Adhyāya 22

धृतराष्ट्र उवाच । प्राप्तानाहुः संजय पाण्डुपुत्रा;नुपप्लव्ये तान्विजानीहि गत्वा । अजातशत्रुं च सभाजयेथा; दिष्ट्यानघ ग्राममुपस्थितस्त्वम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । prāptān āhuḥ saṁjaya pāṇḍuputrān; upaplavye tān vijānīhi gatvā । ajātaśatruṁ ca sabhājayethā; diṣṭyānagha grāmam upasthitas tvam ॥

सर्वान्वदेः संजय स्वस्तिमन्तः; कृच्छ्रं वासमतदर्हा निरुष्य । तेषां शान्तिर्विद्यतेऽस्मासु शीघ्रं; मिथ्योपेतानामुपकारिणां सताम् ॥

sarvān vadeḥ saṁjaya svastimantaḥ; kr̥cchraṁ vāsam atadarhā niruṣya । teṣāṁ śāntir vidyate ’smāsu śīghraṁ; mithyopetānām upakāriṇāṁ satām ॥

नाहं क्वचित्संजय पाण्डवानां; मिथ्यावृत्तिं कांचन जात्वपश्यम् । सर्वां श्रियं ह्यात्मवीर्येण लब्ध्वा; पर्याकार्षुः पाण्डवा मह्यमेव ॥

nāhaṁ kva cit saṁjaya pāṇḍavānāṁ; mithyāvr̥ttiṁ kāṁ cana jātv apaśyam । sarvāṁ śriyaṁ hy ātmavīryeṇa labdhvā; paryākārṣuḥ pāṇḍavā mahyam eva ॥

दोषं ह्येषां नाधिगच्छे परीक्ष;न्नित्यं कंचिद्येन गर्हेय पार्थान् । धर्मार्थाभ्यां कर्म कुर्वन्ति नित्यं; सुखप्रिया नानुरुध्यन्ति कामान् ॥

doṣaṁ hy eṣāṁ nādhigacche parīkṣan; nityaṁ kaṁ cid yena garheya pārthān । dharmārthābhyāṁ karma kurvanti nityaṁ; sukhapriyā nānurudhyanti kāmān ॥

घर्मं शीतं क्षुत्पिपासे तथैव; निद्रां तन्द्रीं क्रोधहर्षौ प्रमादम् । धृत्या चैव प्रज्ञया चाभिभूय; धर्मार्थयोगान्प्रयतन्ति पार्थाः ॥

gharmaṁ śītaṁ kṣutpipāse tathaiva; nidrāṁ tandrīṁ krodhaharṣau pramādam । dhr̥tyā caiva prajñayā cābhibhūya; dharmārthayogān prayatanti pārthāḥ ॥

त्यजन्ति मित्रेषु धनानि काले; न संवासाज्जीर्यति मैत्रमेषाम् । यथार्हमानार्थकरा हि पार्था;स्तेषां द्वेष्टा नास्त्याजमीढस्य पक्षे ॥

tyajanti mitreṣu dhanāni kāle; na saṁvāsāj jīryati maitram eṣām । yathārhamānārthakarā hi pārthās; teṣāṁ dveṣṭā nāsty ājamīḍhasya pakṣe ॥

अन्यत्र पापाद्विषमान्मन्दबुद्धे;र्दुर्योधनात्क्षुद्रतराच्च कर्णात् । तेषां हीमे हीनसुखप्रियाणां; महात्मनां संजनयन्ति तेजः ॥

anyatra pāpād viṣamān mandabuddher; duryodhanāt kṣudratarāc ca karṇāt । teṣāṁ hīme hīnasukhapriyāṇāṁ; mahātmanāṁ saṁjanayanti tejaḥ ॥

उत्थानवीर्यः सुखमेधमानो; दुर्योधनः सुकृतं मन्यते तत् । तेषां भागं यच्च मन्येत बालः; शक्यं हर्तुं जीवतां पाण्डवानाम् ॥

utthānavīryaḥ sukham edhamāno; duryodhanaḥ sukr̥taṁ manyate tat । teṣāṁ bhāgaṁ yac ca manyeta bālaḥ; śakyaṁ hartuṁ jīvatāṁ pāṇḍavānām ॥

यस्यार्जुनः पदवीं केशवश्च; वृकोदरः सात्यकोऽजातशत्रोः । माद्रीपुत्रौ सृञ्जयाश्चापि सर्वे; पुरा युद्धात्साधु तस्य प्रदानम् ॥

yasyārjunaḥ padavīṁ keśavaś ca; vr̥kodaraḥ sātyako ’jātaśatroḥ । mādrīputrau sr̥ñjayāś cāpi sarve; purā yuddhāt sādhu tasya pradānam ॥

स ह्येवैकः पृथिवीं सव्यसाची; गाण्डीवधन्वा प्रणुदेद्रथस्थः । तथा विष्णुः केशवोऽप्यप्रधृष्यो; लोकत्रयस्याधिपतिर्महात्मा ॥

sa hy evaikaḥ pr̥thivīṁ savyasācī; gāṇḍīvadhanvā praṇuded rathasthaḥ । tathā viṣṇuḥ keśavo ’py apradhr̥ṣyo; lokatrayasyādhipatir mahātmā ॥

तिष्ठेत कस्तस्य मर्त्यः पुरस्ता;द्यः सर्वदेवेषु वरेण्य ईड्यः । पर्जन्यघोषान्प्रवपञ्शरौघा;न्पतंगसंघानिव शीघ्रवेगान् ॥

tiṣṭheta kas tasya martyaḥ purastād; yaḥ sarvadeveṣu vareṇya īḍyaḥ । parjanyaghoṣān pravapañ śaraughān; pataṁgasaṁghān iva śīghravegān ॥

दिशं ह्युदीचीमपि चोत्तरान्कुरू;न्गाण्डीवधन्वैकरथो जिगाय । धनं चैषामाहरत्सव्यसाची; सेनानुगान्बलिदांश्चैव चक्रे ॥

diśaṁ hy udīcīm api cottarān kurūn; gāṇḍīvadhanvaikaratho jigāya । dhanaṁ caiṣām āharat savyasācī; senānugān balidāṁś caiva cakre ॥

यश्चैव देवान्खाण्डवे सव्यसाची; गाण्डीवधन्वा प्रजिगाय सेन्द्रान् । उपाहरत्फल्गुनो जातवेदसे; यशो मानं वर्धयन्पाण्डवानाम् ॥

yaś caiva devān khāṇḍave savyasācī; gāṇḍīvadhanvā prajigāya sendrān । upāharat phalguno jātavedase; yaśo mānaṁ vardhayan pāṇḍavānām ॥

गदाभृतां नाद्य समोऽस्ति भीमा;द्धस्त्यारोहो नास्ति समश्च तस्य । रथेऽर्जुनादाहुरहीनमेनं; बाह्वोर्बले चायुतनागवीर्यम् ॥

gadābhr̥tāṁ nādya samo ’sti bhīmād; dhastyāroho nāsti samaś ca tasya । rathe ’rjunād āhur ahīnam enaṁ; bāhvor bale cāyutanāgavīryam ॥

सुशिक्षितः कृतवैरस्तरस्वी; दहेत्क्रुद्धस्तरसा धार्तराष्ट्रान् । सदात्यमर्षी बलवान्न शक्यो; युद्धे जेतुं वासवेनापि साक्षात् ॥

suśikṣitaḥ kr̥tavairas tarasvī; dahet kruddhas tarasā dhārtarāṣṭrān । sadātyamarṣī balavān na śakyo; yuddhe jetuṁ vāsavenāpi sākṣāt ॥

सुचेतसौ बलिनौ शीघ्रहस्तौ; सुशिक्षितौ भ्रातरौ फल्गुनेन । श्येनौ यथा पक्षिपूगान्रुजन्तौ; माद्रीपुत्रौ नेह कुरून्विशेताम् ॥

sucetasau balinau śīghrahastau; suśikṣitau bhrātarau phalgunena । śyenau yathā pakṣipūgān rujantau; mādrīputrau neha kurūn viśetām ॥

तेषां मध्ये वर्तमानस्तरस्वी; धृष्टद्युम्नः पाण्डवानामिहैकः । सहामात्यः सोमकानां प्रबर्हः; संत्यक्तात्मा पाण्डवानां जयाय ॥

teṣāṁ madhye vartamānas tarasvī; dhr̥ṣṭadyumnaḥ pāṇḍavānām ihaikaḥ । sahāmātyaḥ somakānāṁ prabarhaḥ; saṁtyaktātmā pāṇḍavānāṁ jayāya ॥

सहोषितश्चरितार्थो वयःस्थः; शाल्वेयानामधिपो वै विराटः । सह पुत्रैः पाण्डवार्थे च शश्व;द्युधिष्ठिरं भक्त इति श्रुतं मे ॥

sahoṣitaś caritārtho vayaḥsthaḥ; śālveyānām adhipo vai virāṭaḥ । saha putraiḥ pāṇḍavārthe ca śaśvad; yudhiṣṭhiraṁ bhakta iti śrutaṁ me ॥

अवरुद्धा बलिनः केकयेभ्यो; महेष्वासा भ्रातरः पञ्च सन्ति । केकयेभ्यो राज्यमाकाङ्क्षमाणा; युद्धार्थिनश्चानुवसन्ति पार्थान् ॥

avaruddhā balinaḥ kekayebhyo; maheṣvāsā bhrātaraḥ pañca santi । kekayebhyo rājyam ākāṅkṣamāṇā; yuddhārthinaś cānuvasanti pārthān ॥

सर्वे च वीराः पृथिवीपतीनां; समानीताः पाण्डवार्थे निविष्टाः । शूरानहं भक्तिमतः शृणोमि; प्रीत्या युक्तान्संश्रितान्धर्मराजम् ॥

sarve ca vīrāḥ pr̥thivīpatīnāṁ; samānītāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ । śūrān ahaṁ bhaktimataḥ śr̥ṇomi; prītyā yuktān saṁśritān dharmarājam ॥

गिर्याश्रया दुर्गनिवासिनश्च; योधाः पृथिव्यां कुलजा विशुद्धाः । म्लेच्छाश्च नानायुधवीर्यवन्तः; समागताः पाण्डवार्थे निविष्टाः ॥

giryāśrayā durganivāsinaś ca; yodhāḥ pr̥thivyāṁ kulajā viśuddhāḥ । mlecchāś ca nānāyudhavīryavantaḥ; samāgatāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ ॥

पाण्ड्यश्च राजामित इन्द्रकल्पो; युधि प्रवीरैर्बहुभिः समेतः । समागतः पाण्डवार्थे महात्मा; लोकप्रवीरोऽप्रतिवीर्यतेजाः ॥

pāṇḍyaś ca rājāmita indrakalpo; yudhi pravīrair bahubhiḥ sametaḥ । samāgataḥ pāṇḍavārthe mahātmā; lokapravīro ’prativīryatejāḥ ॥

अस्त्रं द्रोणादर्जुनाद्वासुदेवा;त्कृपाद्भीष्माद्येन कृतं शृणोमि । यं तं कार्ष्णिप्रतिमं प्राहुरेकं; स सात्यकिः पाण्डवार्थे निविष्टः ॥

astraṁ droṇād arjunād vāsudevāt; kr̥pād bhīṣmād yena kr̥taṁ śr̥ṇomi । yaṁ taṁ kārṣṇipratimaṁ prāhur ekaṁ; sa sātyakiḥ pāṇḍavārthe niviṣṭaḥ ॥

अपाश्रिताश्चेदिकरूषकाश्च; सर्वोत्साहैर्भूमिपालैः समेताः । तेषां मध्ये सूर्यमिवातपन्तं; श्रिया वृतं चेदिपतिं ज्वलन्तम् ॥

apāśritāś cedikarūṣakāś ca; sarvotsāhair bhūmipālaiḥ sametāḥ । teṣāṁ madhye sūryam ivātapantaṁ; śriyā vr̥taṁ cedipatiṁ jvalantam ॥

अस्तम्भनीयं युधि मन्यमानं; ज्याकर्षतां श्रेष्ठतमं पृथिव्याम् । सर्वोत्साहं क्षत्रियाणां निहत्य; प्रसह्य कृष्णस्तरसा ममर्द ॥

astambhanīyaṁ yudhi manyamānaṁ; jyākarṣatāṁ śreṣṭhatamaṁ pr̥thivyām । sarvotsāhaṁ kṣatriyāṇāṁ nihatya; prasahya kr̥ṣṇas tarasā mamarda ॥

यशोमानौ वर्धयन्यादवानां; पुराभिनच्छिशुपालं समीके । यस्य सर्वे वर्धयन्ति स्म मानं; करूषराजप्रमुखा नरेन्द्राः ॥

yaśomānau vardhayan yādavānāṁ; purābhinac chiśupālaṁ samīke । yasya sarve vardhayanti sma mānaṁ; karūṣarājapramukhā narendrāḥ ॥

तमसह्यं केशवं तत्र मत्वा; सुग्रीवयुक्तेन रथेन कृष्णम् । संप्राद्रवंश्चेदिपतिं विहाय; सिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा इवान्ये ॥

tam asahyaṁ keśavaṁ tatra matvā; sugrīvayuktena rathena kr̥ṣṇam । saṁprādravaṁś cedipatiṁ vihāya; siṁhaṁ dr̥ṣṭvā kṣudramr̥gā ivānye ॥

यस्तं प्रतीपस्तरसा प्रत्युदीया;दाशंसमानो द्वैरथे वासुदेवम् । सोऽशेत कृष्णेन हतः परासु;र्वातेनेवोन्मथितः कर्णिकारः ॥

yas taṁ pratīpas tarasā pratyudīyād; āśaṁsamāno dvairathe vāsudevam । so ’śeta kr̥ṣṇena hataḥ parāsur; vātenevonmathitaḥ karṇikāraḥ ॥

पराक्रमं मे यदवेदयन्त; तेषामर्थे संजय केशवस्य । अनुस्मरंस्तस्य कर्माणि विष्णो;र्गावल्गणे नाधिगच्छामि शान्तिम् ॥

parākramaṁ me yad avedayanta; teṣām arthe saṁjaya keśavasya । anusmaraṁs tasya karmāṇi viṣṇor; gāvalgaṇe nādhigacchāmi śāntim ॥

न जातु ताञ्शत्रुरन्यः सहेत; येषां स स्यादग्रणीर्वृष्णिसिंहः । प्रवेपते मे हृदयं भयेन; श्रुत्वा कृष्णावेकरथे समेतौ ॥

na jātu tāñ śatrur anyaḥ saheta; yeṣāṁ sa syād agraṇīr vr̥ṣṇisiṁhaḥ । pravepate me hr̥dayaṁ bhayena; śrutvā kr̥ṣṇāv ekarathe sametau ॥

नो चेद्गच्छेत्संगरं मन्दबुद्धि;स्ताभ्यां सुतो मे विपरीतचेताः । नो चेत्कुरून्संजय निर्दहेता;मिन्द्राविष्णू दैत्यसेनां यथैव । मतो हि मे शक्रसमो धनंजयः; सनातनो वृष्णिवीरश्च विष्णुः ॥

no ced gacchet saṁgaraṁ mandabuddhis; tābhyāṁ suto me viparītacetāḥ । no cet kurūn saṁjaya nirdahetām; indrāviṣṇū daityasenāṁ yathaiva । mato hi me śakrasamo dhanaṁjayaḥ; sanātano vr̥ṣṇivīraś ca viṣṇuḥ ॥

धर्मारामो ह्रीनिषेधस्तरस्वी; कुन्तीपुत्रः पाण्डवोऽजातशत्रुः । दुर्योधनेन निकृतो मनस्वी; नो चेत्क्रुद्धः प्रदहेद्धार्तराष्ट्रान् ॥

dharmārāmo hrīniṣedhas tarasvī; kuntīputraḥ pāṇḍavo ’jātaśatruḥ । duryodhanena nikr̥to manasvī; no cet kruddhaḥ pradahed dhārtarāṣṭrān ॥

नाहं तथा ह्यर्जुनाद्वासुदेवा;द्भीमाद्वापि यमयोर्वा बिभेमि । यथा राज्ञः क्रोधदीप्तस्य सूत; मन्योरहं भीततरः सदैव ॥

nāhaṁ tathā hy arjunād vāsudevād; bhīmād vāpi yamayor vā bibhemi । yathā rājñaḥ krodhadīptasya sūta; manyor ahaṁ bhītataraḥ sadaiva ॥

अलं तपोब्रह्मचर्येण युक्तः; संकल्पोऽयं मानसस्तस्य सिध्येत् । तस्य क्रोधं संजयाहं समीके; स्थाने जानन्भृशमस्म्यद्य भीतः ॥

alaṁ tapobrahmacaryeṇa yuktaḥ; saṁkalpo ’yaṁ mānasas tasya sidhyet । tasya krodhaṁ saṁjayāhaṁ samīke; sthāne jānan bhr̥śam asmy adya bhītaḥ ॥

स गच्छ शीघ्रं प्रहितो रथेन; पाञ्चालराजस्य चमूं परेत्य । अजातशत्रुं कुशलं स्म पृच्छेः; पुनः पुनः प्रीतियुक्तं वदेस्त्वम् ॥

sa gaccha śīghraṁ prahito rathena; pāñcālarājasya camūṁ paretya । ajātaśatruṁ kuśalaṁ sma pr̥ccheḥ; punaḥ punaḥ prītiyuktaṁ vades tvam ॥

जनार्दनं चापि समेत्य तात; महामात्रं वीर्यवतामुदारम् । अनामयं मद्वचनेन पृच्छे;र्धृतराष्ट्रः पाण्डवैः शान्तिमीप्सुः ॥

janārdanaṁ cāpi sametya tāta; mahāmātraṁ vīryavatām udāram । anāmayaṁ madvacanena pr̥ccher; dhr̥tarāṣṭraḥ pāṇḍavaiḥ śāntim īpsuḥ ॥

न तस्य किंचिद्वचनं न कुर्या;त्कुन्तीपुत्रो वासुदेवस्य सूत । प्रियश्चैषामात्मसमश्च कृष्णो; विद्वांश्चैषां कर्मणि नित्ययुक्तः ॥

na tasya kiṁ cid vacanaṁ na kuryāt; kuntīputro vāsudevasya sūta । priyaś caiṣām ātmasamaś ca kr̥ṣṇo; vidvāṁś caiṣāṁ karmaṇi nityayuktaḥ ॥

समानीय पाण्डवान्सृञ्जयांश्च; जनार्दनं युयुधानं विराटम् । अनामयं मद्वचनेन पृच्छेः; सर्वांस्तथा द्रौपदेयांश्च पञ्च ॥

samānīya pāṇḍavān sr̥ñjayāṁś ca; janārdanaṁ yuyudhānaṁ virāṭam । anāmayaṁ madvacanena pr̥ccheḥ; sarvāṁs tathā draupadeyāṁś ca pañca ॥

यद्यत्तत्र प्राप्तकालं परेभ्य;स्त्वं मन्येथा भारतानां हितं च । तत्तद्भाषेथाः संजय राजमध्ये; न मूर्छयेद्यन्न भवेच्च युद्धम् ॥

yad yat tatra prāptakālaṁ parebhyas; tvaṁ manyethā bhāratānāṁ hitaṁ ca । tat tad bhāṣethāḥ saṁjaya rājamadhye; na mūrchayed yan na bhavec ca yuddham ॥