Adhyāya 23

वैशंपायन उवाच । राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रस्य संजयः । उपप्लव्यं ययौ द्रष्टुं पाण्डवानमितौजसः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । rājñas tu vacanaṁ śrutvā dhr̥tarāṣṭrasya saṁjayaḥ । upaplavyaṁ yayau draṣṭuṁ pāṇḍavān amitaujasaḥ ॥

स तु राजानमासाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । प्रणिपत्य ततः पूर्वं सूतपुत्रोऽभ्यभाषत ॥

sa tu rājānam āsādya dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram । praṇipatya tataḥ pūrvaṁ sūtaputro ’bhyabhāṣata ॥

गावल्गणिः संजयः सूतसूनु;रजातशत्रुमवदत्प्रतीतः । दिष्ट्या राजंस्त्वामरोगं प्रपश्ये; सहायवन्तं च महेन्द्रकल्पम् ॥

gāvalgaṇiḥ saṁjayaḥ sūtasūnur; ajātaśatrum avadat pratītaḥ । diṣṭyā rājaṁs tvām arogaṁ prapaśye; sahāyavantaṁ ca mahendrakalpam ॥

अनामयं पृच्छति त्वाम्बिकेयो; वृद्धो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी । कच्चिद्भीमः कुशली पाण्डवाग्र्यो; धनंजयस्तौ च माद्रीतनूजौ ॥

anāmayaṁ pr̥cchati tvāmbikeyo; vr̥ddho rājā dhr̥tarāṣṭro manīṣī । kaccid bhīmaḥ kuśalī pāṇḍavāgryo; dhanaṁjayas tau ca mādrītanūjau ॥

कच्चित्कृष्णा द्रौपदी राजपुत्री; सत्यव्रता वीरपत्नी सपुत्रा । मनस्विनी यत्र च वाञ्छसि त्व;मिष्टान्कामान्भारत स्वस्तिकामः ॥

kaccit kr̥ṣṇā draupadī rājaputrī; satyavratā vīrapatnī saputrā । manasvinī yatra ca vāñchasi tvam; iṣṭān kāmān bhārata svastikāmaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । गावल्गणे संजय स्वागतं ते; प्रीतात्माहं त्वाभिवदामि सूत । अनामयं प्रतिजाने तवाहं; सहानुजैः कुशली चास्मि विद्वन् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । gāvalgaṇe saṁjaya svāgataṁ te; prītātmāhaṁ tvābhivadāmi sūta । anāmayaṁ pratijāne tavāhaṁ; sahānujaiḥ kuśalī cāsmi vidvan ॥

चिरादिदं कुशलं भारतस्य; श्रुत्वा राज्ञः कुरुवृद्धस्य सूत । मन्ये साक्षाद्दृष्टमहं नरेन्द्रं; दृष्ट्वैव त्वां संजय प्रीतियोगात् ॥

cirād idaṁ kuśalaṁ bhāratasya; śrutvā rājñaḥ kuruvr̥ddhasya sūta । manye sākṣād dr̥ṣṭam ahaṁ narendraṁ; dr̥ṣṭvaiva tvāṁ saṁjaya prītiyogāt ॥

पितामहो नः स्थविरो मनस्वी; महाप्राज्ञः सर्वधर्मोपपन्नः । स कौरव्यः कुशली तात भीष्मो; यथापूर्वं वृत्तिरप्यस्य कच्चित् ॥

pitāmaho naḥ sthaviro manasvī; mahāprājñaḥ sarvadharmopapannaḥ । sa kauravyaḥ kuśalī tāta bhīṣmo; yathāpūrvaṁ vr̥ttir apy asya kaccit ॥

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो; वैचित्रवीर्यः कुशली महात्मा । महाराजो बाह्लिकः प्रातिपेयः; कच्चिद्विद्वान्कुशली सूतपुत्र ॥

kaccid rājā dhr̥tarāṣṭraḥ saputro; vaicitravīryaḥ kuśalī mahātmā । mahārājo bāhlikaḥ prātipeyaḥ; kaccid vidvān kuśalī sūtaputra ॥

स सोमदत्तः कुशली तात कच्चि;द्भूरिश्रवाः सत्यसंधः शलश्च । द्रोणः सपुत्रश्च कृपश्च विप्रो; महेष्वासाः कच्चिदेतेऽप्यरोगाः ॥

sa somadattaḥ kuśalī tāta kaccid; bhūriśravāḥ satyasaṁdhaḥ śalaś ca । droṇaḥ saputraś ca kr̥paś ca vipro; maheṣvāsāḥ kaccid ete ’py arogāḥ ॥

महाप्राज्ञाः सर्वशास्त्रावदाता; धनुर्भृतां मुख्यतमाः पृथिव्याम् । कच्चिन्मानं तात लभन्त एते; धनुर्भृतः कच्चिदेतेऽप्यरोगाः ॥

mahāprājñāḥ sarvaśāstrāvadātā; dhanurbhr̥tāṁ mukhyatamāḥ pr̥thivyām । kaccin mānaṁ tāta labhanta ete; dhanurbhr̥taḥ kaccid ete ’py arogāḥ ॥

सर्वे कुरुभ्यः स्पृहयन्ति संजय; धनुर्धरा ये पृथिव्यां युवानः । येषां राष्ट्रे निवसति दर्शनीयो; महेष्वासः शीलवान्द्रोणपुत्रः ॥

sarve kurubhyaḥ spr̥hayanti saṁjaya; dhanurdharā ye pr̥thivyāṁ yuvānaḥ । yeṣāṁ rāṣṭre nivasati darśanīyo; maheṣvāsaḥ śīlavān droṇaputraḥ ॥

वैश्यापुत्रः कुशली तात कच्चि;न्महाप्राज्ञो राजपुत्रो युयुत्सुः । कर्णोऽमात्यः कुशली तात कच्चि;त्सुयोधनो यस्य मन्दो विधेयः ॥

vaiśyāputraḥ kuśalī tāta kaccin; mahāprājño rājaputro yuyutsuḥ । karṇo ’mātyaḥ kuśalī tāta kaccit; suyodhano yasya mando vidheyaḥ ॥

स्त्रियो वृद्धा भारतानां जनन्यो; महानस्यो दासभार्याश्च सूत । वध्वः पुत्रा भागिनेया भगिन्यो; दौहित्रा वा कच्चिदप्यव्यलीकाः ॥

striyo vr̥ddhā bhāratānāṁ jananyo; mahānasyo dāsabhāryāś ca sūta । vadhvaḥ putrā bhāgineyā bhaginyo; dauhitrā vā kaccid apy avyalīkāḥ ॥

कच्चिद्राजा ब्राह्मणानां यथाव;त्प्रवर्तते पूर्ववत्तात वृत्तिम् । कच्चिद्दायान्मामकान्धार्तराष्ट्रो; द्विजातीनां संजय नोपहन्ति ॥

kaccid rājā brāhmaṇānāṁ yathāvat; pravartate pūrvavat tāta vr̥ttim । kaccid dāyān māmakān dhārtarāṣṭro; dvijātīnāṁ saṁjaya nopahanti ॥

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्र; उपेक्षते ब्राह्मणातिक्रमान्वै । कच्चिन्न हेतोरिव वर्त्मभूत; उपेक्षते तेषु स न्यूनवृत्तिम् ॥

kaccid rājā dhr̥tarāṣṭraḥ saputra; upekṣate brāhmaṇātikramān vai । kaccin na hetor iva vartmabhūta; upekṣate teṣu sa nyūnavr̥ttim ॥

एतज्ज्योतिरुत्तमं जीवलोके; शुक्लं प्रजानां विहितं विधात्रा । ते चेल्लोभं न नियच्छन्ति मन्दाः; कृत्स्नो नाशो भविता कौरवाणाम् ॥

etaj jyotir uttamaṁ jīvaloke; śuklaṁ prajānāṁ vihitaṁ vidhātrā । te cel lobhaṁ na niyacchanti mandāḥ; kr̥tsno nāśo bhavitā kauravāṇām ॥

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो; बुभूषते वृत्तिममात्यवर्गे । कच्चिन्न भेदेन जिजीविषन्ति; सुहृद्रूपा दुर्हृदश्चैकमित्राः ॥

kaccid rājā dhr̥tarāṣṭraḥ saputro; bubhūṣate vr̥ttim amātyavarge । kaccin na bhedena jijīviṣanti; suhr̥drūpā durhr̥daś caikamitrāḥ ॥

कच्चिन्न पापं कथयन्ति तात; ते पाण्डवानां कुरवः सर्व एव । कच्चिद्दृष्ट्वा दस्युसंघान्समेता;न्स्मरन्ति पार्थस्य युधां प्रणेतुः ॥

kaccin na pāpaṁ kathayanti tāta; te pāṇḍavānāṁ kuravaḥ sarva eva । kaccid dr̥ṣṭvā dasyusaṁghān sametān; smaranti pārthasya yudhāṁ praṇetuḥ ॥

मौर्वीभुजाग्रप्रहितान्स्म तात; दोधूयमानेन धनुर्धरेण । गाण्डीवमुक्तान्स्तनयित्नुघोषा;नजिह्मगान्कच्चिदनुस्मरन्ति ॥

maurvībhujāgraprahitān sma tāta; dodhūyamānena dhanurdhareṇa । gāṇḍīvamuktān stanayitnughoṣān; ajihmagān kaccid anusmaranti ॥

न ह्यपश्यं कंचिदहं पृथिव्यां; श्रुतं समं वाधिकमर्जुनेन । यस्यैकषष्टिर्निशितास्तीक्ष्णधाराः; सुवाससः संमतो हस्तवापः ॥

na hy apaśyaṁ kaṁ cid ahaṁ pr̥thivyāṁ; śrutaṁ samaṁ vādhikam arjunena । yasyaikaṣaṣṭir niśitās tīkṣṇadhārāḥ; suvāsasaḥ saṁmato hastavāpaḥ ॥

गदापाणिर्भीमसेनस्तरस्वी; प्रवेपयञ्शत्रुसंघाननीके । नागः प्रभिन्न इव नड्वलासु; चङ्क्रम्यते कच्चिदेनं स्मरन्ति ॥

gadāpāṇir bhīmasenas tarasvī; pravepayañ śatrusaṁghān anīke । nāgaḥ prabhinna iva naḍvalāsu; caṅkramyate kaccid enaṁ smaranti ॥

माद्रीपुत्रः सहदेवः कलिङ्गा;न्समागतानजयद्दन्तकूरे । वामेनास्यन्दक्षिणेनैव यो वै; महाबलं कच्चिदेनं स्मरन्ति ॥

mādrīputraḥ sahadevaḥ kaliṅgān; samāgatān ajayad dantakūre । vāmenāsyan dakṣiṇenaiva yo vai; mahābalaṁ kaccid enaṁ smaranti ॥

उद्यन्नयं नकुलः प्रेषितो वै; गावल्गणे संजय पश्यतस्ते । दिशं प्रतीचीं वशमानयन्मे; माद्रीसुतं कच्चिदेनं स्मरन्ति ॥

udyann ayaṁ nakulaḥ preṣito vai; gāvalgaṇe saṁjaya paśyatas te । diśaṁ pratīcīṁ vaśam ānayan me; mādrīsutaṁ kaccid enaṁ smaranti ॥

अभ्याभवो द्वैतवने य आसी;द्दुर्मन्त्रिते घोषयात्रागतानाम् । यत्र मन्दाञ्शत्रुवशं प्रयाता;नमोचयद्भीमसेनो जयश्च ॥

abhyābhavo dvaitavane ya āsīd; durmantrite ghoṣayātrāgatānām । yatra mandāñ śatruvaśaṁ prayātān; amocayad bhīmaseno jayaś ca ॥

अहं पश्चादर्जुनमभ्यरक्षं; माद्रीपुत्रौ भीमसेनश्च चक्रे । गाण्डीवभृच्छत्रुसंघानुदस्य; स्वस्त्यागमत्कच्चिदेनं स्मरन्ति ॥

ahaṁ paścād arjunam abhyarakṣaṁ; mādrīputrau bhīmasenaś ca cakre । gāṇḍīvabhr̥c chatrusaṁghān udasya; svasty āgamat kaccid enaṁ smaranti ॥

न कर्मणा साधुनैकेन नूनं; कर्तुं शक्यं भवतीह संजय । सर्वात्मना परिजेतुं वयं चे;न्न शक्नुमो धृतराष्ट्रस्य पुत्रम् ॥

na karmaṇā sādhunaikena nūnaṁ; kartuṁ śakyaṁ bhavatīha saṁjaya । sarvātmanā parijetuṁ vayaṁ cen; na śaknumo dhr̥tarāṣṭrasya putram ॥