Adhyāya 48

वैशंपायन उवाच । समवेतेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत । दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । samaveteṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata । duryodhanam idaṁ vākyaṁ bhīṣmaḥ śāṁtanavo ’bravīt ॥

बृहस्पतिश्चोशना च ब्रह्माणं पर्युपस्थितौ । मरुतश्च सहेन्द्रेण वसवश्च सहाश्विनौ ॥

br̥haspatiś cośanā ca brahmāṇaṁ paryupasthitau । marutaś ca sahendreṇa vasavaś ca sahāśvinau ॥

आदित्याश्चैव साध्याश्च ये च सप्तर्षयो दिवि । विश्वावसुश्च गन्धर्वः शुभाश्चाप्सरसां गणाः ॥

ādityāś caiva sādhyāś ca ye ca saptarṣayo divi । viśvāvasuś ca gandharvaḥ śubhāś cāpsarasāṁ gaṇāḥ ॥

नमस्कृत्वोपजग्मुस्ते लोकवृद्धं पितामहम् । परिवार्य च विश्वेशं पर्यासत दिवौकसः ॥

namaskr̥tvopajagmus te lokavr̥ddhaṁ pitāmaham । parivārya ca viśveśaṁ paryāsata divaukasaḥ ॥

तेषां मनश्च तेजश्चाप्याददानौ दिवौकसाम् । पूर्वदेवौ व्यतिक्रान्तौ नरनारायणावृषी ॥

teṣāṁ manaś ca tejaś cāpy ādadānau divaukasām । pūrvadevau vyatikrāntau naranārāyaṇāv r̥ṣī ॥

बृहस्पतिश्च पप्रच्छ ब्राह्मणं काविमाविति । भवन्तं नोपतिष्ठेते तौ नः शंस पितामह ॥

br̥haspatiś ca papraccha brāhmaṇaṁ kāv imāv iti । bhavantaṁ nopatiṣṭhete tau naḥ śaṁsa pitāmaha ॥

ब्रह्मोवाच । यावेतौ पृथिवीं द्यां च भासयन्तौ तपस्विनौ । ज्वलन्तौ रोचमानौ च व्याप्यातीतौ महाबलौ ॥

brahmovāca । yāv etau pr̥thivīṁ dyāṁ ca bhāsayantau tapasvinau । jvalantau rocamānau ca vyāpyātītau mahābalau ॥

नरनारायणावेतौ लोकाल्लोकं समास्थितौ । ऊर्जितौ स्वेन तपसा महासत्त्वपराक्रमौ ॥

naranārāyaṇāv etau lokāl lokaṁ samāsthitau । ūrjitau svena tapasā mahāsattvaparākramau ॥

एतौ हि कर्मणा लोकान्नन्दयामासतुर्ध्रुवौ । असुराणामभावाय देवगन्धर्वपूजितौ ॥

etau hi karmaṇā lokān nandayām āsatur dhruvau । asurāṇām abhāvāya devagandharvapūjitau ॥

वैशंपायन उवाच । जगाम शक्रस्तच्छ्रुत्वा यत्र तौ तेपतुस्तपः । सार्धं देवगणैः सर्वैर्बृहस्पतिपुरोगमैः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । jagāma śakras tac chrutvā yatra tau tepatus tapaḥ । sārdhaṁ devagaṇaiḥ sarvair br̥haspatipurogamaiḥ ॥

तदा देवासुरे घोरे भये जाते दिवौकसाम् । अयाचत महात्मानौ नरनारायणौ वरम् ॥

tadā devāsure ghore bhaye jāte divaukasām । ayācata mahātmānau naranārāyaṇau varam ॥

तावब्रूतां वृणीष्वेति तदा भरतसत्तम । अथैतावब्रवीच्छक्रः साह्यं नः क्रियतामिति ॥

tāv abrūtāṁ vr̥ṇīṣveti tadā bharatasattama । athaitāv abravīc chakraḥ sāhyaṁ naḥ kriyatām iti ॥

ततस्तौ शक्रमब्रूतां करिष्यावो यदिच्छसि । ताभ्यां च सहितः शक्रो विजिग्ये दैत्यदानवान् ॥

tatas tau śakram abrūtāṁ kariṣyāvo yad icchasi । tābhyāṁ ca sahitaḥ śakro vijigye daityadānavān ॥

नर इन्द्रस्य संग्रामे हत्वा शत्रून्परंतपः । पौलोमान्कालखञ्जांश्च सहस्राणि शतानि च ॥

nara indrasya saṁgrāme hatvā śatrūn paraṁtapaḥ । paulomān kālakhañjāṁś ca sahasrāṇi śatāni ca ॥

एष भ्रान्ते रथे तिष्ठन्भल्लेनापहरच्छिरः । जम्भस्य ग्रसमानस्य यज्ञमर्जुन आहवे ॥

eṣa bhrānte rathe tiṣṭhan bhallenāpaharac chiraḥ । jambhasya grasamānasya yajñam arjuna āhave ॥

एष पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजत् । हत्वा षष्टिसहस्राणि निवातकवचान्रणे ॥

eṣa pāre samudrasya hiraṇyapuram ārujat । hatvā ṣaṣṭisahasrāṇi nivātakavacān raṇe ॥

एष देवान्सहेन्द्रेण जित्वा परपुरंजयः । अतर्पयन्महाबाहुरर्जुनो जातवेदसम् । नारायणस्तथैवात्र भूयसोऽन्याञ्जघान ह ॥

eṣa devān sahendreṇa jitvā parapuraṁjayaḥ । atarpayan mahābāhur arjuno jātavedasam । nārāyaṇas tathaivātra bhūyaso ’nyāñ jaghāna ha ॥

एवमेतौ महावीर्यौ तौ पश्यत समागतौ । वासुदेवार्जुनौ वीरौ समवेतौ महारथौ ॥

evam etau mahāvīryau tau paśyata samāgatau । vāsudevārjunau vīrau samavetau mahārathau ॥

नरनारायणौ देवौ पूर्वदेवाविति श्रुतिः । अजेयौ मानुषे लोके सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥

naranārāyaṇau devau pūrvadevāv iti śrutiḥ । ajeyau mānuṣe loke sendrair api surāsuraiḥ ॥

एष नारायणः कृष्णः फल्गुनस्तु नरः स्मृतः । नारायणो नरश्चैव सत्त्वमेकं द्विधाकृतम् ॥

eṣa nārāyaṇaḥ kr̥ṣṇaḥ phalgunas tu naraḥ smr̥taḥ । nārāyaṇo naraś caiva sattvam ekaṁ dvidhākr̥tam ॥

एतौ हि कर्मणा लोकानश्नुवातेऽक्षयान्ध्रुवान् । तत्र तत्रैव जायेते युद्धकाले पुनः पुनः ॥

etau hi karmaṇā lokān aśnuvāte ’kṣayān dhruvān । tatra tatraiva jāyete yuddhakāle punaḥ punaḥ ॥

तस्मात्कर्मैव कर्तव्यमिति होवाच नारदः । एतद्धि सर्वमाचष्ट वृष्णिचक्रस्य वेदवित् ॥

tasmāt karmaiva kartavyam iti hovāca nāradaḥ । etad dhi sarvam ācaṣṭa vr̥ṣṇicakrasya vedavit ॥

शङ्खचक्रगदाहस्तं यदा द्रक्ष्यसि केशवम् । पर्याददानं चास्त्राणि भीमधन्वानमर्जुनम् ॥

śaṅkhacakragadāhastaṁ yadā drakṣyasi keśavam । paryādadānaṁ cāstrāṇi bhīmadhanvānam arjunam ॥

सनातनौ महात्मानौ कृष्णावेकरथे स्थितौ । दुर्योधन तदा तात स्मर्तासि वचनं मम ॥

sanātanau mahātmānau kr̥ṣṇāv ekarathe sthitau । duryodhana tadā tāta smartāsi vacanaṁ mama ॥

नो चेदयमभावः स्यात्कुरूणां प्रत्युपस्थितः । अर्थाच्च तात धर्माच्च तव बुद्धिरुपप्लुता ॥

no ced ayam abhāvaḥ syāt kurūṇāṁ pratyupasthitaḥ । arthāc ca tāta dharmāc ca tava buddhir upaplutā ॥

न चेद्ग्रहीष्यसे वाक्यं श्रोतासि सुबहून्हतान् । तवैव हि मतं सर्वे कुरवः पर्युपासते ॥

na ced grahīṣyase vākyaṁ śrotāsi subahūn hatān । tavaiva hi mataṁ sarve kuravaḥ paryupāsate ॥

त्रयाणामेव च मतं तत्त्वमेकोऽनुमन्यसे । रामेण चैव शप्तस्य कर्णस्य भरतर्षभ ॥

trayāṇām eva ca mataṁ tattvam eko ’numanyase । rāmeṇa caiva śaptasya karṇasya bharatarṣabha ॥

दुर्जातेः सूतपुत्रस्य शकुनेः सौबलस्य च । तथा क्षुद्रस्य पापस्य भ्रातुर्दुःशासनस्य च ॥

durjāteḥ sūtaputrasya śakuneḥ saubalasya ca । tathā kṣudrasya pāpasya bhrātur duḥśāsanasya ca ॥

कर्ण उवाच । नैवमायुष्मता वाच्यं यन्मामात्थ पितामह । क्षत्रधर्मे स्थितो ह्यस्मि स्वधर्मादनपेयिवान् ॥

karṇa uvāca । naivam āyuṣmatā vācyaṁ yan mām āttha pitāmaha । kṣatradharme sthito hy asmi svadharmād anapeyivān ॥

किं चान्यन्मयि दुर्वृत्तं येन मां परिगर्हसे । न हि मे वृजिनं किंचिद्धार्तराष्ट्रा विदुः क्वचित् ॥

kiṁ cānyan mayi durvr̥ttaṁ yena māṁ parigarhase । na hi me vr̥jinaṁ kiṁ cid dhārtarāṣṭrā viduḥ kva cit ॥

राज्ञो हि धृतराष्ट्रस्य सर्वं कार्यं प्रियं मया । तथा दुर्योधनस्यापि स हि राज्ये समाहितः ॥

rājño hi dhr̥tarāṣṭrasya sarvaṁ kāryaṁ priyaṁ mayā । tathā duryodhanasyāpi sa hi rājye samāhitaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । कर्णस्य तु वचः श्रुत्वा भीष्मः शांतनवः पुनः । धृतराष्ट्रं महाराजमाभाष्येदं वचोऽब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । karṇasya tu vacaḥ śrutvā bhīṣmaḥ śāṁtanavaḥ punaḥ । dhr̥tarāṣṭraṁ mahārājam ābhāṣyedaṁ vaco ’bravīt ॥

यदयं कत्थते नित्यं हन्ताहं पाण्डवानिति । नायं कलापि संपूर्णा पाण्डवानां महात्मनाम् ॥

yad ayaṁ katthate nityaṁ hantāhaṁ pāṇḍavān iti । nāyaṁ kalāpi saṁpūrṇā pāṇḍavānāṁ mahātmanām ॥

अनयो योऽयमागन्ता पुत्राणां ते दुरात्मनाम् । तदस्य कर्म जानीहि सूतपुत्रस्य दुर्मतेः ॥

anayo yo ’yam āgantā putrāṇāṁ te durātmanām । tad asya karma jānīhi sūtaputrasya durmateḥ ॥

एनमाश्रित्य पुत्रस्ते मन्दबुद्धिः सुयोधनः । अवमन्यत तान्वीरान्देवपुत्रानरिंदमान् ॥

enam āśritya putras te mandabuddhiḥ suyodhanaḥ । avamanyata tān vīrān devaputrān ariṁdamān ॥

किं चाप्यनेन तत्कर्म कृतं पूर्वं सुदुष्करम् । तैर्यथा पाण्डवैः सर्वैरेकैकेन कृतं पुरा ॥

kiṁ cāpy anena tat karma kr̥taṁ pūrvaṁ suduṣkaram । tair yathā pāṇḍavaiḥ sarvair ekaikena kr̥taṁ purā ॥

दृष्ट्वा विराटनगरे भ्रातरं निहतं प्रियम् । धनंजयेन विक्रम्य किमनेन तदा कृतम् ॥

dr̥ṣṭvā virāṭanagare bhrātaraṁ nihataṁ priyam । dhanaṁjayena vikramya kim anena tadā kr̥tam ॥

सहितान्हि कुरून्सर्वानभियातो धनंजयः । प्रमथ्य चाच्छिनद्गावः किमयं प्रोषितस्तदा ॥

sahitān hi kurūn sarvān abhiyāto dhanaṁjayaḥ । pramathya cācchinad gāvaḥ kim ayaṁ proṣitas tadā ॥

गन्धर्वैर्घोषयात्रायां ह्रियते यत्सुतस्तव । क्व तदा सूतपुत्रोऽभूद्य इदानीं वृषायते ॥

gandharvair ghoṣayātrāyāṁ hriyate yat sutas tava । kva tadā sūtaputro ’bhūd ya idānīṁ vr̥ṣāyate ॥

ननु तत्रापि पार्थेन भीमेन च महात्मना । यमाभ्यामेव चागम्य गन्धर्वास्ते पराजिताः ॥

nanu tatrāpi pārthena bhīmena ca mahātmanā । yamābhyām eva cāgamya gandharvās te parājitāḥ ॥

एतान्यस्य मृषोक्तानि बहूनि भरतर्षभ । विकत्थनस्य भद्रं ते सदा धर्मार्थलोपिनः ॥

etāny asya mr̥ṣoktāni bahūni bharatarṣabha । vikatthanasya bhadraṁ te sadā dharmārthalopinaḥ ॥

भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा भारद्वाजो महामनाः । धृतराष्ट्रमुवाचेदं राजमध्येऽभिपूजयन् ॥

bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā bhāradvājo mahāmanāḥ । dhr̥tarāṣṭram uvācedaṁ rājamadhye ’bhipūjayan ॥

यदाह भरतश्रेष्ठो भीष्मस्तत्क्रियतां नृप । न काममर्थलिप्सूनां वचनं कर्तुमर्हसि ॥

yad āha bharataśreṣṭho bhīṣmas tat kriyatāṁ nr̥pa । na kāmam arthalipsūnāṁ vacanaṁ kartum arhasi ॥

पुरा युद्धात्साधु मन्ये पाण्डवैः सह संगमम् । यद्वाक्यमर्जुनेनोक्तं संजयेन निवेदितम् ॥

purā yuddhāt sādhu manye pāṇḍavaiḥ saha saṁgamam । yad vākyam arjunenoktaṁ saṁjayena niveditam ॥

सर्वं तदभिजानामि करिष्यति च पाण्डवः । न ह्यस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽस्ति धनुर्धरः ॥

sarvaṁ tad abhijānāmi kariṣyati ca pāṇḍavaḥ । na hy asya triṣu lokeṣu sadr̥śo ’sti dhanurdharaḥ ॥

अनादृत्य तु तद्वाक्यमर्थवद्द्रोणभीष्मयोः । ततः स संजयं राजा पर्यपृच्छत पाण्डवम् ॥

anādr̥tya tu tad vākyam arthavad droṇabhīṣmayoḥ । tataḥ sa saṁjayaṁ rājā paryapr̥cchata pāṇḍavam ॥

तदैव कुरवः सर्वे निराशा जीवितेऽभवन् । भीष्मद्रोणौ यदा राजा न सम्यगनुभाषते ॥

tadaiva kuravaḥ sarve nirāśā jīvite ’bhavan । bhīṣmadroṇau yadā rājā na samyag anubhāṣate ॥