Adhyāya 34

धृतराष्ट्र उवाच । जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि । तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । jāgrato dahyamānasya yat kāryam anupaśyasi । tad brūhi tvaṁ hi nas tāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ ॥

त्वं मां यथावद्विदुर प्रशाधि; प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः । यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्त्व; श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम् ॥

tvaṁ māṁ yathāvad vidura praśādhi; prajñāpūrvaṁ sarvam ajātaśatroḥ । yan manyase pathyam adīnasattva; śreyaskaraṁ brūhi tad vai kurūṇām ॥

पापाशङ्की पापमेवानुपश्य;न्पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम् । कवे तन्मे ब्रूहि सर्वं यथाव;न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ॥

pāpāśaṅkī pāpam evānupaśyan; pr̥cchāmi tvāṁ vyākulenātmanāham । kave tan me brūhi sarvaṁ yathāvan; manīṣitaṁ sarvam ajātaśatroḥ ॥

विदुर उवाच । शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् । अपृष्टस्तस्य तद्ब्रूयाद्यस्य नेच्छेत्पराभवम् ॥

vidura uvāca । śubhaṁ vā yadi vā pāpaṁ dveṣyaṁ vā yadi vā priyam । apr̥ṣṭas tasya tad brūyād yasya necchet parābhavam ॥

तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्भवमिच्छन्कुरून्प्रति । वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे ॥

tasmād vakṣyāmi te rājan bhavam icchan kurūn prati । vacaḥ śreyaskaraṁ dharmyaṁ bruvatas tan nibodha me ॥

मिथ्योपेतानि कर्माणि सिध्येयुर्यानि भारत । अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥

mithyopetāni karmāṇi sidhyeyur yāni bhārata । anupāyaprayuktāni mā sma teṣu manaḥ kr̥thāḥ ॥

तथैव योगविहितं न सिध्येत्कर्म यन्नृप । उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥

tathaiva yogavihitaṁ na sidhyet karma yan nr̥pa । upāyayuktaṁ medhāvī na tatra glapayen manaḥ ॥

अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु । संप्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत् ॥

anubandhān avekṣeta sānubandheṣu karmasu । saṁpradhārya ca kurvīta na vegena samācaret ॥

अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकांश्चैव कर्मणाम् । उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा ॥

anubandhaṁ ca saṁprekṣya vipākāṁś caiva karmaṇām । utthānam ātmanaś caiva dhīraḥ kurvīta vā na vā ॥

यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये । कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते ॥

yaḥ pramāṇaṁ na jānāti sthāne vr̥ddhau tathā kṣaye । kośe janapade daṇḍe na sa rājye ’vatiṣṭhate ॥

यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति । युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति ॥

yas tv etāni pramāṇāni yathoktāny anupaśyati । yukto dharmārthayor jñāne sa rājyam adhigacchati ॥

न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम् । श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥

na rājyaṁ prāptam ity eva vartitavyam asāṁpratam । śriyaṁ hy avinayo hanti jarā rūpam ivottamam ॥

भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम् । रूपाभिपाती ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते ॥

bhakṣyottamapraticchannaṁ matsyo baḍiśam āyasam । rūpābhipātī grasate nānubandham avekṣate ॥

यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् । हितं च परिणामे यत्तदद्यं भूतिमिच्छता ॥

yac chakyaṁ grasituṁ grasyaṁ grastaṁ pariṇamec ca yat । hitaṁ ca pariṇāme yat tad adyaṁ bhūtim icchatā ॥

वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः । स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति ॥

vanaspater apakvāni phalāni pracinoti yaḥ । sa nāpnoti rasaṁ tebhyo bījaṁ cāsya vinaśyati ॥

यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम् । फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ॥

yas tu pakvam upādatte kāle pariṇataṁ phalam । phalād rasaṁ sa labhate bījāc caiva phalaṁ punaḥ ॥

यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः । तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ॥

yathā madhu samādatte rakṣan puṣpāṇi ṣaṭpadaḥ । tadvad arthān manuṣyebhya ādadyād avihiṁsayā ॥

पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥

puṣpaṁ puṣpaṁ vicinvīta mūlacchedaṁ na kārayet । mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ ॥

किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः । इति कर्माणि संचिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा ॥

kiṁ nu me syād idaṁ kr̥tvā kiṁ nu me syād akurvataḥ । iti karmāṇi saṁcintya kuryād vā puruṣo na vā ॥

अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं तथागताः । कृतः पुरुषकारोऽपि भवेद्येषु निरर्थकः ॥

anārabhyā bhavanty arthāḥ ke cin nityaṁ tathāgatāḥ । kr̥taḥ puruṣakāro ’pi bhaved yeṣu nirarthakaḥ ॥

कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान् । क्षिप्रमारभते कर्तुं न विघ्नयति तादृशान् ॥

kāṁś cid arthān naraḥ prājño laghumūlān mahāphalān । kṣipram ārabhate kartuṁ na vighnayati tādr̥śān ॥

ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषानुपिबन्निव । आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः ॥

r̥ju paśyati yaḥ sarvaṁ cakṣuṣānupibann iva । āsīnam api tūṣṇīkam anurajyanti taṁ prajāḥ ॥

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् । प्रसादयति लोकं यः तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham । prasādayati lokaṁ yaḥ taṁ loko ’nuprasīdati ॥

यस्मात्त्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव । सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥

yasmāt trasyanti bhūtāni mr̥gavyādhān mr̥gā iva । sāgarāntām api mahīṁ labdhvā sa parihīyate ॥

पितृपैतामहं राज्यं प्राप्तवान्स्वेन तेजसा । वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः ॥

pitr̥paitāmahaṁ rājyaṁ prāptavān svena tejasā । vāyur abhram ivāsādya bhraṁśayaty anaye sthitaḥ ॥

धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः । वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी ॥

dharmam ācarato rājñaḥ sadbhiś caritam āditaḥ । vasudhā vasusaṁpūrṇā vardhate bhūtivardhanī ॥

अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः । प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा ॥

atha saṁtyajato dharmam adharmaṁ cānutiṣṭhataḥ । pratisaṁveṣṭate bhūmir agnau carmāhitaṁ yathā ॥

य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रावमर्दने । स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने ॥

ya eva yatnaḥ kriyate pararāṣṭrāvamardane । sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭraparipālane ॥

धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत् । धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते ॥

dharmeṇa rājyaṁ vindeta dharmeṇa paripālayet । dharmamūlāṁ śriyaṁ prāpya na jahāti na hīyate ॥

अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिसर्पतः । सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥

apy unmattāt pralapato bālāc ca parisarpataḥ । sarvataḥ sāram ādadyād aśmabhya iva kāñcanam ॥

सुव्याहृतानि सुधियां सुकृतानि ततस्ततः । संचिन्वन्धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा ॥

suvyāhr̥tāni sudhiyāṁ sukr̥tāni tatas tataḥ । saṁcinvan dhīra āsīta śilāhārī śilaṁ yathā ॥

गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥

gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ । cāraiḥ paśyanti rājānaś cakṣurbhyām itare janāḥ ॥

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा । अथ या सुदुहा राजन्नैव तां विनयन्त्यपि ॥

bhūyāṁsaṁ labhate kleśaṁ yā gaur bhavati durduhā । atha yā suduhā rājan naiva tāṁ vinayanty api ॥

यदतप्तं प्रणमति न तत्संतापयन्त्यपि । यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयन्त्यपि ॥

yad ataptaṁ praṇamati na tat saṁtāpayanty api । yac ca svayaṁ nataṁ dāru na tat saṁnāmayanty api ॥

एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसे । इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥

etayopamayā dhīraḥ saṁnameta balīyase । indrāya sa praṇamate namate yo balīyase ॥

पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मित्रबान्धवाः । पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः ॥

parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mitrabāndhavāḥ । patayo bāndhavāḥ strīṇāṁ brāhmaṇā vedabāndhavāḥ ॥

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate । mr̥jayā rakṣyate rūpaṁ kulaṁ vr̥ttena rakṣyate ॥

मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान्रक्षत्यनुक्रमः । अभीक्ष्णदर्शनाद्गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः ॥

mānena rakṣyate dhānyam aśvān rakṣaty anukramaḥ । abhīkṣṇadarśanād gāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ ॥

न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः । अन्त्येष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥

na kulaṁ vr̥ttahīnasya pramāṇam iti me matiḥ । antyeṣv api hi jātānāṁ vr̥ttam eva viśiṣyate ॥

य ईर्ष्युः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये । सुखे सौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ॥

ya īrṣyuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye । sukhe saubhāgyasatkāre tasya vyādhir anantakaḥ ॥

अकार्यकरणाद्भीतः कार्याणां च विवर्जनात् । अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत् ॥

akāryakaraṇād bhītaḥ kāryāṇāṁ ca vivarjanāt । akāle mantrabhedāc ca yena mādyen na tat pibet ॥

विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः । एते मदावलिप्तानामेत एव सतां दमाः ॥

vidyāmado dhanamadas tr̥tīyo ’bhijano madaḥ । ete madāvaliptānām eta eva satāṁ damāḥ ॥

असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः किंचित्कार्यं कदाचन । मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम् ॥

asanto ’bhyarthitāḥ sadbhiḥ kiṁ cit kāryaṁ kadā cana । manyante santam ātmānam asantam api viśrutam ॥

गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः । असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः ॥

gatir ātmavatāṁ santaḥ santa eva satāṁ gatiḥ । asatāṁ ca gatiḥ santo na tv asantaḥ satāṁ gatiḥ ॥

जिता सभा वस्त्रवता समाशा गोमता जिता । अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम् ॥

jitā sabhā vastravatā samāśā gomatā jitā । adhvā jito yānavatā sarvaṁ śīlavatā jitam ॥

शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति । न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः ॥

śīlaṁ pradhānaṁ puruṣe tad yasyeha praṇaśyati । na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ ॥

आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम् । लवणोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ ॥

āḍhyānāṁ māṁsaparamaṁ madhyānāṁ gorasottaram । lavaṇottaraṁ daridrāṇāṁ bhojanaṁ bharatarṣabha ॥

संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा । क्षुत्स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा ॥

saṁpannataram evānnaṁ daridrā bhuñjate sadā । kṣut svādutāṁ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā ॥

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते । दरिद्राणां तु राजेन्द्र अपि काष्ठं हि जीर्यते ॥

prāyeṇa śrīmatāṁ loke bhoktuṁ śaktir na vidyate । daridrāṇāṁ tu rājendra api kāṣṭhaṁ hi jīryate ॥

अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् । उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात्परं भयम् ॥

avr̥ttir bhayam antyānāṁ madhyānāṁ maraṇād bhayam । uttamānāṁ tu martyānām avamānāt paraṁ bhayam ॥

ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः । ऐश्वर्यमदमत्तो हि नापतित्वा विबुध्यते ॥

aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ । aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate ॥

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः । तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव ॥

indriyair indriyārtheṣu vartamānair anigrahaiḥ । tair ayaṁ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahair iva ॥

यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्शिना । आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट् ॥

yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātmakarśinā । āpadas tasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāṭ ॥

अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते । अमित्रान्वाजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ॥

avijitya ya ātmānam amātyān vijigīṣate । amitrān vājitāmātyaḥ so ’vaśaḥ parihīyate ॥

आत्मानमेव प्रथमं देशरूपेण यो जयेत् । ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ॥

ātmānam eva prathamaṁ deśarūpeṇa yo jayet । tato ’mātyān amitrāṁś ca na moghaṁ vijigīṣate ॥

वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु । परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते ॥

vaśyendriyaṁ jitāmātyaṁ dhr̥tadaṇḍaṁ vikāriṣu । parīkṣyakāriṇaṁ dhīram atyantaṁ śrīr niṣevate ॥

रथः शरीरं पुरुषस्य राज;न्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः । तैरप्रमत्तः कुशलः सदश्वै;र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥

rathaḥ śarīraṁ puruṣasya rājan; nātmā niyantendriyāṇy asya cāśvāḥ । tair apramattaḥ kuśalaḥ sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṁ yāti rathīva dhīraḥ ॥

एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम् । अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम् ॥

etāny anigr̥hītāni vyāpādayitum apy alam । avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim ॥

अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थं चैवाप्यनर्थतः । इन्द्रियैः प्रसृतो बालः सुदुःखं मन्यते सुखम् ॥

anartham arthataḥ paśyann arthaṁ caivāpy anarthataḥ । indriyaiḥ prasr̥to bālaḥ suduḥkhaṁ manyate sukham ॥

धर्मार्थौ यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः । श्रीप्राणधनदारेभ्य क्षिप्रं स परिहीयते ॥

dharmārthau yaḥ parityajya syād indriyavaśānugaḥ । śrīprāṇadhanadārebhya kṣipraṁ sa parihīyate ॥

अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः । इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वर्याद्भ्रश्यते हि सः ॥

arthānām īśvaro yaḥ syād indriyāṇām anīśvaraḥ । indriyāṇām anaiśvaryād aiśvaryād bhraśyate hi saḥ ॥

आत्मनात्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतैः । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥

ātmanātmānam anvicchen manobuddhīndriyair yataiḥ । ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ ॥

क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ । कामश्च राजन्क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः ॥

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāv apihitāv ubhau । kāmaś ca rājan krodhaś ca tau prajñānaṁ vilumpataḥ ॥

समवेक्ष्येह धर्मार्थौ संभारान्योऽधिगच्छति । स वै संभृतसंभारः सततं सुखमेधते ॥

samavekṣyeha dharmārthau saṁbhārān yo ’dhigacchati । sa vai saṁbhr̥tasaṁbhāraḥ satataṁ sukham edhate ॥

यः पञ्चाभ्यन्तराञ्शत्रूनविजित्य मतिक्षयान् । जिगीषति रिपूनन्यान्रिपवोऽभिभवन्ति तम् ॥

yaḥ pañcābhyantarāñ śatrūn avijitya matikṣayān । jigīṣati ripūn anyān ripavo ’bhibhavanti tam ॥

दृश्यन्ते हि दुरात्मानो वध्यमानाः स्वकर्मभिः । इन्द्रियाणामनीशत्वाद्राजानो राज्यविभ्रमैः ॥

dr̥śyante hi durātmāno vadhyamānāḥ svakarmabhiḥ । indriyāṇām anīśatvād rājāno rājyavibhramaiḥ ॥

असंत्यागात्पापकृतामपापां;स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात् । शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा;त्तस्मात्पापैः सह संधिं न कुर्यात् ॥

asaṁtyāgāt pāpakr̥tām apāpāṁs; tulyo daṇḍaḥ spr̥śate miśrabhāvāt । śuṣkeṇārdraṁ dahyate miśrabhāvāt; tasmāt pāpaiḥ saha saṁdhiṁ na kuryāt ॥

निजानुत्पततः शत्रून्पञ्च पञ्चप्रयोजनान् । यो मोहान्न निगृह्णाति तमापद्ग्रसते नरम् ॥

nijān utpatataḥ śatrūn pañca pañcaprayojanān । yo mohān na nigr̥hṇāti tam āpad grasate naram ॥

अनसूयार्जवं शौचं संतोषः प्रियवादिता । दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम् ॥

anasūyārjavaṁ śaucaṁ saṁtoṣaḥ priyavāditā । damaḥ satyam anāyāso na bhavanti durātmanām ॥

आत्मज्ञानमनायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता । वाक्चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत ॥

ātmajñānam anāyāsas titikṣā dharmanityatā । vāk caiva guptā dānaṁ ca naitāny antyeṣu bhārata ॥

आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान् । वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ॥

ākrośaparivādābhyāṁ vihiṁsanty abudhā budhān । vaktā pāpam upādatte kṣamamāṇo vimucyate ॥

हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम् । शुश्रूषा तु बलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम् ॥

hiṁsā balam asādhūnāṁ rājñāṁ daṇḍavidhir balam । śuśrūṣā tu balaṁ strīṇāṁ kṣamā guṇavatāṁ balam ॥

वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः । अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम् ॥

vāksaṁyamo hi nr̥pate suduṣkaratamo mataḥ । arthavac ca vicitraṁ ca na śakyaṁ bahu bhāṣitum ॥

अभ्यावहति कल्याणं विविधा वाक्सुभाषिता । सैव दुर्भाषिता राजन्ननर्थायोपपद्यते ॥

abhyāvahati kalyāṇaṁ vividhā vāk subhāṣitā । saiva durbhāṣitā rājann anarthāyopapadyate ॥

संरोहति शरैर्विद्धं वनं परशुना हतम् । वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥

saṁrohati śarair viddhaṁ vanaṁ paraśunā hatam । vācā duruktaṁ bībhatsaṁ na saṁrohati vākkṣatam ॥

कर्णिनालीकनाराचा निर्हरन्ति शरीरतः । वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः ॥

karṇinālīkanārācā nirharanti śarīrataḥ । vākśalyas tu na nirhartuṁ śakyo hr̥diśayo hi saḥ ॥

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति; यैराहतः शोचति रात्र्यहानि । परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥

vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni । parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasr̥jet pareṣu ॥

यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् । बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽपाचीनानि पश्यति ॥

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam । buddhiṁ tasyāpakarṣanti so ’pācīnāni paśyati ॥

बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते । अनयो नयसंकाशो हृदयान्नापसर्पति ॥

buddhau kaluṣabhūtāyāṁ vināśe pratyupasthite । anayo nayasaṁkāśo hr̥dayān nāpasarpati ॥

सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां तव भारत । पाण्डवानां विरोधेन न चैनामवबुध्यसे ॥

seyaṁ buddhiḥ parītā te putrāṇāṁ tava bhārata । pāṇḍavānāṁ virodhena na cainām avabudhyase ॥

राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् । शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥

rājā lakṣaṇasaṁpannas trailokyasyāpi yo bhavet । śiṣyas te śāsitā so ’stu dhr̥tarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ॥

अतीव सर्वान्पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृतः । तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मार्थतत्त्ववित् ॥

atīva sarvān putrāṁs te bhāgadheyapuraskr̥taḥ । tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit ॥

आनृशंस्यादनुक्रोशाद्योऽसौ धर्मभृतां वरः । गौरवात्तव राजेन्द्र बहून्क्लेशांस्तितिक्षति ॥

ānr̥śaṁsyād anukrośād yo ’sau dharmabhr̥tāṁ varaḥ । gauravāt tava rājendra bahūn kleśāṁs titikṣati ॥