Adhyāya 183

भीष्म उवाच । ततः प्रभाते राजेन्द्र सूर्ये विमल उद्गते । भार्गवस्य मया सार्धं पुनर्युद्धमवर्तत ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ prabhāte rājendra sūrye vimala udgate । bhārgavasya mayā sārdhaṁ punar yuddham avartata ॥

ततो भ्रान्ते रथे तिष्ठन्रामः प्रहरतां वरः । ववर्ष शरवर्षाणि मयि शक्र इवाचले ॥

tato bhrānte rathe tiṣṭhan rāmaḥ praharatāṁ varaḥ । vavarṣa śaravarṣāṇi mayi śakra ivācale ॥

तेन सूतो मम सुहृच्छरवर्षेण ताडितः । निपपात रथोपस्थे मनो मम विषादयन् ॥

tena sūto mama suhr̥c charavarṣeṇa tāḍitaḥ । nipapāta rathopasthe mano mama viṣādayan ॥

ततः सूतः स मेऽत्यर्थं कश्मलं प्राविशन्महत् । पृथिव्यां च शराघातान्निपपात मुमोह च ॥

tataḥ sūtaḥ sa me ’tyarthaṁ kaśmalaṁ prāviśan mahat । pr̥thivyāṁ ca śarāghātān nipapāta mumoha ca ॥

ततः सूतोऽजहात्प्राणान्रामबाणप्रपीडितः । मुहूर्तादिव राजेन्द्र मां च भीराविशत्तदा ॥

tataḥ sūto ’jahāt prāṇān rāmabāṇaprapīḍitaḥ । muhūrtād iva rājendra māṁ ca bhīr āviśat tadā ॥

ततः सूते हते राजन्क्षिपतस्तस्य मे शरान् । प्रमत्तमनसो रामः प्राहिणोन्मृत्युसंमितान् ॥

tataḥ sūte hate rājan kṣipatas tasya me śarān । pramattamanaso rāmaḥ prāhiṇon mr̥tyusaṁmitān ॥

ततः सूतव्यसनिनं विप्लुतं मां स भार्गवः । शरेणाभ्यहनद्गाढं विकृष्य बलवद्धनुः ॥

tataḥ sūtavyasaninaṁ viplutaṁ māṁ sa bhārgavaḥ । śareṇābhyahanad gāḍhaṁ vikr̥ṣya balavad dhanuḥ ॥

स मे जत्र्वन्तरे राजन्निपत्य रुधिराशनः । मयैव सह राजेन्द्र जगाम वसुधातलम् ॥

sa me jatrvantare rājan nipatya rudhirāśanaḥ । mayaiva saha rājendra jagāma vasudhātalam ॥

मत्वा तु निहतं रामस्ततो मां भरतर्षभ । मेघवद्व्यनदच्चोच्चैर्जहृषे च पुनः पुनः ॥

matvā tu nihataṁ rāmas tato māṁ bharatarṣabha । meghavad vyanadac coccair jahr̥ṣe ca punaḥ punaḥ ॥

तथा तु पतिते राजन्मयि रामो मुदा युतः । उदक्रोशन्महानादं सह तैरनुयायिभिः ॥

tathā tu patite rājan mayi rāmo mudā yutaḥ । udakrośan mahānādaṁ saha tair anuyāyibhiḥ ॥

मम तत्राभवन्ये तु कौरवाः पार्श्वतः स्थिताः । आगता ये च युद्धं तज्जनास्तत्र दिदृक्षवः । आर्तिं परमिकां जग्मुस्ते तदा मयि पातिते ॥

mama tatrābhavan ye tu kauravāḥ pārśvataḥ sthitāḥ । āgatā ye ca yuddhaṁ taj janās tatra didr̥kṣavaḥ । ārtiṁ paramikāṁ jagmus te tadā mayi pātite ॥

ततोऽपश्यं पातितो राजसिंह; द्विजानष्टौ सूर्यहुताशनाभान् । ते मां समन्तात्परिवार्य तस्थुः; स्वबाहुभिः परिगृह्याजिमध्ये ॥

tato ’paśyaṁ pātito rājasiṁha; dvijān aṣṭau sūryahutāśanābhān । te māṁ samantāt parivārya tasthuḥ; svabāhubhiḥ parigr̥hyājimadhye ॥

रक्ष्यमाणश्च तैर्विप्रैर्नाहं भूमिमुपास्पृशम् । अन्तरिक्षे स्थितो ह्यस्मि तैर्विप्रैर्बान्धवैरिव । स्वपन्निवान्तरिक्षे च जलबिन्दुभिरुक्षितः ॥

rakṣyamāṇaś ca tair viprair nāhaṁ bhūmim upāspr̥śam । antarikṣe sthito hy asmi tair viprair bāndhavair iva । svapann ivāntarikṣe ca jalabindubhir ukṣitaḥ ॥

ततस्ते ब्राह्मणा राजन्नब्रुवन्परिगृह्य माम् । मा भैरिति समं सर्वे स्वस्ति तेऽस्त्विति चासकृत् ॥

tatas te brāhmaṇā rājann abruvan parigr̥hya mām । mā bhair iti samaṁ sarve svasti te ’stv iti cāsakr̥t ॥

ततस्तेषामहं वाग्भिस्तर्पितः सहसोत्थितः । मातरं सरितां श्रेष्ठामपश्यं रथमास्थिताम् ॥

tatas teṣām ahaṁ vāgbhis tarpitaḥ sahasotthitaḥ । mātaraṁ saritāṁ śreṣṭhām apaśyaṁ ratham āsthitām ॥

हयाश्च मे संगृहीतास्तया वै; महानद्या संयति कौरवेन्द्र । पादौ जनन्याः प्रतिपूज्य चाहं; तथार्ष्टिषेणं रथमभ्यरोहम् ॥

hayāś ca me saṁgr̥hītās tayā vai; mahānadyā saṁyati kauravendra । pādau jananyāḥ pratipūjya cāhaṁ; tathārṣṭiṣeṇaṁ ratham abhyaroham ॥

ररक्ष सा मम रथं हयांश्चोपस्कराणि च । तामहं प्राञ्जलिर्भूत्वा पुनरेव व्यसर्जयम् ॥

rarakṣa sā mama rathaṁ hayāṁś copaskarāṇi ca । tām ahaṁ prāñjalir bhūtvā punar eva vyasarjayam ॥

ततोऽहं स्वयमुद्यम्य हयांस्तान्वातरंहसः । अयुध्यं जामदग्न्येन निवृत्तेऽहनि भारत ॥

tato ’haṁ svayam udyamya hayāṁs tān vātaraṁhasaḥ । ayudhyaṁ jāmadagnyena nivr̥tte ’hani bhārata ॥

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ वेगवन्तं महाबलम् । अमुञ्चं समरे बाणं रामाय हृदयच्छिदम् ॥

tato ’haṁ bharataśreṣṭha vegavantaṁ mahābalam । amuñcaṁ samare bāṇaṁ rāmāya hr̥dayacchidam ॥

ततो जगाम वसुधां बाणवेगप्रपीडितः । जानुभ्यां धनुरुत्सृज्य रामो मोहवशं गतः ॥

tato jagāma vasudhāṁ bāṇavegaprapīḍitaḥ । jānubhyāṁ dhanur utsr̥jya rāmo mohavaśaṁ gataḥ ॥

ततस्तस्मिन्निपतिते रामे भूरिसहस्रदे । आवव्रुर्जलदा व्योम क्षरन्तो रुधिरं बहु ॥

tatas tasmin nipatite rāme bhūrisahasrade । āvavrur jaladā vyoma kṣaranto rudhiraṁ bahu ॥

उल्काश्च शतशः पेतुः सनिर्घाताः सकम्पनाः । अर्कं च सहसा दीप्तं स्वर्भानुरभिसंवृणोत् ॥

ulkāś ca śataśaḥ petuḥ sanirghātāḥ sakampanāḥ । arkaṁ ca sahasā dīptaṁ svarbhānur abhisaṁvr̥ṇot ॥

ववुश्च वाताः परुषाश्चलिता च वसुंधरा । गृध्रा बडाश्च कङ्काश्च परिपेतुर्मुदा युताः ॥

vavuś ca vātāḥ paruṣāś calitā ca vasuṁdharā । gr̥dhrā baḍāś ca kaṅkāś ca paripetur mudā yutāḥ ॥

दीप्तायां दिशि गोमायुर्दारुणं मुहुरुन्नदत् । अनाहता दुन्दुभयो विनेदुर्भृशनिस्वनाः ॥

dīptāyāṁ diśi gomāyur dāruṇaṁ muhur unnadat । anāhatā dundubhayo vinedur bhr̥śanisvanāḥ ॥

एतदौत्पातिकं घोरमासीद्भरतसत्तम । विसंज्ञकल्पे धरणीं गते रामे महात्मनि ॥

etad autpātikaṁ ghoram āsīd bharatasattama । visaṁjñakalpe dharaṇīṁ gate rāme mahātmani ॥

ततो रविर्मन्दमरीचिमण्डलो; जगामास्तं पांसुपुञ्जावगाढः । निशा व्यगाहत्सुखशीतमारुता; ततो युद्धं प्रत्यवहारयावः ॥

tato ravir mandamarīcimaṇḍalo; jagāmāstaṁ pāṁsupuñjāvagāḍhaḥ । niśā vyagāhat sukhaśītamārutā; tato yuddhaṁ pratyavahārayāvaḥ ॥

एवं राजन्नवहारो बभूव; ततः पुनर्विमलेऽभूत्सुघोरम् । काल्यं काल्यं विंशतिं वै दिनानि; तथैव चान्यानि दिनानि त्रीणि ॥

evaṁ rājann avahāro babhūva; tataḥ punar vimale ’bhūt sughoram । kālyaṁ kālyaṁ viṁśatiṁ vai dināni; tathaiva cānyāni dināni trīṇi ॥