Adhyāya 33

वैशंपायन उवाच । द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः । विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय माचिरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dvāḥsthaṁ prāha mahāprājño dhr̥tarāṣṭro mahīpatiḥ । viduraṁ draṣṭum icchāmi tam ihānaya māciram ॥

प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमब्रवीत् । ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति ॥

prahito dhr̥tarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāram abravīt । īśvaras tvāṁ mahārājo mahāprājña didr̥kṣati ॥

एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् । अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ मां प्रतिवेदय ॥

evam uktas tu viduraḥ prāpya rājaniveśanam । abravīd dhr̥tarāṣṭrāya dvāḥstha māṁ prativedaya ॥

द्वाःस्थ उवाच । विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात् । द्रष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम् ॥

dvāḥstha uvāca । viduro ’yam anuprāpto rājendra tava śāsanāt । draṣṭum icchati te pādau kiṁ karotu praśādhi mām ॥

धृतराष्ट्र उवाच । प्रवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् । अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यो जातु दर्शने ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । praveśaya mahāprājñaṁ viduraṁ dīrghadarśinam । ahaṁ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane ॥

द्वाःस्थ उवाच । प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर्महाराजस्य धीमतः । न हि ते दर्शनेऽकाल्यो जातु राजा ब्रवीति माम् ॥

dvāḥstha uvāca । praviśāntaḥpuraṁ kṣattar mahārājasya dhīmataḥ । na hi te darśane ’kālyo jātu rājā bravīti mām ॥

वैशंपायन उवाच । ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ praviśya viduro dhr̥tarāṣṭraniveśanam । abravīt prāñjalir vākyaṁ cintayānaṁ narādhipam ॥

विदुरोऽहं महाप्राज्ञ संप्राप्तस्तव शासनात् । यदि किंचन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम् ॥

viduro ’haṁ mahāprājña saṁprāptas tava śāsanāt । yadi kiṁ cana kartavyam ayam asmi praśādhi mām ॥

धृतराष्ट्र उवाच । संजयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः । अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । saṁjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṁ gataḥ । ajātaśatroḥ śvo vākyaṁ sabhāmadhye sa vakṣyati ॥

तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया । तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम् ॥

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṁ vaco mayā । tan me dahati gātrāṇi tad akārṣīt prajāgaram ॥

जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदिह पश्यसि । तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि ॥

jāgrato dahyamānasya śreyo yad iha paśyasi । tad brūhi tvaṁ hi nas tāta dharmārthakuśalo hy asi ॥

यतः प्राप्तः संजयः पाण्डवेभ्यो; न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः । सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि; किं वक्ष्यतीत्येव हि मेऽद्य चिन्ता ॥

yataḥ prāptaḥ saṁjayaḥ pāṇḍavebhyo; na me yathāvan manasaḥ praśāntiḥ । sarvendriyāṇy aprakr̥tiṁ gatāni; kiṁ vakṣyatīty eva hi me ’dya cintā ॥

विदुर उवाच । अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् । हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः ॥

vidura uvāca । abhiyuktaṁ balavatā durbalaṁ hīnasādhanam । hr̥tasvaṁ kāminaṁ coram āviśanti prajāgarāḥ ॥

कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप । कच्चिन्न परवित्तेषु गृध्यन्विपरितप्यसे ॥

kaccid etair mahādoṣair na spr̥ṣṭo ’si narādhipa । kaccin na paravitteṣu gr̥dhyan viparitapyase ॥

धृतराष्ट्र उवाच । श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचः । अस्मिन्राजर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसंमतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । śrotum icchāmi te dharmyaṁ paraṁ naiḥśreyasaṁ vacaḥ । asmin rājarṣivaṁśe hi tvam ekaḥ prājñasaṁmataḥ ॥

विदुर उवाच । निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते । अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डितलक्षणम् ॥

vidura uvāca । niṣevate praśastāni ninditāni na sevate । anāstikaḥ śraddadhāna etat paṇḍitalakṣaṇam ॥

क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीस्तम्भो मान्यमानिता । यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥

krodho harṣaś ca darpaś ca hrīstambho mānyamānitā । yam arthān nāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate ॥

यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे । कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥

yasya kr̥tyaṁ na jānanti mantraṁ vā mantritaṁ pare । kr̥tam evāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate ॥

यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः । समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते ॥

yasya kr̥tyaṁ na vighnanti śītam uṣṇaṁ bhayaṁ ratiḥ । samr̥ddhir asamr̥ddhir vā sa vai paṇḍita ucyate ॥

यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते । कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ॥

yasya saṁsāriṇī prajñā dharmārthāv anuvartate । kāmād arthaṁ vr̥ṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate ॥

यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते । न किंचिदवमन्यन्ते पण्डिता भरतर्षभ ॥

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate । na kiṁ cid avamanyante paṇḍitā bharatarṣabha ॥

क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति; विज्ञाय चार्थं भजते न कामात् । नासंपृष्टो व्युपयुङ्क्ते परार्थे; तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥

kṣipraṁ vijānāti ciraṁ śr̥ṇoti; vijñāya cārthaṁ bhajate na kāmāt । nāsaṁpr̥ṣṭo vyupayuṅkte parārthe; tat prajñānaṁ prathamaṁ paṇḍitasya ॥

नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् । आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥

nāprāpyam abhivāñchanti naṣṭaṁ necchanti śocitum । āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ ॥

निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः । अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥

niścitya yaḥ prakramate nāntar vasati karmaṇaḥ । avandhyakālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate ॥

आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते । हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ॥

āryakarmaṇi rajyante bhūtikarmāṇi kurvate । hitaṁ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha ॥

न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते । गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥

na hr̥ṣyaty ātmasaṁmāne nāvamānena tapyate । gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate ॥

तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् । उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṁ yogajñaḥ sarvakarmaṇām । upāyajño manuṣyāṇāṁ naraḥ paṇḍita ucyate ॥

प्रवृत्तवाक्चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान् । आशु ग्रन्थस्य वक्ता च स वै पण्डित उच्यते ॥

pravr̥ttavāk citrakatha ūhavān pratibhānavān । āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate ॥

श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा । असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः ॥

śrutaṁ prajñānugaṁ yasya prajñā caiva śrutānugā । asaṁbhinnāryamaryādaḥ paṇḍitākhyāṁ labheta saḥ ॥

अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः । अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ॥

aśrutaś ca samunnaddho daridraś ca mahāmanāḥ । arthāṁś cākarmaṇā prepsur mūḍha ity ucyate budhaiḥ ॥

स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति । मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥

svam arthaṁ yaḥ parityajya parārtham anutiṣṭhati । mithyā carati mitrārthe yaś ca mūḍhaḥ sa ucyate ॥

अकामान्कामयति यः कामयानान्परिद्विषन् । बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥

akāmān kāmayati yaḥ kāmayānān paridviṣan । balavantaṁ ca yo dveṣṭi tam āhur mūḍhacetasam ॥

अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ॥

amitraṁ kurute mitraṁ mitraṁ dveṣṭi hinasti ca । karma cārabhate duṣṭaṁ tam āhur mūḍhacetasam ॥

संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते । चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ ॥

saṁsārayati kr̥tyāni sarvatra vicikitsate । ciraṁ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha ॥

अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते । विश्वसत्यप्रमत्तेषु मूढचेता नराधमः ॥

anāhūtaḥ praviśati apr̥ṣṭo bahu bhāṣate । viśvasaty apramatteṣu mūḍhacetā narādhamaḥ ॥

परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा । यश्च क्रुध्यत्यनीशः सन्स च मूढतमो नरः ॥

paraṁ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṁ tathā । yaś ca krudhyaty anīśaḥ san sa ca mūḍhatamo naraḥ ॥

आत्मनो बलमज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् । अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते ॥

ātmano balam ajñāya dharmārthaparivarjitam । alabhyam icchan naiṣkarmyān mūḍhabuddhir ihocyate ॥

अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शून्यमुपासते । कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम् ॥

aśiṣyaṁ śāsti yo rājan yaś ca śūnyam upāsate । kadaryaṁ bhajate yaś ca tam āhur mūḍhacetasam ॥

अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव वा । विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते ॥

arthaṁ mahāntam āsādya vidyām aiśvaryam eva vā । vicaraty asamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate ॥

एकः संपन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् । योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ॥

ekaḥ saṁpannam aśnāti vaste vāsaś ca śobhanam । yo ’saṁvibhajya bhr̥tyebhyaḥ ko nr̥śaṁsataras tataḥ ॥

एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते ॥

ekaḥ pāpāni kurute phalaṁ bhuṅkte mahājanaḥ । bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate ॥

एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता । बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ॥

ekaṁ hanyān na vā hanyād iṣur mukto dhanuṣmatā । buddhir buddhimatotsr̥ṣṭā hanyād rāṣṭraṁ sarājakam ॥

एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु । पञ्च जित्वा विदित्वा षट्सप्त हित्वा सुखी भव ॥

ekayā dve viniścitya trīṁś caturbhir vaśe kuru । pañca jitvā viditvā ṣaṭ sapta hitvā sukhī bhava ॥

एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते । सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रविस्रवः ॥

ekaṁ viṣaraso hanti śastreṇaikaś ca vadhyate । sarāṣṭraṁ saprajaṁ hanti rājānaṁ mantravisravaḥ ॥

एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् । एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥

ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaś cārthān na cintayet । eko na gacched adhvānaṁ naikaḥ supteṣu jāgr̥yāt ॥

एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे । सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥

ekam evādvitīyaṁ tad yad rājan nāvabudhyase । satyaṁ svargasya sopānaṁ pārāvārasya naur iva ॥

एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपलभ्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥

ekaḥ kṣamāvatāṁ doṣo dvitīyo nopalabhyate । yad enaṁ kṣamayā yuktam aśaktaṁ manyate janaḥ ॥

एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा । विद्यैका परमा दृष्टिरहिंसैका सुखावहा ॥

eko dharmaḥ paraṁ śreyaḥ kṣamaikā śāntir uttamā । vidyaikā paramā dr̥ṣṭir ahiṁsaikā sukhāvahā ॥

द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥

dvāv imau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva । rājānaṁ cāviroddhāraṁ brāhmaṇaṁ cāpravāsinam ॥

द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते । अब्रुवन्परुषं किंचिदसतो नार्थयंस्तथा ॥

dve karmaṇī naraḥ kurvann asmim̐l loke virocate । abruvan paruṣaṁ kiṁ cid asato nārthayaṁs tathā ॥

द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणौ । स्त्रियः कामितकामिन्यो लोकः पूजितपूजकः ॥

dvāv imau puruṣavyāghra parapratyayakāriṇau । striyaḥ kāmitakāminyo lokaḥ pūjitapūjakaḥ ॥

द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषणौ । यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ॥

dvāv imau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau । yaś cādhanaḥ kāmayate yaś ca kupyaty anīśvaraḥ ॥

द्वाविमौ पुरुषौ राजन्स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः । प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् ॥

dvāv imau puruṣau rājan svargasyopari tiṣṭhataḥ । prabhuś ca kṣamayā yukto daridraś ca pradānavān ॥

न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ । अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम् ॥

nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāv atikramau । apātre pratipattiś ca pātre cāpratipādanam ॥

त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ । कनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः ॥

trayo nyāyā manuṣyāṇāṁ śrūyante bharatarṣabha । kanīyān madhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ ॥

त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः । नियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥

trividhāḥ puruṣā rājann uttamādhamamadhyamāḥ । niyojayed yathāvat tāṁs trividheṣv eva karmasu ॥

त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः । यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥

traya evādhanā rājan bhāryā dāsas tathā sutaḥ । yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam ॥

चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन; वर्ज्यान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात् । अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्या;न्न दीर्घसूत्रैरलसैश्चारणैश्च ॥

catvāri rājñā tu mahābalena; varjyāny āhuḥ paṇḍitas tāni vidyāt । alpaprajñaiḥ saha mantraṁ na kuryān; na dīrghasūtrair alasaiś cāraṇaiś ca ॥

चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु; श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मे । वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीनः; सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ॥

catvāri te tāta gr̥he vasantu; śriyābhijuṣṭasya gr̥hasthadharme । vr̥ddho jñātir avasannaḥ kulīnaḥ; sakhā daridro bhaginī cānapatyā ॥

चत्वार्याह महाराज सद्यस्कानि बृहस्पतिः । पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे ॥

catvāry āha mahārāja sadyaskāni br̥haspatiḥ । pr̥cchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me ॥

देवतानां च संकल्पमनुभावं च धीमताम् । विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम् ॥

devatānāṁ ca saṁkalpam anubhāvaṁ ca dhīmatām । vinayaṁ kr̥tavidyānāṁ vināśaṁ pāpakarmaṇām ॥

पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः । पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ ॥

pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ । pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca bharatarṣabha ॥

पञ्चैव पूजयँल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम् । देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपञ्चमान् ॥

pañcaiva pūjayam̐l loke yaśaḥ prāpnoti kevalam । devān pitr̥̄n manuṣyāṁś ca bhikṣūn atithipañcamān ॥

पञ्च त्वानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि । मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः ॥

pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi । mitrāṇy amitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ ॥

पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् । ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥

pañcendriyasya martyasya chidraṁ ced ekam indriyam । tato ’sya sravati prajñā dr̥teḥ pādād ivodakam ॥

षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तन्द्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥

ṣaḍ doṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtim icchatā । nidrā tandrī bhayaṁ krodha ālasyaṁ dīrghasūtratā ॥

षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे । अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥

ṣaḍ imān puruṣo jahyād bhinnāṁ nāvam ivārṇave । apravaktāram ācāryam anadhīyānam r̥tvijam ॥

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् । ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥

arakṣitāraṁ rājānaṁ bhāryāṁ cāpriyavādinīm । grāmakāmaṁ ca gopālaṁ vanakāmaṁ ca nāpitam ॥

षडेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन । सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः ॥

ṣaḍ eva tu guṇāḥ puṁsā na hātavyāḥ kadā cana । satyaṁ dānam anālasyam anasūyā kṣamā dhr̥tiḥ ॥

षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति । न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥

ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṁ yo ’dhigacchati । na sa pāpaiḥ kuto ’narthair yujyate vijitendriyaḥ ॥

षडिमे षट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते । चोराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः ॥

ṣaḍ ime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate । corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ ॥

प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः । राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः ॥

pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ । rājā vivadamāneṣu nityaṁ mūrkheṣu paṇḍitāḥ ॥

सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः । प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूलाश्च पार्थिवाः ॥

sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ । prāyaśo yair vinaśyanti kr̥tamūlāś ca pārthivāḥ ॥

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् । महच्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च ॥

striyo ’kṣā mr̥gayā pānaṁ vākpāruṣyaṁ ca pañcamam । mahac ca daṇḍapāruṣyam arthadūṣaṇam eva ca ॥

अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः । ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ॥

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ । brāhmaṇān prathamaṁ dveṣṭi brāhmaṇaiś ca virudhyate ॥

ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति । रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥

brāhmaṇasvāni cādatte brāhmaṇāṁś ca jighāṁsati । ramate nindayā caiṣāṁ praśaṁsāṁ nābhinandati ॥

नैतान्स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति । एतान्दोषान्नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुद्ध्वा विवर्जयेत् ॥

naitān smarati kr̥tyeṣu yācitaś cābhyasūyati । etān doṣān naraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet ॥

अष्टाविमानि हर्षस्य नवनीतानि भारत । वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव सुसुखान्यपि ॥

aṣṭāv imāni harṣasya navanītāni bhārata । vartamānāni dr̥śyante tāny eva susukhāny api ॥

समागमश्च सखिभिर्महांश्चैव धनागमः । पुत्रेण च परिष्वङ्गः संनिपातश्च मैथुने ॥

samāgamaś ca sakhibhir mahāṁś caiva dhanāgamaḥ । putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ saṁnipātaś ca maithune ॥

समये च प्रियालापः स्वयूथेषु च संनतिः । अभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि ॥

samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca saṁnatiḥ । abhipretasya lābhaś ca pūjā ca janasaṁsadi ॥

नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम् । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स परः कविः ॥

navadvāram idaṁ veśma tristhūṇaṁ pañcasākṣikam । kṣetrajñādhiṣṭhitaṁ vidvān yo veda sa paraḥ kaviḥ ॥

दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान् । मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः ॥

daśa dharmaṁ na jānanti dhr̥tarāṣṭra nibodha tān । mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ ॥

त्वरमाणश्च भीरुश्च लुब्धः कामी च ते दश । तस्मादेतेषु भावेषु न प्रसज्जेत पण्डितः ॥

tvaramāṇaś ca bhīruś ca lubdhaḥ kāmī ca te daśa । tasmād eteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ ॥

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पुत्रार्थमसुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना ॥

atraivodāharantīmam itihāsaṁ purātanam । putrārtham asurendreṇa gītaṁ caiva sudhanvanā ॥

यः काममन्यू प्रजहाति राजा; पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च । विशेषविच्छ्रुतवान्क्षिप्रकारी; तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम् ॥

yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā; pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṁ ca । viśeṣavic chrutavān kṣiprakārī; taṁ sarvalokaḥ kurute pramāṇam ॥

जानाति विश्वासयितुं मनुष्या;न्विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम् । जानाति मात्रां च तथा क्षमां च; तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा ॥

jānāti viśvāsayituṁ manuṣyān; vijñātadoṣeṣu dadhāti daṇḍam । jānāti mātrāṁ ca tathā kṣamāṁ ca; taṁ tādr̥śaṁ śrīr juṣate samagrā ॥

सुदुर्बलं नावजानाति कंचि;द्युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम् । न विग्रहं रोचयते बलस्थैः; काले च यो विक्रमते स धीरः ॥

sudurbalaṁ nāvajānāti kaṁ cid; yukto ripuṁ sevate buddhipūrvam । na vigrahaṁ rocayate balasthaiḥ; kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ ॥

प्राप्यापदं न व्यथते कदाचि;दुद्योगमन्विच्छति चाप्रमत्तः । दुःखं च काले सहते जितात्मा; धुरंधरस्तस्य जिताः सपत्नाः ॥

prāpyāpadaṁ na vyathate kadā cid; udyogam anvicchati cāpramattaḥ । duḥkhaṁ ca kāle sahate jitātmā; dhuraṁdharas tasya jitāḥ sapatnāḥ ॥

अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः; पापैः संधिं परदाराभिमर्शम् । दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्यपानं; न सेवते यः स सुखी सदैव ॥

anarthakaṁ vipravāsaṁ gr̥hebhyaḥ; pāpaiḥ saṁdhiṁ paradārābhimarśam । dambhaṁ stainyaṁ paiśunaṁ madyapānaṁ; na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva ॥

न संरम्भेणारभतेऽर्थवर्ग;माकारितः शंसति तथ्यमेव । न मात्रार्थे रोचयते विवादं; नापूजितः कुप्यति चाप्यमूढः ॥

na saṁrambheṇārabhate ’rthavargam; ākāritaḥ śaṁsati tathyam eva । na mātrārthe rocayate vivādaṁ; nāpūjitaḥ kupyati cāpy amūḍhaḥ ॥

न योऽभ्यसूयत्यनुकम्पते च; न दुर्बलः प्रातिभाव्यं करोति । नात्याह किंचित्क्षमते विवादं; सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसाम् ॥

na yo ’bhyasūyaty anukampate ca; na durbalaḥ prātibhāvyaṁ karoti । nātyāha kiṁ cit kṣamate vivādaṁ; sarvatra tādr̥g labhate praśaṁsām ॥

यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं; न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान् । न मूर्च्छितः कटुकान्याह किंचि;त्प्रियं सदा तं कुरुते जनोऽपि ॥

yo noddhataṁ kurute jātu veṣaṁ; na pauruṣeṇāpi vikatthate ’nyān । na mūrcchitaḥ kaṭukāny āha kiṁ cit; priyaṁ sadā taṁ kurute jano ’pi ॥

न वैरमुद्दीपयति प्रशान्तं; न दर्पमारोहति नास्तमेति । न दुर्गतोऽस्मीति करोति मन्युं; तमार्यशीलं परमाहुरग्र्यम् ॥

na vairam uddīpayati praśāntaṁ; na darpam ārohati nāstam eti । na durgato ’smīti karoti manyuṁ; tam āryaśīlaṁ param āhur agryam ॥

न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं; नान्यस्य दुःखे भवति प्रतीतः । दत्त्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं; न कत्थते सत्पुरुषार्यशीलः ॥

na sve sukhe vai kurute praharṣaṁ; nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ । dattvā na paścāt kurute ’nutāpaṁ; na katthate satpuruṣāryaśīlaḥ ॥

देशाचारान्समयाञ्जातिधर्मा;न्बुभूषते यस्तु परावरज्ञः । स तत्र तत्राधिगतः सदैव; महाजनस्याधिपत्यं करोति ॥

deśācārān samayāñ jātidharmān; bubhūṣate yas tu parāvarajñaḥ । sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva; mahājanasyādhipatyaṁ karoti ॥

दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं; राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम् । मत्तोन्मत्तैर्दुर्जनैश्चापि वादं; यः प्रज्ञावान्वर्जयेत्स प्रधानः ॥

dambhaṁ mohaṁ matsaraṁ pāpakr̥tyaṁ; rājadviṣṭaṁ paiśunaṁ pūgavairam । mattonmattair durjanaiś cāpi vādaṁ; yaḥ prajñāvān varjayet sa pradhānaḥ ॥

दमं शौचं दैवतं मङ्गलानि; प्रायश्चित्तं विविधाँल्लोकवादान् । एतानि यः कुरुते नैत्यकानि; तस्योत्थानं देवता राधयन्ति ॥

damaṁ śaucaṁ daivataṁ maṅgalāni; prāyaścittaṁ vividhām̐l lokavādān । etāni yaḥ kurute naityakāni; tasyotthānaṁ devatā rādhayanti ॥

समैर्विवाहं कुरुते न हीनैः; समैः सख्यं व्यवहारं कथाश्च । गुणैर्विशिष्टांश्च पुरोदधाति; विपश्चितस्तस्य नयाः सुनीताः ॥

samair vivāhaṁ kurute na hīnaiḥ; samaiḥ sakhyaṁ vyavahāraṁ kathāś ca । guṇair viśiṣṭāṁś ca purodadhāti; vipaścitas tasya nayāḥ sunītāḥ ॥

मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो; मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा । ददात्यमित्रेष्वपि याचितः सं;स्तमात्मवन्तं प्रजहत्यनर्थाः ॥

mitaṁ bhuṅkte saṁvibhajyāśritebhyo; mitaṁ svapity amitaṁ karma kr̥tvā । dadāty amitreṣv api yācitaḥ saṁs; tam ātmavantaṁ prajahaty anarthāḥ ॥

चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य; नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित् । मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च; स्वल्पो नास्य व्यथते कश्चिदर्थः ॥

cikīrṣitaṁ viprakr̥taṁ ca yasya; nānye janāḥ karma jānanti kiṁ cit । mantre gupte samyag anuṣṭhite ca; svalpo nāsya vyathate kaś cid arthaḥ ॥

यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः; सत्यो मृदुर्दानकृच्छुद्धभावः । अतीव संज्ञायते ज्ञातिमध्ये; महामणिर्जात्य इव प्रसन्नः ॥

yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ; satyo mr̥dur dānakr̥c chuddhabhāvaḥ । atīva saṁjñāyate jñātimadhye; mahāmaṇir jātya iva prasannaḥ ॥

य आत्मनापत्रपते भृशं नरः; स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत । अनन्ततेजाः सुमनाः समाहितः; स्वतेजसा सूर्य इवावभासते ॥

ya ātmanāpatrapate bhr̥śaṁ naraḥ; sa sarvalokasya gurur bhavaty uta । anantatejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ; svatejasā sūrya ivāvabhāsate ॥

वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः; पाण्डोः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पाः । त्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश्च; तवादेशं पालयन्त्याम्बिकेय ॥

vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ; pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendrakalpāḥ । tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāś ca; tavādeśaṁ pālayanty āmbikeya ॥

प्रदायैषामुचितं तात राज्यं; सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः । न देवानां नापि च मानुषाणां; भविष्यसि त्वं तर्कणीयो नरेन्द्र ॥

pradāyaiṣām ucitaṁ tāta rājyaṁ; sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ । na devānāṁ nāpi ca mānuṣāṇāṁ; bhaviṣyasi tvaṁ tarkaṇīyo narendra ॥