīnaprajño ’lpacetanaḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । अपश्यत्संजयो नूनं कुन्तीपुत्रान्महारथान् । तैरस्य पुरुषव्याघ्रैर्भृशमुद्वेजितं मनः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । apaśyat saṁjayo nūnaṁ kuntīputrān mahārathān । tair asya puruṣavyāghrair bhr̥śam udvejitaṁ manaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । संजयश्चेतनां लब्ध्वा प्रत्याश्वस्येदमब्रवीत् । धृतराष्ट्रं महाराज सभायां कुरुसंसदि ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । saṁjayaś cetanāṁ labdhvā pratyāśvasyedam abravīt । dhr̥tarāṣṭraṁ mahārāja sabhāyāṁ kurusaṁsadi ॥

दृष्टवानस्मि राजेन्द्र कुन्तीपुत्रान्महारथान् । मत्स्यराजगृहावासादवरोधेन कर्शितान् । शृणु यैर्हि महाराज पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

dr̥ṣṭavān asmi rājendra kuntīputrān mahārathān । matsyarājagr̥hāvāsād avarodhena karśitān । śr̥ṇu yair hi mahārāja pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

यो नैव रोषान्न भयान्न कामान्नार्थकारणात् । न हेतुवादाद्धर्मात्मा सत्यं जह्यात्कथंचन ॥

yo naiva roṣān na bhayān na kāmān nārthakāraṇāt । na hetuvādād dharmātmā satyaṁ jahyāt kathaṁ cana ॥

यः प्रमाणं महाराज धर्मे धर्मभृतां वरः । अजातशत्रुणा तेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

yaḥ pramāṇaṁ mahārāja dharme dharmabhr̥tāṁ varaḥ । ajātaśatruṇā tena pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

यस्य बाहुबले तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश्चन । यो वै सर्वान्महीपालान्वशे चक्रे धनुर्धरः । तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

yasya bāhubale tulyaḥ pr̥thivyāṁ nāsti kaś cana । yo vai sarvān mahīpālān vaśe cakre dhanurdharaḥ । tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

निःसृतानां जतुगृहाद्धिडिम्बात्पुरुषादकात् । य एषामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ॥

niḥsr̥tānāṁ jatugr̥hād dhiḍimbāt puruṣādakāt । ya eṣām abhavad dvīpaḥ kuntīputro vr̥kodaraḥ ॥

याज्ञसेनीमथो यत्र सिन्धुराजोऽपकृष्टवान् । तत्रैषामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ॥

yājñasenīm atho yatra sindhurājo ’pakr̥ṣṭavān । tatraiṣām abhavad dvīpaḥ kuntīputro vr̥kodaraḥ ॥

यश्च तान्संगतान्सर्वान्पाण्डवान्वारणावते । दह्यतो मोचयामास तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत ॥

yaś ca tān saṁgatān sarvān pāṇḍavān vāraṇāvate । dahyato mocayām āsa tena vas te ’bhyayuñjata ॥

कृष्णायाश्चरता प्रीतिं येन क्रोधवशा हताः । प्रविश्य विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम् ॥

kr̥ṣṇāyāś caratā prītiṁ yena krodhavaśā hatāḥ । praviśya viṣamaṁ ghoraṁ parvataṁ gandhamādanam ॥

यस्य नागायुतं वीर्यं भुजयोः सारमर्पितम् । तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

yasya nāgāyutaṁ vīryaṁ bhujayoḥ sāram arpitam । tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

कृष्णद्वितीयो विक्रम्य तुष्ट्यर्थं जातवेदसः । अजयद्यः पुरा वीरो युध्यमानं पुरंदरम् ॥

kr̥ṣṇadvitīyo vikramya tuṣṭyarthaṁ jātavedasaḥ । ajayad yaḥ purā vīro yudhyamānaṁ puraṁdaram ॥

यः स साक्षान्महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम् । तोषयामास युद्धेन देवदेवमुमापतिम् ॥

yaḥ sa sākṣān mahādevaṁ giriśaṁ śūlapāṇinam । toṣayām āsa yuddhena devadevam umāpatim ॥

यश्च सर्वान्वशे चक्रे लोकपालान्धनुर्धरः । तेन वो विजयेनाजौ पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

yaś ca sarvān vaśe cakre lokapālān dhanurdharaḥ । tena vo vijayenājau pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

यः प्रतीचीं दिशं चक्रे वशे म्लेच्छगणायुताम् । स तत्र नकुलो योद्धा चित्रयोधी व्यवस्थितः ॥

yaḥ pratīcīṁ diśaṁ cakre vaśe mlecchagaṇāyutām । sa tatra nakulo yoddhā citrayodhī vyavasthitaḥ ॥

तेन वो दर्शनीयेन वीरेणातिधनुर्भृता । माद्रीपुत्रेण कौरव्य पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

tena vo darśanīyena vīreṇātidhanurbhr̥tā । mādrīputreṇa kauravya pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

यः काशीनङ्गमगधान्कलिङ्गांश्च युधाजयत् । तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

yaḥ kāśīn aṅgamagadhān kaliṅgāṁś ca yudhājayat । tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

यस्य वीर्येण सदृशाश्चत्वारो भुवि मानवाः । अश्वत्थामा धृष्टकेतुः प्रद्युम्नो रुक्मिरेव च ॥

yasya vīryeṇa sadr̥śāś catvāro bhuvi mānavāḥ । aśvatthāmā dhr̥ṣṭaketuḥ pradyumno rukmir eva ca ॥

तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत । यवीयसा नृवीरेण माद्रीनन्दिकरेण च ॥

tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata । yavīyasā nr̥vīreṇa mādrīnandikareṇa ca ॥

तपश्चचार या घोरं काशिकन्या पुरा सती । भीष्मस्य वधमिच्छन्ती प्रेत्यापि भरतर्षभ ॥

tapaś cacāra yā ghoraṁ kāśikanyā purā satī । bhīṣmasya vadham icchantī pretyāpi bharatarṣabha ॥

पाञ्चालस्य सुता जज्ञे दैवाच्च स पुनः पुमान् । स्त्रीपुंसोः पुरुषव्याघ्र यः स वेद गुणागुणान् ॥

pāñcālasya sutā jajñe daivāc ca sa punaḥ pumān । strīpuṁsoḥ puruṣavyāghra yaḥ sa veda guṇāguṇān ॥

यः कलिङ्गान्समापेदे पाञ्चालो युद्धदुर्मदः । शिखण्डिना वः कुरवः कृतास्त्रेणाभ्ययुञ्जत ॥

yaḥ kaliṅgān samāpede pāñcālo yuddhadurmadaḥ । śikhaṇḍinā vaḥ kuravaḥ kr̥tāstreṇābhyayuñjata ॥

यां यक्षः पुरुषं चक्रे भीष्मस्य निधने किल । महेष्वासेन रौद्रेण पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

yāṁ yakṣaḥ puruṣaṁ cakre bhīṣmasya nidhane kila । maheṣvāsena raudreṇa pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

महेष्वासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः । सुमृष्टकवचाः शूरास्तैश्च वस्तेऽभ्ययुञ्जत ॥

maheṣvāsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥ । sumr̥ṣṭakavacāḥ śūrās taiś ca vas te ’bhyayuñjata ॥

यो दीर्घबाहुः क्षिप्रास्त्रो धृतिमान्सत्यविक्रमः । तेन वो वृष्णिवीरेण युयुधानेन संगरः ॥

yo dīrghabāhuḥ kṣiprāstro dhr̥timān satyavikramaḥ । tena vo vr̥ṣṇivīreṇa yuyudhānena saṁgaraḥ ॥

य आसीच्छरणं काले पाण्डवानां महात्मनाम् । रणे तेन विराटेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

ya āsīc charaṇaṁ kāle pāṇḍavānāṁ mahātmanām । raṇe tena virāṭena pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

यः स काशिपती राजा वाराणस्यां महारथः । स तेषामभवद्योद्धा तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत ॥

yaḥ sa kāśipatī rājā vārāṇasyāṁ mahārathaḥ । sa teṣām abhavad yoddhā tena vas te ’bhyayuñjata ॥

शिशुभिर्दुर्जयैः संख्ये द्रौपदेयैर्महात्मभिः । आशीविषसमस्पर्शैः पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

śiśubhir durjayaiḥ saṁkhye draupadeyair mahātmabhiḥ । āśīviṣasamasparśaiḥ pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

यः कृष्णसदृशो वीर्ये युधिष्ठिरसमो दमे । तेनाभिमन्युना संख्ये पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

yaḥ kr̥ṣṇasadr̥śo vīrye yudhiṣṭhirasamo dame । tenābhimanyunā saṁkhye pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

यश्चैवाप्रतिमो वीर्ये धृष्टकेतुर्महायशाः । दुःसहः समरे क्रुद्धः शैशुपालिर्महारथः । तेन वश्चेदिराजेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

yaś caivāpratimo vīrye dhr̥ṣṭaketur mahāyaśāḥ । duḥsahaḥ samare kruddhaḥ śaiśupālir mahārathaḥ । tena vaś cedirājena pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

यः संश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः । तेन वो वासुदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥

yaḥ saṁśrayaḥ pāṇḍavānāṁ devānām iva vāsavaḥ । tena vo vāsudevena pāṇḍavā abhyayuñjata ॥

तथा चेदिपतेर्भ्राता शरभो भरतर्षभ । करकर्षेण सहितस्ताभ्यां वस्तेऽभ्ययुञ्जत ॥

tathā cedipater bhrātā śarabho bharatarṣabha । karakarṣeṇa sahitas tābhyāṁ vas te ’bhyayuñjata ॥

जारासंधिः सहदेवो जयत्सेनश्च तावुभौ । द्रुपदश्च महातेजा बलेन महता वृतः । त्यक्तात्मा पाण्डवार्थाय योत्स्यमानो व्यवस्थितः ॥

jārāsaṁdhiḥ sahadevo jayatsenaś ca tāv ubhau । drupadaś ca mahātejā balena mahatā vr̥taḥ । tyaktātmā pāṇḍavārthāya yotsyamāno vyavasthitaḥ ॥

एते चान्ये च बहवः प्राच्योदीच्या महीक्षितः । शतशो यानपाश्रित्य धर्मराजो व्यवस्थितः ॥

ete cānye ca bahavaḥ prācyodīcyā mahīkṣitaḥ । śataśo yān apāśritya dharmarājo vyavasthitaḥ ॥