Adhyāya 27

संजय उवाच । धर्मे नित्या पाण्डव ते विचेष्टा; लोके श्रुता दृश्यते चापि पार्थ । महास्रावं जीवितं चाप्यनित्यं; संपश्य त्वं पाण्डव मा विनीनशः ॥

saṁjaya uvāca । dharme nityā pāṇḍava te viceṣṭā; loke śrutā dr̥śyate cāpi pārtha । mahāsrāvaṁ jīvitaṁ cāpy anityaṁ; saṁpaśya tvaṁ pāṇḍava mā vinīnaśaḥ ॥

न चेद्भागं कुरवोऽन्यत्र युद्धा;त्प्रयच्छन्ते तुभ्यमजातशत्रो । भैक्षचर्यामन्धकवृष्णिराज्ये; श्रेयो मन्ये न तु युद्धेन राज्यम् ॥

na ced bhāgaṁ kuravo ’nyatra yuddhāt; prayacchante tubhyam ajātaśatro । bhaikṣacaryām andhakavr̥ṣṇirājye; śreyo manye na tu yuddhena rājyam ॥

अल्पकालं जीवितं यन्मनुष्ये; महास्रावं नित्यदुःखं चलं च । भूयश्च तद्वयसो नानुरूपं; तस्मात्पापं पाण्डव मा प्रसार्षीः ॥

alpakālaṁ jīvitaṁ yan manuṣye; mahāsrāvaṁ nityaduḥkhaṁ calaṁ ca । bhūyaś ca tad vayaso nānurūpaṁ; tasmāt pāpaṁ pāṇḍava mā prasārṣīḥ ॥

कामा मनुष्यं प्रसजन्त एव; धर्मस्य ये विघ्नमूलं नरेन्द्र । पूर्वं नरस्तान्धृतिमान्विनिघ्नँ;ल्लोके प्रशंसां लभतेऽनवद्याम् ॥

kāmā manuṣyaṁ prasajanta eva; dharmasya ye vighnamūlaṁ narendra । pūrvaṁ naras tān dhr̥timān vinighnam̐l; loke praśaṁsāṁ labhate ’navadyām ॥

निबन्धनी ह्यर्थतृष्णेह पार्थ; तामेषतो बाध्यते धर्म एव । धर्मं तु यः प्रवृणीते स बुद्धः; कामे गृद्धो हीयतेऽर्थानुरोधात् ॥

nibandhanī hy arthatr̥ṣṇeha pārtha; tām eṣato bādhyate dharma eva । dharmaṁ tu yaḥ pravr̥ṇīte sa buddhaḥ; kāme gr̥ddho hīyate ’rthānurodhāt ॥

धर्मं कृत्वा कर्मणां तात मुख्यं; महाप्रतापः सवितेव भाति । हानेन धर्मस्य महीमपीमां; लब्ध्वा नरः सीदति पापबुद्धिः ॥

dharmaṁ kr̥tvā karmaṇāṁ tāta mukhyaṁ; mahāpratāpaḥ saviteva bhāti । hānena dharmasya mahīm apīmāṁ; labdhvā naraḥ sīdati pāpabuddhiḥ ॥

वेदोऽधीतश्चरितं ब्रह्मचर्यं; यज्ञैरिष्टं ब्राह्मणेभ्यश्च दत्तम् । परं स्थानं मन्यमानेन भूय; आत्मा दत्तो वर्षपूगं सुखेभ्यः ॥

vedo ’dhītaś caritaṁ brahmacaryaṁ; yajñair iṣṭaṁ brāhmaṇebhyaś ca dattam । paraṁ sthānaṁ manyamānena bhūya; ātmā datto varṣapūgaṁ sukhebhyaḥ ॥

सुखप्रिये सेवमानोऽतिवेलं; योगाभ्यासे यो न करोति कर्म । वित्तक्षये हीनसुखोऽतिवेलं; दुःखं शेते कामवेगप्रणुन्नः ॥

sukhapriye sevamāno ’tivelaṁ; yogābhyāse yo na karoti karma । vittakṣaye hīnasukho ’tivelaṁ; duḥkhaṁ śete kāmavegapraṇunnaḥ ॥

एवं पुनरर्थचर्याप्रसक्तो; हित्वा धर्मं यः प्रकरोत्यधर्मम् । अश्रद्दधत्परलोकाय मूढो; हित्वा देहं तप्यते प्रेत्य मन्दः ॥

evaṁ punar arthacaryāprasakto; hitvā dharmaṁ yaḥ prakaroty adharmam । aśraddadhat paralokāya mūḍho; hitvā dehaṁ tapyate pretya mandaḥ ॥

न कर्मणां विप्रणाशोऽस्त्यमुत्र; पुण्यानां वाप्यथ वा पापकानाम् । पूर्वं कर्तुर्गच्छति पुण्यपापं; पश्चात्त्वेतदनुयात्येव कर्ता ॥

na karmaṇāṁ vipraṇāśo ’sty amutra; puṇyānāṁ vāpy atha vā pāpakānām । pūrvaṁ kartur gacchati puṇyapāpaṁ; paścāt tv etad anuyāty eva kartā ॥

न्यायोपेतं ब्राह्मणेभ्यो यदन्नं; श्रद्धापूतं गन्धरसोपपन्नम् । अन्वाहार्येषूत्तमदक्षिणेषु; तथारूपं कर्म विख्यायते ते ॥

nyāyopetaṁ brāhmaṇebhyo yadannaṁ; śraddhāpūtaṁ gandharasopapannam । anvāhāryeṣūttamadakṣiṇeṣu; tathārūpaṁ karma vikhyāyate te ॥

इह क्षेत्रे क्रियते पार्थ कार्यं; न वै किंचिद्विद्यते प्रेत्य कार्यम् । कृतं त्वया पारलोक्यं च कार्यं; पुण्यं महत्सद्भिरनुप्रशस्तम् ॥

iha kṣetre kriyate pārtha kāryaṁ; na vai kiṁ cid vidyate pretya kāryam । kr̥taṁ tvayā pāralokyaṁ ca kāryaṁ; puṇyaṁ mahat sadbhir anupraśastam ॥

जहाति मृत्युं च जरां भयं च; न क्षुत्पिपासे मनसश्चाप्रियाणि । न कर्तव्यं विद्यते तत्र किंचि;दन्यत्र वै इन्द्रियप्रीणनार्थात् ॥

jahāti mr̥tyuṁ ca jarāṁ bhayaṁ ca; na kṣutpipāse manasaś cāpriyāṇi । na kartavyaṁ vidyate tatra kiṁ cid; anyatra vai indriyaprīṇanārthāt ॥

एवंरूपं कर्मफलं नरेन्द्र; मात्रावता हृदयस्य प्रियेण । स क्रोधजं पाण्डव हर्षजं च; लोकावुभौ मा प्रहासीश्चिराय ॥

evaṁrūpaṁ karmaphalaṁ narendra; mātrāvatā hr̥dayasya priyeṇa । sa krodhajaṁ pāṇḍava harṣajaṁ ca; lokāv ubhau mā prahāsīś cirāya ॥

अन्तं गत्वा कर्मणां या प्रशंसा; सत्यं दमश्चार्जवमानृशंस्यम् । अश्वमेधो राजसूयस्तथेष्टः; पापस्यान्तं कर्मणो मा पुनर्गाः ॥

antaṁ gatvā karmaṇāṁ yā praśaṁsā; satyaṁ damaś cārjavam ānr̥śaṁsyam । aśvamedho rājasūyas tatheṣṭaḥ; pāpasyāntaṁ karmaṇo mā punar gāḥ ॥

तच्चेदेवं देशरूपेण पार्थाः; करिष्यध्वं कर्म पापं चिराय । निवसध्वं वर्षपूगान्वनेषु; दुःखं वासं पाण्डवा धर्महेतोः ॥

tac ced evaṁ deśarūpeṇa pārthāḥ; kariṣyadhvaṁ karma pāpaṁ cirāya । nivasadhvaṁ varṣapūgān vaneṣu; duḥkhaṁ vāsaṁ pāṇḍavā dharmahetoḥ ॥

अप्रव्रज्ये योजयित्वा पुरस्ता;दात्माधीनं यद्बलं ते तदासीत् । नित्यं पाञ्चालाः सचिवास्तवेमे; जनार्दनो युयुधानश्च वीरः ॥

apravrajye yojayitvā purastād; ātmādhīnaṁ yad balaṁ te tadāsīt । nityaṁ pāñcālāḥ sacivās taveme; janārdano yuyudhānaś ca vīraḥ ॥

मत्स्यो राजा रुक्मरथः सपुत्रः; प्रहारिभिः सह पुत्रैर्विराटः । राजानश्च ये विजिताः पुरस्ता;त्त्वामेव ते संश्रयेयुः समस्ताः ॥

matsyo rājā rukmarathaḥ saputraḥ; prahāribhiḥ saha putrair virāṭaḥ । rājānaś ca ye vijitāḥ purastāt; tvām eva te saṁśrayeyuḥ samastāḥ ॥

महासहायः प्रतपन्बलस्थः; पुरस्कृतो वासुदेवार्जुनाभ्याम् । वरान्हनिष्यन्द्विषतो रङ्गमध्ये; व्यनेष्यथा धार्तराष्ट्रस्य दर्पम् ॥

mahāsahāyaḥ pratapan balasthaḥ; puraskr̥to vāsudevārjunābhyām । varān haniṣyan dviṣato raṅgamadhye; vyaneṣyathā dhārtarāṣṭrasya darpam ॥

बलं कस्माद्वर्धयित्वा परस्य; निजान्कस्मात्कर्शयित्वा सहायान् । निरुष्य कस्माद्वर्षपूगान्वनेषु; युयुत्ससे पाण्डव हीनकालम् ॥

balaṁ kasmād vardhayitvā parasya; nijān kasmāt karśayitvā sahāyān । niruṣya kasmād varṣapūgān vaneṣu; yuyutsase pāṇḍava hīnakālam ॥

अप्रज्ञो वा पाण्डव युध्यमानो; अधर्मज्ञो वा भूतिपथाद्व्यपैति । प्रज्ञावान्वा बुध्यमानोऽपि धर्मं; संरम्भाद्वा सोऽपि भूतेरपैति ॥

aprajño vā pāṇḍava yudhyamāno; adharmajño vā bhūtipathād vyapaiti । prajñāvān vā budhyamāno ’pi dharmaṁ; saṁrambhād vā so ’pi bhūter apaiti ॥

नाधर्मे ते धीयते पार्थ बुद्धि;र्न संरम्भात्कर्म चकर्थ पापम् । अद्धा किं तत्कारणं यस्य हेतोः; प्रज्ञाविरुद्धं कर्म चिकीर्षसीदम् ॥

nādharme te dhīyate pārtha buddhir; na saṁrambhāt karma cakartha pāpam । addhā kiṁ tat kāraṇaṁ yasya hetoḥ; prajñāviruddhaṁ karma cikīrṣasīdam ॥

अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगं; यशोमुषं पापफलोदयं च । सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो; मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥

avyādhijaṁ kaṭukaṁ śīrṣarogaṁ; yaśomuṣaṁ pāpaphalodayaṁ ca । satāṁ peyaṁ yan na pibanty asanto; manyuṁ mahārāja piba praśāmya ॥

पापानुबन्धं को नु तं कामयेत; क्षमैव ते ज्यायसी नोत भोगाः । यत्र भीष्मः शांतनवो हतः स्या;द्यत्र द्रोणः सहपुत्रो हतः स्यात् ॥

pāpānubandhaṁ ko nu taṁ kāmayeta; kṣamaiva te jyāyasī nota bhogāḥ । yatra bhīṣmaḥ śāṁtanavo hataḥ syād; yatra droṇaḥ sahaputro hataḥ syāt ॥

कृपः शल्यः सौमदत्तिर्विकर्णो; विविंशतिः कर्णदुर्योधनौ च । एतान्हत्वा कीदृशं तत्सुखं स्या;द्यद्विन्देथास्तदनुब्रूहि पार्थ ॥

kr̥paḥ śalyaḥ saumadattir vikarṇo; viviṁśatiḥ karṇaduryodhanau ca । etān hatvā kīdr̥śaṁ tat sukhaṁ syād; yad vindethās tad anubrūhi pārtha ॥

लब्ध्वापीमां पृथिवीं सागरान्तां; जरामृत्यू नैव हि त्वं प्रजह्याः । प्रियाप्रिये सुखदुःखे च राज;न्नेवं विद्वान्नैव युद्धं कुरुष्व ॥

labdhvāpīmāṁ pr̥thivīṁ sāgarāntāṁ; jarāmr̥tyū naiva hi tvaṁ prajahyāḥ । priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājann; evaṁ vidvān naiva yuddhaṁ kuruṣva ॥

अमात्यानां यदि कामस्य हेतो;रेवंयुक्तं कर्म चिकीर्षसि त्वम् । अपाक्रमेः संप्रदाय स्वमेभ्यो; मा गास्त्वं वै देवयानात्पथोऽद्य ॥

amātyānāṁ yadi kāmasya hetor; evaṁyuktaṁ karma cikīrṣasi tvam । apākrameḥ saṁpradāya svam ebhyo; mā gās tvaṁ vai devayānāt patho ’dya ॥