Adhyāya 190

भीष्म उवाच । चकार यत्नं द्रुपदः सर्वस्मिन्स्वजने महत् । ततो लेख्यादिषु तथा शिल्पेषु च परं गता । इष्वस्त्रे चैव राजेन्द्र द्रोणशिष्यो बभूव ह ॥

bhīṣma uvāca । cakāra yatnaṁ drupadaḥ sarvasmin svajane mahat । tato lekhyādiṣu tathā śilpeṣu ca paraṁ gatā । iṣvastre caiva rājendra droṇaśiṣyo babhūva ha ॥

तस्य माता महाराज राजानं वरवर्णिनी । चोदयामास भार्यार्थं कन्यायाः पुत्रवत्तदा ॥

tasya mātā mahārāja rājānaṁ varavarṇinī । codayām āsa bhāryārthaṁ kanyāyāḥ putravat tadā ॥

ततस्तां पार्षतो दृष्ट्वा कन्यां संप्राप्तयौवनाम् । स्त्रियं मत्वा तदा चिन्तां प्रपेदे सह भार्यया ॥

tatas tāṁ pārṣato dr̥ṣṭvā kanyāṁ saṁprāptayauvanām । striyaṁ matvā tadā cintāṁ prapede saha bhāryayā ॥

द्रुपद उवाच । कन्या ममेयं संप्राप्ता यौवनं शोकवर्धिनी । मया प्रच्छादिता चेयं वचनाच्छूलपाणिनः ॥

drupada uvāca । kanyā mameyaṁ saṁprāptā yauvanaṁ śokavardhinī । mayā pracchāditā ceyaṁ vacanāc chūlapāṇinaḥ ॥

न तन्मिथ्या महाराज्ञि भविष्यति कथंचन । त्रैलोक्यकर्ता कस्माद्धि तन्मृषा कर्तुमर्हति ॥

na tan mithyā mahārājñi bhaviṣyati kathaṁ cana । trailokyakartā kasmād dhi tan mr̥ṣā kartum arhati ॥

भार्योवाच । यदि ते रोचते राजन्वक्ष्यामि शृणु मे वचः । श्रुत्वेदानीं प्रपद्येथाः स्वकार्यं पृषतात्मज ॥

bhāryovāca । yadi te rocate rājan vakṣyāmi śr̥ṇu me vacaḥ । śrutvedānīṁ prapadyethāḥ svakāryaṁ pr̥ṣatātmaja ॥

क्रियतामस्य नृपते विधिवद्दारसंग्रहः । सत्यं भवति तद्वाक्यमिति मे निश्चिता मतिः ॥

kriyatām asya nr̥pate vidhivad dārasaṁgrahaḥ । satyaṁ bhavati tad vākyam iti me niścitā matiḥ ॥

भीष्म उवाच । ततस्तौ निश्चयं कृत्वा तस्मिन्कार्येऽथ दम्पती । वरयां चक्रतुः कन्यां दशार्णाधिपतेः सुताम् ॥

bhīṣma uvāca । tatas tau niścayaṁ kr̥tvā tasmin kārye ’tha dampatī । varayāṁ cakratuḥ kanyāṁ daśārṇādhipateḥ sutām ॥

ततो राजा द्रुपदो राजसिंहः; सर्वान्राज्ञः कुलतः संनिशाम्य । दाशार्णकस्य नृपतेस्तनूजां; शिखण्डिने वरयामास दारान् ॥

tato rājā drupado rājasiṁhaḥ; sarvān rājñaḥ kulataḥ saṁniśāmya । dāśārṇakasya nr̥pates tanūjāṁ; śikhaṇḍine varayām āsa dārān ॥

हिरण्यवर्मेति नृपो योऽसौ दाशार्णकः स्मृतः । स च प्रादान्महीपालः कन्यां तस्मै शिखण्डिने ॥

hiraṇyavarmeti nr̥po yo ’sau dāśārṇakaḥ smr̥taḥ । sa ca prādān mahīpālaḥ kanyāṁ tasmai śikhaṇḍine ॥

स च राजा दशार्णेषु महानासीन्महीपतिः । हिरण्यवर्मा दुर्धर्षो महासेनो महामनाः ॥

sa ca rājā daśārṇeṣu mahān āsīn mahīpatiḥ । hiraṇyavarmā durdharṣo mahāseno mahāmanāḥ ॥

कृते विवाहे तु तदा सा कन्या राजसत्तम । यौवनं समनुप्राप्ता सा च कन्या शिखण्डिनी ॥

kr̥te vivāhe tu tadā sā kanyā rājasattama । yauvanaṁ samanuprāptā sā ca kanyā śikhaṇḍinī ॥

कृतदारः शिखण्डी तु काम्पिल्यं पुनरागमत् । न च सा वेद तां कन्यां कंचित्कालं स्त्रियं किल ॥

kr̥tadāraḥ śikhaṇḍī tu kāmpilyaṁ punar āgamat । na ca sā veda tāṁ kanyāṁ kaṁ cit kālaṁ striyaṁ kila ॥

हिरण्यवर्मणः कन्या ज्ञात्वा तां तु शिखण्डिनीम् । धात्रीणां च सखीनां च व्रीडमाना न्यवेदयत् । कन्यां पाञ्चालराजस्य सुतां तां वै शिखण्डिनीम् ॥

hiraṇyavarmaṇaḥ kanyā jñātvā tāṁ tu śikhaṇḍinīm । dhātrīṇāṁ ca sakhīnāṁ ca vrīḍamānā nyavedayat । kanyāṁ pāñcālarājasya sutāṁ tāṁ vai śikhaṇḍinīm ॥

ततस्ता राजशार्दूल धात्र्यो दाशार्णिकास्तदा । जग्मुरार्तिं परां दुःखात्प्रेषयामासुरेव च ॥

tatas tā rājaśārdūla dhātryo dāśārṇikās tadā । jagmur ārtiṁ parāṁ duḥkhāt preṣayām āsur eva ca ॥

ततो दशार्णाधिपतेः प्रेष्याः सर्वं न्यवेदयन् । विप्रलम्भं यथावृत्तं स च चुक्रोध पार्थिवः ॥

tato daśārṇādhipateḥ preṣyāḥ sarvaṁ nyavedayan । vipralambhaṁ yathāvr̥ttaṁ sa ca cukrodha pārthivaḥ ॥

शिखण्ड्यपि महाराज पुंवद्राजकुले तदा । विजहार मुदा युक्तः स्त्रीत्वं नैवातिरोचयन् ॥

śikhaṇḍy api mahārāja puṁvad rājakule tadā । vijahāra mudā yuktaḥ strītvaṁ naivātirocayan ॥

ततः कतिपयाहस्य तच्छ्रुत्वा भरतर्षभ । हिरण्यवर्मा राजेन्द्र रोषादार्तिं जगाम ह ॥

tataḥ katipayāhasya tac chrutvā bharatarṣabha । hiraṇyavarmā rājendra roṣād ārtiṁ jagāma ha ॥

ततो दाशार्णको राजा तीव्रकोपसमन्वितः । दूतं प्रस्थापयामास द्रुपदस्य निवेशने ॥

tato dāśārṇako rājā tīvrakopasamanvitaḥ । dūtaṁ prasthāpayām āsa drupadasya niveśane ॥

ततो द्रुपदमासाद्य दूतः काञ्चनवर्मणः । एक एकान्तमुत्सार्य रहो वचनमब्रवीत् ॥

tato drupadam āsādya dūtaḥ kāñcanavarmaṇaḥ । eka ekāntam utsārya raho vacanam abravīt ॥

दशार्णराजो राजंस्त्वामिदं वचनमब्रवीत् । अभिषङ्गात्प्रकुपितो विप्रलब्धस्त्वयानघ ॥

daśārṇarājo rājaṁs tvām idaṁ vacanam abravīt । abhiṣaṅgāt prakupito vipralabdhas tvayānagha ॥

अवमन्यसे मां नृपते नूनं दुर्मन्त्रितं तव । यन्मे कन्यां स्वकन्यार्थे मोहाद्याचितवानसि ॥

avamanyase māṁ nr̥pate nūnaṁ durmantritaṁ tava । yan me kanyāṁ svakanyārthe mohād yācitavān asi ॥

तस्याद्य विप्रलम्भस्य फलं प्राप्नुहि दुर्मते । एष त्वां सजनामात्यमुद्धरामि स्थिरो भव ॥

tasyādya vipralambhasya phalaṁ prāpnuhi durmate । eṣa tvāṁ sajanāmātyam uddharāmi sthiro bhava ॥