Adhyāya 47

धृतराष्ट्र उवाच । पृच्छामि त्वां संजय राजमध्ये; किमब्रवीद्वाक्यमदीनसत्त्वः । धनंजयस्तात युधां प्रणेता; दुरात्मनां जीवितच्छिन्महात्मा ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । pr̥cchāmi tvāṁ saṁjaya rājamadhye; kim abravīd vākyam adīnasattvaḥ । dhanaṁjayas tāta yudhāṁ praṇetā; durātmanāṁ jīvitacchin mahātmā ॥

संजय उवाच । दुर्योधनो वाचमिमां शृणोतु; यदब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानः । युधिष्ठिरस्यानुमते महात्मा; धनंजयः शृण्वतः केशवस्य ॥

saṁjaya uvāca । duryodhano vācam imāṁ śr̥ṇotu; yad abravīd arjuno yotsyamānaḥ । yudhiṣṭhirasyānumate mahātmā; dhanaṁjayaḥ śr̥ṇvataḥ keśavasya ॥

अन्वत्रस्तो बाहुवीर्यं विदान; उपह्वरे वासुदेवस्य धीरः । अवोचन्मां योत्स्यमानः किरीटी; मध्ये ब्रूया धार्तराष्ट्रं कुरूणाम् ॥

anvatrasto bāhuvīryaṁ vidāna; upahvare vāsudevasya dhīraḥ । avocan māṁ yotsyamānaḥ kirīṭī; madhye brūyā dhārtarāṣṭraṁ kurūṇām ॥

ये वै राजानः पाण्डवायोधनाय; समानीताः शृण्वतां चापि तेषाम् । यथा समग्रं वचनं मयोक्तं; सहामात्यं श्रावयेथा नृपं तम् ॥

ye vai rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya; samānītāḥ śr̥ṇvatāṁ cāpi teṣām । yathā samagraṁ vacanaṁ mayoktaṁ; sahāmātyaṁ śrāvayethā nr̥paṁ tam ॥

यथा नूनं देवराजस्य देवाः; शुश्रूषन्ते वज्रहस्तस्य सर्वे । तथाशृण्वन्पाण्डवाः सृञ्जयाश्च; किरीटिना वाचमुक्तां समर्थाम् ॥

yathā nūnaṁ devarājasya devāḥ; śuśrūṣante vajrahastasya sarve । tathāśr̥ṇvan pāṇḍavāḥ sr̥ñjayāś ca; kirīṭinā vācam uktāṁ samarthām ॥

इत्यब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानो; गाण्डीवधन्वा लोहितपद्मनेत्रः । न चेद्राज्यं मुञ्चति धार्तराष्ट्रो; युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः । अस्ति नूनं कर्म कृतं पुरस्ता;दनिर्विष्टं पापकं धार्तराष्ट्रैः ॥

ity abravīd arjuno yotsyamāno; gāṇḍīvadhanvā lohitapadmanetraḥ । na ced rājyaṁ muñcati dhārtarāṣṭro; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ । asti nūnaṁ karma kr̥taṁ purastād; anirviṣṭaṁ pāpakaṁ dhārtarāṣṭraiḥ ॥

येषां युद्धं भीमसेनार्जुनाभ्यां; तथाश्विभ्यां वासुदेवेन चैव । शैनेयेन ध्रुवमात्तायुधेन; धृष्टद्युम्नेनाथ शिखण्डिना च । युधिष्ठिरेणेन्द्रकल्पेन चैव; योऽपध्यानान्निर्दहेद्गां दिवं च ॥

yeṣāṁ yuddhaṁ bhīmasenārjunābhyāṁ; tathāśvibhyāṁ vāsudevena caiva । śaineyena dhruvam āttāyudhena; dhr̥ṣṭadyumnenātha śikhaṇḍinā ca । yudhiṣṭhireṇendrakalpena caiva; yo ’padhyānān nirdahed gāṁ divaṁ ca ॥

तैश्चेद्युद्धं मन्यते धार्तराष्ट्रो; निर्वृत्तोऽर्थः सकलः पाण्डवानाम् । मा तत्कार्षीः पाण्डवार्थाय हेतो;रुपैहि युद्धं यदि मन्यसे त्वम् ॥

taiś ced yuddhaṁ manyate dhārtarāṣṭro; nirvr̥tto ’rthaḥ sakalaḥ pāṇḍavānām । mā tat kārṣīḥ pāṇḍavārthāya hetor; upaihi yuddhaṁ yadi manyase tvam ॥

यां तां वने दुःखशय्यामुवास; प्रव्राजितः पाण्डवो धर्मचारी । आशिष्यते दुःखतरामनर्था;मन्त्यां शय्यां धार्तराष्ट्रः परासुः ॥

yāṁ tāṁ vane duḥkhaśayyām uvāsa; pravrājitaḥ pāṇḍavo dharmacārī । āśiṣyate duḥkhatarām anarthām; antyāṁ śayyāṁ dhārtarāṣṭraḥ parāsuḥ ॥

ह्रिया ज्ञानेन तपसा दमेन; क्रोधेनाथो धर्मगुप्त्या धनेन । अन्यायवृत्तः कुरुपाण्डवेया;नध्यातिष्ठद्धार्तराष्ट्रो दुरात्मा ॥

hriyā jñānena tapasā damena; krodhenātho dharmaguptyā dhanena । anyāyavr̥ttaḥ kurupāṇḍaveyān; adhyātiṣṭhad dhārtarāṣṭro durātmā ॥

मायोपधः प्रणिधानार्जवाभ्यां; तपोदमाभ्यां धर्मगुप्त्या बलेन । सत्यं ब्रुवन्प्रीतियुक्त्यानृतेन; तितिक्षमाणः क्लिश्यमानोऽतिवेलम् ॥

māyopadhaḥ praṇidhānārjavābhyāṁ; tapodamābhyāṁ dharmaguptyā balena । satyaṁ bruvan prītiyuktyānr̥tena; titikṣamāṇaḥ kliśyamāno ’tivelam ॥

यदा ज्येष्ठः पाण्डवः संशितात्मा; क्रोधं यत्तं वर्षपूगान्सुघोरम् । अवस्रष्टा कुरुषूद्वृत्तचेता;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā jyeṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ saṁśitātmā; krodhaṁ yat taṁ varṣapūgān sughoram । avasraṣṭā kuruṣūdvr̥ttacetās; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

कृष्णवर्त्मेव ज्वलितः समिद्धो; यथा दहेत्कक्षमग्निर्निदाघे । एवं दग्धा धार्तराष्ट्रस्य सेनां; युधिष्ठिरः क्रोधदीप्तोऽनुवीक्ष्य ॥

kr̥ṣṇavartmeva jvalitaḥ samiddho; yathā dahet kakṣam agnir nidāghe । evaṁ dagdhā dhārtarāṣṭrasya senāṁ; yudhiṣṭhiraḥ krodhadīpto ’nuvīkṣya ॥

यदा द्रष्टा भीमसेनं रणस्थं; गदाहस्तं क्रोधविषं वमन्तम् । दुर्मर्षणं पाण्डवं भीमवेगं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā draṣṭā bhīmasenaṁ raṇasthaṁ; gadāhastaṁ krodhaviṣaṁ vamantam । durmarṣaṇaṁ pāṇḍavaṁ bhīmavegaṁ; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

महासिंहो गाव इव प्रविश्य; गदापाणिर्धार्तराष्ट्रानुपेत्य । यदा भीमो भीमरूपो निहन्ता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

mahāsiṁho gāva iva praviśya; gadāpāṇir dhārtarāṣṭrān upetya । yadā bhīmo bhīmarūpo nihantā; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

महाभये वीतभयः कृतास्त्रः; समागमे शत्रुबलावमर्दी । सकृद्रथेन प्रतियाद्रथौघा;न्पदातिसंघान्गदयाभिनिघ्नन् ॥

mahābhaye vītabhayaḥ kr̥tāstraḥ; samāgame śatrubalāvamardī । sakr̥d rathena pratiyād rathaughān; padātisaṁghān gadayābhinighnan ॥

सैन्याननेकांस्तरसा विमृद्न;न्यदा क्षेप्ता धार्तराष्ट्रस्य सैन्यम् । छिन्दन्वनं परशुनेव शूर;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

sainyān anekāṁs tarasā vimr̥dnan; yadā kṣeptā dhārtarāṣṭrasya sainyam । chindan vanaṁ paraśuneva śūras; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

तृणप्रायं ज्वलनेनेव दग्धं; ग्रामं यथा धार्तराष्ट्रः समीक्ष्य । पक्वं सस्यं वैद्युतेनेव दग्धं; परासिक्तं विपुलं स्वं बलौघम् ॥

tr̥ṇaprāyaṁ jvalaneneva dagdhaṁ; grāmaṁ yathā dhārtarāṣṭraḥ samīkṣya । pakvaṁ sasyaṁ vaidyuteneva dagdhaṁ; parāsiktaṁ vipulaṁ svaṁ balaugham ॥

हतप्रवीरं विमुखं भयार्तं; पराङ्मुखं प्रायशोऽधृष्टयोधम् । शस्त्रार्चिषा भीमसेनेन दग्धं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

hatapravīraṁ vimukhaṁ bhayārtaṁ; parāṅmukhaṁ prāyaśo ’dhr̥ṣṭayodham । śastrārciṣā bhīmasenena dagdhaṁ; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

उपासङ्गादुद्धरन्दक्षिणेन; परःशतान्नकुलश्चित्रयोधी । यदा रथाग्र्यो रथिनः प्रचेता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

upāsaṅgād uddharan dakṣiṇena; paraḥśatān nakulaś citrayodhī । yadā rathāgryo rathinaḥ pracetā; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

सुखोचितो दुःखशय्यां वनेषु; दीर्घं कालं नकुलो यामशेत । आशीविषः क्रुद्ध इव श्वसन्भृशं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

sukhocito duḥkhaśayyāṁ vaneṣu; dīrghaṁ kālaṁ nakulo yām aśeta । āśīviṣaḥ kruddha iva śvasan bhr̥śaṁ; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

त्यक्तात्मानः पार्थिवायोधनाय; समादिष्टा धर्मराजेन वीराः । रथैः शुभ्रैः सैन्यमभिद्रवन्तो; दृष्ट्वा पश्चात्तप्स्यते धार्तराष्ट्रः ॥

tyaktātmānaḥ pārthivāyodhanāya; samādiṣṭā dharmarājena vīrāḥ । rathaiḥ śubhraiḥ sainyam abhidravanto; dr̥ṣṭvā paścāt tapsyate dhārtarāṣṭraḥ ॥

शिशून्कृतास्त्रानशिशुप्रकाशा;न्यदा द्रष्टा कौरवः पञ्च शूरान् । त्यक्त्वा प्राणान्केकयानाद्रवन्त;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

śiśūn kr̥tāstrān aśiśuprakāśān; yadā draṣṭā kauravaḥ pañca śūrān । tyaktvā prāṇān kekayān ādravantas; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

यदा गतोद्वाहमकूजनाक्षं; सुवर्णतारं रथमाततायी । दान्तैर्युक्तं सहदेवोऽधिरूढः; शिरांसि राज्ञां क्षेप्स्यते मार्गणौघैः ॥

yadā gatodvāham akūjanākṣaṁ; suvarṇatāraṁ ratham ātatāyī । dāntair yuktaṁ sahadevo ’dhirūḍhaḥ; śirāṁsi rājñāṁ kṣepsyate mārgaṇaughaiḥ ॥

महाभये संप्रवृत्ते रथस्थं; विवर्तमानं समरे कृतास्त्रम् । सर्वां दिशं संपतन्तं समीक्ष्य; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

mahābhaye saṁpravr̥tte rathasthaṁ; vivartamānaṁ samare kr̥tāstram । sarvāṁ diśaṁ saṁpatantaṁ samīkṣya; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

ह्रीनिषेधो निपुणः सत्यवादी; महाबलः सर्वधर्मोपपन्नः । गान्धारिमार्च्छंस्तुमुले क्षिप्रकारी; क्षेप्ता जनान्सहदेवस्तरस्वी ॥

hrīniṣedho nipuṇaḥ satyavādī; mahābalaḥ sarvadharmopapannaḥ । gāndhārim ārcchaṁs tumule kṣiprakārī; kṣeptā janān sahadevas tarasvī ॥

यदा द्रष्टा द्रौपदेयान्महेषू;ञ्शूरान्कृतास्त्रान्रथयुद्धकोविदान् । आशीविषान्घोरविषानिवायत;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā draṣṭā draupadeyān maheṣūñ; śūrān kr̥tāstrān rathayuddhakovidān । āśīviṣān ghoraviṣān ivāyatas; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

यदाभिमन्युः परवीरघाती; शरैः परान्मेघ इवाभिवर्षन् । विगाहिता कृष्णसमः कृतास्त्र;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadābhimanyuḥ paravīraghātī; śaraiḥ parān megha ivābhivarṣan । vigāhitā kr̥ṣṇasamaḥ kr̥tāstras; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

यदा द्रष्टा बालमबालवीर्यं; द्विषच्चमूं मृत्युमिवापतन्तम् । सौभद्रमिन्द्रप्रतिमं कृतास्त्रं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā draṣṭā bālam abālavīryaṁ; dviṣaccamūṁ mr̥tyum ivāpatantam । saubhadram indrapratimaṁ kr̥tāstraṁ; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

प्रभद्रकाः शीघ्रतरा युवानो; विशारदाः सिंहसमानवीर्याः । यदा क्षेप्तारो धार्तराष्ट्रान्ससैन्यां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

prabhadrakāḥ śīghratarā yuvāno; viśāradāḥ siṁhasamānavīryāḥ । yadā kṣeptāro dhārtarāṣṭrān sasainyāṁs; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

वृद्धौ विराटद्रुपदौ महारथौ; पृथक्चमूभ्यामभिवर्तमानौ । यदा द्रष्टारौ धार्तराष्ट्रान्ससैन्यां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

vr̥ddhau virāṭadrupadau mahārathau; pr̥thak camūbhyām abhivartamānau । yadā draṣṭārau dhārtarāṣṭrān sasainyāṁs; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

यदा कृतास्त्रो द्रुपदः प्रचिन्व;ञ्शिरांसि यूनां समरे रथस्थः । क्रुद्धः शरैश्छेत्स्यति चापमुक्तै;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā kr̥tāstro drupadaḥ pracinvañ; śirāṁsi yūnāṁ samare rathasthaḥ । kruddhaḥ śaraiś chetsyati cāpamuktais; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

यदा विराटः परवीरघाती; मर्मान्तरे शत्रुचमूं प्रवेष्टा । मत्स्यैः सार्धमनृशंसरूपै;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā virāṭaḥ paravīraghātī; marmāntare śatrucamūṁ praveṣṭā । matsyaiḥ sārdham anr̥śaṁsarūpais; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

ज्येष्ठं मात्स्यानामनृशंसरूपं; विराटपुत्रं रथिनं पुरस्तात् । यदा द्रष्टा दंशितं पाण्डवार्थे; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

jyeṣṭhaṁ mātsyānām anr̥śaṁsarūpaṁ; virāṭaputraṁ rathinaṁ purastāt । yadā draṣṭā daṁśitaṁ pāṇḍavārthe; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

रणे हते कौरवाणां प्रवीरे; शिखण्डिना सत्तमे शंतनूजे । न जातु नः शत्रवो धारयेयु;रसंशयं सत्यमेतद्ब्रवीमि ॥

raṇe hate kauravāṇāṁ pravīre; śikhaṇḍinā sattame śaṁtanūje । na jātu naḥ śatravo dhārayeyur; asaṁśayaṁ satyam etad bravīmi ॥

यदा शिखण्डी रथिनः प्रचिन्व;न्भीष्मं रथेनाभियाता वरूथी । दिव्यैर्हयैरवमृद्नन्रथौघां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā śikhaṇḍī rathinaḥ pracinvan; bhīṣmaṁ rathenābhiyātā varūthī । divyair hayair avamr̥dnan rathaughāṁs; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

यदा द्रष्टा सृञ्जयानामनीके; धृष्टद्युम्नं प्रमुखे रोचमानम् । अस्त्रं यस्मै गुह्यमुवाच धीमा;न्द्रोणस्तदा तप्स्यति धार्तराष्ट्रः ॥

yadā draṣṭā sr̥ñjayānām anīke; dhr̥ṣṭadyumnaṁ pramukhe rocamānam । astraṁ yasmai guhyam uvāca dhīmān; droṇas tadā tapsyati dhārtarāṣṭraḥ ॥

यदा स सेनापतिरप्रमेयः; पराभवन्निषुभिर्धार्तराष्ट्रान् । द्रोणं रणे शत्रुसहोऽभियाता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā sa senāpatir aprameyaḥ; parābhavann iṣubhir dhārtarāṣṭrān । droṇaṁ raṇe śatrusaho ’bhiyātā; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

ह्रीमान्मनीषी बलवान्मनस्वी; स लक्ष्मीवान्सोमकानां प्रबर्हः । न जातु तं शत्रवोऽन्ये सहेर;न्येषां स स्यादग्रणीर्वृष्णिसिंहः ॥

hrīmān manīṣī balavān manasvī; sa lakṣmīvān somakānāṁ prabarhaḥ । na jātu taṁ śatravo ’nye saheran; yeṣāṁ sa syād agraṇīr vr̥ṣṇisiṁhaḥ ॥

ब्रूयाच्च मा प्रवृणीष्वेति लोके; युद्धेऽद्वितीयं सचिवं रथस्थम् । शिनेर्नप्तारं प्रवृणीम सात्यकिं; महाबलं वीतभयं कृतास्त्रम् ॥

brūyāc ca mā pravr̥ṇīṣveti loke; yuddhe ’dvitīyaṁ sacivaṁ rathastham । śiner naptāraṁ pravr̥ṇīma sātyakiṁ; mahābalaṁ vītabhayaṁ kr̥tāstram ॥

यदा शिनीनामधिपो मयोक्तः; शरैः परान्मेघ इव प्रवर्षन् । प्रच्छादयिष्यञ्शरजालेन योधां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā śinīnām adhipo mayoktaḥ; śaraiḥ parān megha iva pravarṣan । pracchādayiṣyañ śarajālena yodhāṁs; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

यदा धृतिं कुरुते योत्स्यमानः; स दीर्घबाहुर्दृढधन्वा महात्मा । सिंहस्येव गन्धमाघ्राय गावः; संवेष्टन्ते शत्रवोऽस्माद्यथाग्नेः ॥

yadā dhr̥tiṁ kurute yotsyamānaḥ; sa dīrghabāhur dr̥ḍhadhanvā mahātmā । siṁhasyeva gandham āghrāya gāvaḥ; saṁveṣṭante śatravo ’smād yathāgneḥ ॥

स दीर्घबाहुर्दृढधन्वा महात्मा; भिन्द्याद्गिरीन्संहरेत्सर्वलोकान् । अस्त्रे कृती निपुणः क्षिप्रहस्तो; दिवि स्थितः सूर्य इवाभिभाति ॥

sa dīrghabāhur dr̥ḍhadhanvā mahātmā; bhindyād girīn saṁharet sarvalokān । astre kr̥tī nipuṇaḥ kṣiprahasto; divi sthitaḥ sūrya ivābhibhāti ॥

चित्रः सूक्ष्मः सुकृतो यादवस्य; अस्त्रे योगो वृष्णिसिंहस्य भूयान् । यथाविधं योगमाहुः प्रशस्तं; सर्वैर्गुणैः सात्यकिस्तैरुपेतः ॥

citraḥ sūkṣmaḥ sukr̥to yādavasya; astre yogo vr̥ṣṇisiṁhasya bhūyān । yathāvidhaṁ yogam āhuḥ praśastaṁ; sarvair guṇaiḥ sātyakis tair upetaḥ ॥

हिरण्मयं श्वेतहयैश्चतुर्भि;र्यदा युक्तं स्यन्दनं माधवस्य । द्रष्टा युद्धे सात्यकेर्वै सुयोधन;स्तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः ॥

hiraṇmayaṁ śvetahayaiś caturbhir; yadā yuktaṁ syandanaṁ mādhavasya । draṣṭā yuddhe sātyaker vai suyodhanas; tadā tapsyaty akr̥tātmā sa mandaḥ ॥

यदा रथं हेममणिप्रकाशं; श्वेताश्वयुक्तं वानरकेतुमुग्रम् । द्रष्टा रणे संयतं केशवेन; तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः ॥

yadā rathaṁ hemamaṇiprakāśaṁ; śvetāśvayuktaṁ vānaraketum ugram । draṣṭā raṇe saṁyataṁ keśavena; tadā tapsyaty akr̥tātmā sa mandaḥ ॥

यदा मौर्व्यास्तलनिष्पेषमुग्रं; महाशब्दं वज्रनिष्पेषतुल्यम् । विधूयमानस्य महारणे मया; गाण्डीवस्य श्रोष्यति मन्दबुद्धिः ॥

yadā maurvyās talaniṣpeṣam ugraṁ; mahāśabdaṁ vajraniṣpeṣatulyam । vidhūyamānasya mahāraṇe mayā; gāṇḍīvasya śroṣyati mandabuddhiḥ ॥

तदा मूढो धृतराष्ट्रस्य पुत्र;स्तप्ता युद्धे दुर्मतिर्दुःसहायः । दृष्ट्वा सैन्यं बाणवर्षान्धकारं; प्रभज्यन्तं गोकुलवद्रणाग्रे ॥

tadā mūḍho dhr̥tarāṣṭrasya putras; taptā yuddhe durmatir duḥsahāyaḥ । dr̥ṣṭvā sainyaṁ bāṇavarṣāndhakāraṁ; prabhajyantaṁ gokulavad raṇāgre ॥

बलाहकादुच्चरन्तीव विद्यु;त्सहस्रघ्नी द्विषतां संगमेषु । अस्थिच्छिदो मर्मभिदो वमेच्छरां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

balāhakād uccarantīva vidyut; sahasraghnī dviṣatāṁ saṁgameṣu । asthicchido marmabhido vamec charāṁs; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

यदा द्रष्टा ज्यामुखाद्बाणसंघा;न्गाण्डीवमुक्तान्पततः शिताग्रान् । नागान्हयान्वर्मिणश्चाददानां;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā draṣṭā jyāmukhād bāṇasaṁghān; gāṇḍīvamuktān patataḥ śitāgrān । nāgān hayān varmiṇaś cādadānāṁs; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

यदा मन्दः परबाणान्विमुक्ता;न्ममेषुभिर्ह्रियमाणान्प्रतीपम् । तिर्यग्विद्वांश्छिद्यमानान्क्षुरप्रै;स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā mandaḥ parabāṇān vimuktān; mameṣubhir hriyamāṇān pratīpam । tiryag vidvāṁś chidyamānān kṣuraprais; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

यदा विपाठा मद्भुजविप्रमुक्ता; द्विजाः फलानीव महीरुहाग्रात् । प्रच्छेत्तार उत्तमाङ्गानि यूनां; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā vipāṭhā madbhujavipramuktā; dvijāḥ phalānīva mahīruhāgrāt । pracchettāra uttamāṅgāni yūnāṁ; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

यदा द्रष्टा पततः स्यन्दनेभ्यो; महागजेभ्योऽश्वगतांश्च योधान् । शरैर्हतान्पातितांश्चैव रङ्गे; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥

yadā draṣṭā patataḥ syandanebhyo; mahāgajebhyo ’śvagatāṁś ca yodhān । śarair hatān pātitāṁś caiva raṅge; tadā yuddhaṁ dhārtarāṣṭro ’nvatapsyat ॥

पदातिसंघान्रथसंघान्समन्ता;द्व्यात्ताननः काल इवाततेषुः । प्रणोत्स्यामि ज्वलितैर्बाणवर्षैः; शत्रूंस्तदा तप्स्यति मन्दबुद्धिः ॥

padātisaṁghān rathasaṁghān samantād; vyāttānanaḥ kāla ivātateṣuḥ । praṇotsyāmi jvalitair bāṇavarṣaiḥ; śatrūṁs tadā tapsyati mandabuddhiḥ ॥

सर्वा दिशः संपतता रथेन; रजोध्वस्तं गाण्डिवेनापकृत्तम् । यदा द्रष्टा स्वबलं संप्रमूढं; तदा पश्चात्तप्स्यति मन्दबुद्धिः ॥

sarvā diśaḥ saṁpatatā rathena; rajodhvastaṁ gāṇḍivenāpakr̥ttam । yadā draṣṭā svabalaṁ saṁpramūḍhaṁ; tadā paścāt tapsyati mandabuddhiḥ ॥

कांदिग्भूतं छिन्नगात्रं विसंज्ञं; दुर्योधनो द्रक्ष्यति सर्वसैन्यम् । हताश्ववीराग्र्यनरेन्द्रनागं; पिपासितं श्रान्तपत्रं भयार्तम् ॥

kāṁdigbhūtaṁ chinnagātraṁ visaṁjñaṁ; duryodhano drakṣyati sarvasainyam । hatāśvavīrāgryanarendranāgaṁ; pipāsitaṁ śrāntapatraṁ bhayārtam ॥

आर्तस्वरं हन्यमानं हतं च; विकीर्णकेशास्थिकपालसंघम् । प्रजापतेः कर्म यथार्धनिष्ठितं; तदा दृष्ट्वा तप्स्यते मन्दबुद्धिः ॥

ārtasvaraṁ hanyamānaṁ hataṁ ca; vikīrṇakeśāsthikapālasaṁgham । prajāpateḥ karma yathārdhaniṣṭhitaṁ; tadā dr̥ṣṭvā tapsyate mandabuddhiḥ ॥

यदा रथे गाण्डिवं वासुदेवं; दिव्यं शङ्खं पाञ्चजन्यं हयांश्च । तूणावक्षय्यौ देवदत्तं च मां च; द्रष्टा युद्धे धार्तराष्ट्रः समेतान् ॥

yadā rathe gāṇḍivaṁ vāsudevaṁ; divyaṁ śaṅkhaṁ pāñcajanyaṁ hayāṁś ca । tūṇāv akṣayyau devadattaṁ ca māṁ ca; draṣṭā yuddhe dhārtarāṣṭraḥ sametān ॥

उद्वर्तयन्दस्युसंघान्समेता;न्प्रवर्तयन्युगमन्यद्युगान्ते । यदा धक्ष्याम्यग्निवत्कौरवेयां;स्तदा तप्ता धृतराष्ट्रः सपुत्रः ॥

udvartayan dasyusaṁghān sametān; pravartayan yugam anyad yugānte । yadā dhakṣyāmy agnivat kauraveyāṁs; tadā taptā dhr̥tarāṣṭraḥ saputraḥ ॥

सहभ्राता सहपुत्रः ससैन्यो; भ्रष्टैश्वर्यः क्रोधवशोऽल्पचेताः । दर्पस्यान्ते विहिते वेपमानः; पश्चान्मन्दस्तप्स्यति धार्तराष्ट्रः ॥

sahabhrātā sahaputraḥ sasainyo; bhraṣṭaiśvaryaḥ krodhavaśo ’lpacetāḥ । darpasyānte vihite vepamānaḥ; paścān mandas tapsyati dhārtarāṣṭraḥ ॥

पूर्वाह्णे मां कृतजप्यं कदाचि;द्विप्रः प्रोवाचोदकान्ते मनोज्ञम् । कर्तव्यं ते दुष्करं कर्म पार्थ; योद्धव्यं ते शत्रुभिः सव्यसाचिन् ॥

pūrvāhṇe māṁ kr̥tajapyaṁ kadā cid; vipraḥ provācodakānte manojñam । kartavyaṁ te duṣkaraṁ karma pārtha; yoddhavyaṁ te śatrubhiḥ savyasācin ॥

इन्द्रो वा ते हरिवान्वज्रहस्तः; पुरस्ताद्यातु समरेऽरीन्विनिघ्नन् । सुग्रीवयुक्तेन रथेन वा ते; पश्चात्कृष्णो रक्षतु वासुदेवः ॥

indro vā te harivān vajrahastaḥ; purastād yātu samare ’rīn vinighnan । sugrīvayuktena rathena vā te; paścāt kr̥ṣṇo rakṣatu vāsudevaḥ ॥

वव्रे चाहं वज्रहस्तान्महेन्द्रा;दस्मिन्युद्धे वासुदेवं सहायम् । स मे लब्धो दस्युवधाय कृष्णो; मन्ये चैतद्विहितं दैवतैर्मे ॥

vavre cāhaṁ vajrahastān mahendrād; asmin yuddhe vāsudevaṁ sahāyam । sa me labdho dasyuvadhāya kr̥ṣṇo; manye caitad vihitaṁ daivatair me ॥

अयुध्यमानो मनसापि यस्य; जयं कृष्णः पुरुषस्याभिनन्देत् । ध्रुवं सर्वान्सोऽभ्यतीयादमित्रा;न्सेन्द्रान्देवान्मानुषे नास्ति चिन्ता ॥

ayudhyamāno manasāpi yasya; jayaṁ kr̥ṣṇaḥ puruṣasyābhinandet । dhruvaṁ sarvān so ’bhyatīyād amitrān; sendrān devān mānuṣe nāsti cintā ॥

स बाहुभ्यां सागरमुत्तितीर्षे;न्महोदधिं सलिलस्याप्रमेयम् । तेजस्विनं कृष्णमत्यन्तशूरं; युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत् ॥

sa bāhubhyāṁ sāgaram uttitīrṣen; mahodadhiṁ salilasyāprameyam । tejasvinaṁ kr̥ṣṇam atyantaśūraṁ; yuddhena yo vāsudevaṁ jigīṣet ॥

गिरिं य इच्छेत तलेन भेत्तुं; शिलोच्चयं श्वेतमतिप्रमाणम् । तस्यैव पाणिः सनखो विशीर्ये;न्न चापि किंचित्स गिरेस्तु कुर्यात् ॥

giriṁ ya iccheta talena bhettuṁ; śiloccayaṁ śvetam atipramāṇam । tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīryen; na cāpi kiṁ cit sa gires tu kuryāt ॥

अग्निं समिद्धं शमयेद्भुजाभ्यां; चन्द्रं च सूर्यं च निवारयेत । हरेद्देवानाममृतं प्रसह्य; युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत् ॥

agniṁ samiddhaṁ śamayed bhujābhyāṁ; candraṁ ca sūryaṁ ca nivārayeta । hared devānām amr̥taṁ prasahya; yuddhena yo vāsudevaṁ jigīṣet ॥

यो रुक्मिणीमेकरथेन भोज्या;मुत्साद्य राज्ञां विषयं प्रसह्य । उवाह भार्यां यशसा ज्वलन्तीं; यस्यां जज्ञे रौक्मिणेयो महात्मा ॥

yo rukmiṇīm ekarathena bhojyām; utsādya rājñāṁ viṣayaṁ prasahya । uvāha bhāryāṁ yaśasā jvalantīṁ; yasyāṁ jajñe raukmiṇeyo mahātmā ॥

अयं गान्धारांस्तरसा संप्रमथ्य; जित्वा पुत्रान्नग्नजितः समग्रान् । बद्धं मुमोच विनदन्तं प्रसह्य; सुदर्शनीयं देवतानां ललामम् ॥

ayaṁ gāndhārāṁs tarasā saṁpramathya; jitvā putrān nagnajitaḥ samagrān । baddhaṁ mumoca vinadantaṁ prasahya; sudarśanīyaṁ devatānāṁ lalāmam ॥

अयं कवाटे निजघान पाण्ड्यं; तथा कलिङ्गान्दन्तकूरे ममर्द । अनेन दग्धा वर्षपूगान्विनाथा; वाराणसी नगरी संबभूव ॥

ayaṁ kavāṭe nijaghāna pāṇḍyaṁ; tathā kaliṅgān dantakūre mamarda । anena dagdhā varṣapūgān vināthā; vārāṇasī nagarī saṁbabhūva ॥

यं स्म युद्धे मन्यतेऽन्यैरजेय;मेकलव्यं नाम निषादराजम् । वेगेनेव शैलमभिहत्य जम्भः; शेते स कृष्णेन हतः परासुः ॥

yaṁ sma yuddhe manyate ’nyair ajeyam; ekalavyaṁ nāma niṣādarājam । vegeneva śailam abhihatya jambhaḥ; śete sa kr̥ṣṇena hataḥ parāsuḥ ॥

तथोग्रसेनस्य सुतं प्रदुष्टं; वृष्ण्यन्धकानां मध्यगां तपन्तम् । अपातयद्बलदेवद्वितीयो; हत्वा ददौ चोग्रसेनाय राज्यम् ॥

tathograsenasya sutaṁ praduṣṭaṁ; vr̥ṣṇyandhakānāṁ madhyagāṁ tapantam । apātayad baladevadvitīyo; hatvā dadau cograsenāya rājyam ॥

अयं सौभं योधयामास खस्थं; विभीषणं मायया शाल्वराजम् । सौभद्वारि प्रत्यगृह्णाच्छतघ्नीं; दोर्भ्यां क एनं विषहेत मर्त्यः ॥

ayaṁ saubhaṁ yodhayām āsa khasthaṁ; vibhīṣaṇaṁ māyayā śālvarājam । saubhadvāri pratyagr̥hṇāc chataghnīṁ; dorbhyāṁ ka enaṁ viṣaheta martyaḥ ॥

प्राग्ज्योतिषं नाम बभूव दुर्गं; पुरं घोरमसुराणामसह्यम् । महाबलो नरकस्तत्र भौमो; जहारादित्या मणिकुण्डले शुभे ॥

prāgjyotiṣaṁ nāma babhūva durgaṁ; puraṁ ghoram asurāṇām asahyam । mahābalo narakas tatra bhaumo; jahārādityā maṇikuṇḍale śubhe ॥

न तं देवाः सह शक्रेण सेहिरे; समागता आहरणाय भीताः । दृष्ट्वा च ते विक्रमं केशवस्य; बलं तथैवास्त्रमवारणीयम् ॥

na taṁ devāḥ saha śakreṇa sehire; samāgatā āharaṇāya bhītāḥ । dr̥ṣṭvā ca te vikramaṁ keśavasya; balaṁ tathaivāstram avāraṇīyam ॥

जानन्तोऽस्य प्रकृतिं केशवस्य; न्ययोजयन्दस्युवधाय कृष्णम् । स तत्कर्म प्रतिशुश्राव दुष्कर;मैश्वर्यवान्सिद्धिषु वासुदेवः ॥

jānanto ’sya prakr̥tiṁ keśavasya; nyayojayan dasyuvadhāya kr̥ṣṇam । sa tat karma pratiśuśrāva duṣkaram; aiśvaryavān siddhiṣu vāsudevaḥ ॥

निर्मोचने षट्सहस्राणि हत्वा; संछिद्य पाशान्सहसा क्षुरान्तान् । मुरं हत्वा विनिहत्यौघराक्षसं; निर्मोचनं चापि जगाम वीरः ॥

nirmocane ṣaṭ sahasrāṇi hatvā; saṁchidya pāśān sahasā kṣurāntān । muraṁ hatvā vinihatyaugharākṣasaṁ; nirmocanaṁ cāpi jagāma vīraḥ ॥

तत्रैव तेनास्य बभूव युद्धं; महाबलेनातिबलस्य विष्णोः । शेते स कृष्णेन हतः परासु;र्वातेनेव मथितः कर्णिकारः ॥

tatraiva tenāsya babhūva yuddhaṁ; mahābalenātibalasya viṣṇoḥ । śete sa kr̥ṣṇena hataḥ parāsur; vāteneva mathitaḥ karṇikāraḥ ॥

आहृत्य कृष्णो मणिकुण्डले ते; हत्वा च भौमं नरकं मुरं च । श्रिया वृतो यशसा चैव धीमा;न्प्रत्याजगामाप्रतिमप्रभावः ॥

āhr̥tya kr̥ṣṇo maṇikuṇḍale te; hatvā ca bhaumaṁ narakaṁ muraṁ ca । śriyā vr̥to yaśasā caiva dhīmān; pratyājagāmāpratimaprabhāvaḥ ॥

तस्मै वरानददंस्तत्र देवा; दृष्ट्वा भीमं कर्म रणे कृतं तत् । श्रमश्च ते युध्यमानस्य न स्या;दाकाशे वा अप्सु चैव क्रमः स्यात् ॥

tasmai varān adadaṁs tatra devā; dr̥ṣṭvā bhīmaṁ karma raṇe kr̥taṁ tat । śramaś ca te yudhyamānasya na syād; ākāśe vā apsu caiva kramaḥ syāt ॥

शस्त्राणि गात्रे च न ते क्रमेर;न्नित्येव कृष्णश्च ततः कृतार्थः । एवंरूपे वासुदेवेऽप्रमेये; महाबले गुणसंपत्सदैव ॥

śastrāṇi gātre ca na te kramerann; ity eva kr̥ṣṇaś ca tataḥ kr̥tārthaḥ । evaṁrūpe vāsudeve ’prameye; mahābale guṇasaṁpat sadaiva ॥

तमसह्यं विष्णुमनन्तवीर्य;माशंसते धार्तराष्ट्रो बलेन । यदा ह्येनं तर्कयते दुरात्मा; तच्चाप्ययं सहतेऽस्मान्समीक्ष्य ॥

tam asahyaṁ viṣṇum anantavīryam; āśaṁsate dhārtarāṣṭro balena । yadā hy enaṁ tarkayate durātmā; tac cāpy ayaṁ sahate ’smān samīkṣya ॥

पर्यागतं मम कृष्णस्य चैव; यो मन्यते कलहं संप्रयुज्य । शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वं; तद्वेदिता संयुगं तत्र गत्वा ॥

paryāgataṁ mama kr̥ṣṇasya caiva; yo manyate kalahaṁ saṁprayujya । śakyaṁ hartuṁ pāṇḍavānāṁ mamatvaṁ; tad veditā saṁyugaṁ tatra gatvā ॥

नमस्कृत्वा शांतनवाय राज्ञे; द्रोणायाथो सहपुत्राय चैव । शारद्वतायाप्रतिद्वन्द्विने च; योत्स्याम्यहं राज्यमभीप्समानः ॥

namaskr̥tvā śāṁtanavāya rājñe; droṇāyātho sahaputrāya caiva । śāradvatāyāpratidvandvine ca; yotsyāmy ahaṁ rājyam abhīpsamānaḥ ॥

धर्मेणास्त्रं नियतं तस्य मन्ये; यो योत्स्यते पाण्डवैर्धर्मचारी । मिथ्याग्लहे निर्जिता वै नृशंसैः; संवत्सरान्द्वादश पाण्डुपुत्राः ॥

dharmeṇāstraṁ niyataṁ tasya manye; yo yotsyate pāṇḍavair dharmacārī । mithyāglahe nirjitā vai nr̥śaṁsaiḥ; saṁvatsarān dvādaśa pāṇḍuputrāḥ ॥

अवाप्य कृच्छ्रं विहितं ह्यरण्ये; दीर्घं कालं चैकमज्ञातचर्याम् । ते ह्यकस्माज्जीवितं पाण्डवानां; न मृष्यन्ते धार्तराष्ट्राः पदस्थाः ॥

avāpya kr̥cchraṁ vihitaṁ hy araṇye; dīrghaṁ kālaṁ caikam ajñātacaryām । te hy akasmāj jīvitaṁ pāṇḍavānāṁ; na mr̥ṣyante dhārtarāṣṭrāḥ padasthāḥ ॥

ते चेदस्मान्युध्यमानाञ्जयेयु;र्देवैरपीन्द्रप्रमुखैः सहायैः । धर्मादधर्मश्चरितो गरीया;निति ध्रुवं नास्ति कृतं न साधु ॥

te ced asmān yudhyamānāñ jayeyur; devair apīndrapramukhaiḥ sahāyaiḥ । dharmād adharmaś carito garīyān; iti dhruvaṁ nāsti kr̥taṁ na sādhu ॥

न चेदिमं पुरुषं कर्मबद्धं; न चेदस्मान्मन्यतेऽसौ विशिष्टान् । आशंसेऽहं वासुदेवद्वितीयो; दुर्योधनं सानुबन्धं निहन्तुम् ॥

na ced imaṁ puruṣaṁ karmabaddhaṁ; na ced asmān manyate ’sau viśiṣṭān । āśaṁse ’haṁ vāsudevadvitīyo; duryodhanaṁ sānubandhaṁ nihantum ॥

न चेदिदं कर्म नरेषु बद्धं; न विद्यते पुरुषस्य स्वकर्म । इदं च तच्चापि समीक्ष्य नूनं; पराजयो धार्तराष्ट्रस्य साधुः ॥

na ced idaṁ karma nareṣu baddhaṁ; na vidyate puruṣasya svakarma । idaṁ ca tac cāpi samīkṣya nūnaṁ; parājayo dhārtarāṣṭrasya sādhuḥ ॥

प्रत्यक्षं वः कुरवो यद्ब्रवीमि; युध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति । अन्यत्र युद्धात्कुरवः परीप्स;न्न युध्यतां शेष इहास्ति कश्चित् ॥

pratyakṣaṁ vaḥ kuravo yad bravīmi; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi । anyatra yuddhāt kuravaḥ parīpsan; na yudhyatāṁ śeṣa ihāsti kaś cit ॥

हत्वा त्वहं धार्तराष्ट्रान्सकर्णा;न्राज्यं कुरूणामवजेता समग्रम् । यद्वः कार्यं तत्कुरुध्वं यथास्व;मिष्टान्दारानात्मजांश्चोपभुङ्क्त ॥

hatvā tv ahaṁ dhārtarāṣṭrān sakarṇān; rājyaṁ kurūṇām avajetā samagram । yad vaḥ kāryaṁ tat kurudhvaṁ yathāsvam; iṣṭān dārān ātmajāṁś copabhuṅkta ॥

अप्येवं नो ब्राह्मणाः सन्ति वृद्धा; बहुश्रुताः शीलवन्तः कुलीनाः । सांवत्सरा ज्योतिषि चापि युक्ता; नक्षत्रयोगेषु च निश्चयज्ञाः ॥

apy evaṁ no brāhmaṇāḥ santi vr̥ddhā; bahuśrutāḥ śīlavantaḥ kulīnāḥ । sāṁvatsarā jyotiṣi cāpi yuktā; nakṣatrayogeṣu ca niścayajñāḥ ॥

उच्चावचं दैवयुक्तं रहस्यं; दिव्याः प्रश्ना मृगचक्रा मुहूर्ताः । क्षयं महान्तं कुरुसृञ्जयानां; निवेदयन्ते पाण्डवानां जयं च ॥

uccāvacaṁ daivayuktaṁ rahasyaṁ; divyāḥ praśnā mr̥gacakrā muhūrtāḥ । kṣayaṁ mahāntaṁ kurusr̥ñjayānāṁ; nivedayante pāṇḍavānāṁ jayaṁ ca ॥

तथा हि नो मन्यतेऽजातशत्रुः; संसिद्धार्थो द्विषतां निग्रहाय । जनार्दनश्चाप्यपरोक्षविद्यो; न संशयं पश्यति वृष्णिसिंहः ॥

tathā hi no manyate ’jātaśatruḥ; saṁsiddhārtho dviṣatāṁ nigrahāya । janārdanaś cāpy aparokṣavidyo; na saṁśayaṁ paśyati vr̥ṣṇisiṁhaḥ ॥

अहं च जानामि भविष्यरूपं; पश्यामि बुद्ध्या स्वयमप्रमत्तः । दृष्टिश्च मे न व्यथते पुराणी; युध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति ॥

ahaṁ ca jānāmi bhaviṣyarūpaṁ; paśyāmi buddhyā svayam apramattaḥ । dr̥ṣṭiś ca me na vyathate purāṇī; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi ॥

अनालब्धं जृम्भति गाण्डिवं धनु;रनालब्धा कम्पति मे धनुर्ज्या । बाणाश्च मे तूणमुखाद्विसृज्य; मुहुर्मुहुर्गन्तुमुशन्ति चैव ॥

anālabdhaṁ jr̥mbhati gāṇḍivaṁ dhanur; anālabdhā kampati me dhanurjyā । bāṇāś ca me tūṇamukhād visr̥jya; muhur muhur gantum uśanti caiva ॥

सैक्यः कोशान्निःसरति प्रसन्नो; हित्वेव जीर्णामुरगस्त्वचं स्वाम् । ध्वजे वाचो रौद्ररूपा वदन्ति; कदा रथो योक्ष्यते ते किरीटिन् ॥

saikyaḥ kośān niḥsarati prasanno; hitveva jīrṇām uragas tvacaṁ svām । dhvaje vāco raudrarūpā vadanti; kadā ratho yokṣyate te kirīṭin ॥

गोमायुसंघाश्च वदन्ति रात्रौ; रक्षांस्यथो निष्पतन्त्यन्तरिक्षात् । मृगाः शृगालाः शितिकण्ठाश्च काका; गृध्रा बडाश्चैव तरक्षवश्च ॥

gomāyusaṁghāś ca vadanti rātrau; rakṣāṁsy atho niṣpatanty antarikṣāt । mr̥gāḥ śr̥gālāḥ śitikaṇṭhāś ca kākā; gr̥dhrā baḍāś caiva tarakṣavaś ca ॥

सुपर्णपाताश्च पतन्ति पश्चा;द्दृष्ट्वा रथं श्वेतहयप्रयुक्तम् । अहं ह्येकः पार्थिवान्सर्वयोधा;ञ्शरान्वर्षन्मृत्युलोकं नयेयम् ॥

suparṇapātāś ca patanti paścād; dr̥ṣṭvā rathaṁ śvetahayaprayuktam । ahaṁ hy ekaḥ pārthivān sarvayodhāñ; śarān varṣan mr̥tyulokaṁ nayeyam ॥

समाददानः पृथगस्त्रमार्गा;न्यथाग्निरिद्धो गहनं निदाघे । स्थूणाकर्णं पाशुपतं च घोरं; तथा ब्रह्मास्त्रं यच्च शक्रो विवेद ॥

samādadānaḥ pr̥thag astramārgān; yathāgnir iddho gahanaṁ nidāghe । sthūṇākarṇaṁ pāśupataṁ ca ghoraṁ; tathā brahmāstraṁ yac ca śakro viveda ॥

वधे धृतो वेगवतः प्रमुञ्च;न्नाहं प्रजाः किंचिदिवावशिष्ये । शान्तिं लप्स्ये परमो ह्येष भावः; स्थिरो मम ब्रूहि गावल्गणे तान् ॥

vadhe dhr̥to vegavataḥ pramuñcan; nāhaṁ prajāḥ kiṁ cid ivāvaśiṣye । śāntiṁ lapsye paramo hy eṣa bhāvaḥ; sthiro mama brūhi gāvalgaṇe tān ॥

नित्यं पुनः सचिवैर्यैरवोच;द्देवानपीन्द्रप्रमुखान्सहायान् । तैर्मन्यते कलहं संप्रयुज्य; स धार्तराष्ट्रः पश्यत मोहमस्य ॥

nityaṁ punaḥ sacivair yair avocad; devān apīndrapramukhān sahāyān । tair manyate kalahaṁ saṁprayujya; sa dhārtarāṣṭraḥ paśyata moham asya ॥

वृद्धो भीष्मः शांतनवः कृपश्च; द्रोणः सपुत्रो विदुरश्च धीमान् । एते सर्वे यद्वदन्ते तदस्तु; आयुष्मन्तः कुरवः सन्तु सर्वे ॥

vr̥ddho bhīṣmaḥ śāṁtanavaḥ kr̥paś ca; droṇaḥ saputro viduraś ca dhīmān । ete sarve yad vadante tad astu; āyuṣmantaḥ kuravaḥ santu sarve ॥