Adhyāya 181

भीष्म उवाच । आत्मनस्तु ततः सूतो हयानां च विशां पते । मम चापनयामास शल्यान्कुशलसंमतः ॥

bhīṣma uvāca । ātmanas tu tataḥ sūto hayānāṁ ca viśāṁ pate । mama cāpanayām āsa śalyān kuśalasaṁmataḥ ॥

स्नातोपवृत्तैस्तुरगैर्लब्धतोयैरविह्वलैः । प्रभात उदिते सूर्ये ततो युद्धमवर्तत ॥

snātopavr̥ttais turagair labdhatoyair avihvalaiḥ । prabhāta udite sūrye tato yuddham avartata ॥

दृष्ट्वा मां तूर्णमायान्तं दंशितं स्यन्दने स्थितम् । अकरोद्रथमत्यर्थं रामः सज्जं प्रतापवान् ॥

dr̥ṣṭvā māṁ tūrṇam āyāntaṁ daṁśitaṁ syandane sthitam । akarod ratham atyarthaṁ rāmaḥ sajjaṁ pratāpavān ॥

ततोऽहं राममायान्तं दृष्ट्वा समरकाङ्क्षिणम् । धनुःश्रेष्ठं समुत्सृज्य सहसावतरं रथात् ॥

tato ’haṁ rāmam āyāntaṁ dr̥ṣṭvā samarakāṅkṣiṇam । dhanuḥśreṣṭhaṁ samutsr̥jya sahasāvataraṁ rathāt ॥

अभिवाद्य तथैवाहं रथमारुह्य भारत । युयुत्सुर्जामदग्न्यस्य प्रमुखे वीतभीः स्थितः ॥

abhivādya tathaivāhaṁ ratham āruhya bhārata । yuyutsur jāmadagnyasya pramukhe vītabhīḥ sthitaḥ ॥

ततो मां शरवर्षेण महता समवाकिरत् । अहं च शरवर्षेण वर्षन्तं समवाकिरम् ॥

tato māṁ śaravarṣeṇa mahatā samavākirat । ahaṁ ca śaravarṣeṇa varṣantaṁ samavākiram ॥

संक्रुद्धो जामदग्न्यस्तु पुनरेव पतत्रिणः । प्रेषयामास मे राजन्दीप्तास्यानुरगानिव ॥

saṁkruddho jāmadagnyas tu punar eva patatriṇaḥ । preṣayām āsa me rājan dīptāsyān uragān iva ॥

तानहं निशितैर्भल्लैः शतशोऽथ सहस्रशः । अच्छिदं सहसा राजन्नन्तरिक्षे पुनः पुनः ॥

tān ahaṁ niśitair bhallaiḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ । acchidaṁ sahasā rājann antarikṣe punaḥ punaḥ ॥

ततस्त्वस्त्राणि दिव्यानि जामदग्न्यः प्रतापवान् । मयि प्रचोदयामास तान्यहं प्रत्यषेधयम् ॥

tatas tv astrāṇi divyāni jāmadagnyaḥ pratāpavān । mayi pracodayām āsa tāny ahaṁ pratyaṣedhayam ॥

अस्त्रैरेव महाबाहो चिकीर्षन्नधिकां क्रियाम् । ततो दिवि महान्नादः प्रादुरासीत्समन्ततः ॥

astrair eva mahābāho cikīrṣann adhikāṁ kriyām । tato divi mahān nādaḥ prādurāsīt samantataḥ ॥

ततोऽहमस्त्रं वायव्यं जामदग्न्ये प्रयुक्तवान् । प्रत्याजघ्ने च तद्रामो गुह्यकास्त्रेण भारत ॥

tato ’ham astraṁ vāyavyaṁ jāmadagnye prayuktavān । pratyājaghne ca tad rāmo guhyakāstreṇa bhārata ॥

ततोऽस्त्रमहमाग्नेयमनुमन्त्र्य प्रयुक्तवान् । वारुणेनैव रामस्तद्वारयामास मे विभुः ॥

tato ’stram aham āgneyam anumantrya prayuktavān । vāruṇenaiva rāmas tad vārayām āsa me vibhuḥ ॥

एवमस्त्राणि दिव्यानि रामस्याहमवारयम् । रामश्च मम तेजस्वी दिव्यास्त्रविदरिंदमः ॥

evam astrāṇi divyāni rāmasyāham avārayam । rāmaś ca mama tejasvī divyāstravid ariṁdamaḥ ॥

ततो मां सव्यतो राजन्रामः कुर्वन्द्विजोत्तमः । उरस्यविध्यत्संक्रुद्धो जामदग्न्यो महाबलः ॥

tato māṁ savyato rājan rāmaḥ kurvan dvijottamaḥ । urasy avidhyat saṁkruddho jāmadagnyo mahābalaḥ ॥

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ संन्यषीदं रथोत्तमे । अथ मां कश्मलाविष्टं सूतस्तूर्णमपावहत् । गोरुतं भरतश्रेष्ठ रामबाणप्रपीडितम् ॥

tato ’haṁ bharataśreṣṭha saṁnyaṣīdaṁ rathottame । atha māṁ kaśmalāviṣṭaṁ sūtas tūrṇam apāvahat । gorutaṁ bharataśreṣṭha rāmabāṇaprapīḍitam ॥

ततो मामपयातं वै भृशं विद्धमचेतसम् । रामस्यानुचरा हृष्टाः सर्वे दृष्ट्वा प्रचुक्रुशुः । अकृतव्रणप्रभृतयः काशिकन्या च भारत ॥

tato mām apayātaṁ vai bhr̥śaṁ viddham acetasam । rāmasyānucarā hr̥ṣṭāḥ sarve dr̥ṣṭvā pracukruśuḥ । akr̥tavraṇaprabhr̥tayaḥ kāśikanyā ca bhārata ॥

ततस्तु लब्धसंज्ञोऽहं ज्ञात्वा सूतमथाब्रुवम् । याहि सूत यतो रामः सज्जोऽहं गतवेदनः ॥

tatas tu labdhasaṁjño ’haṁ jñātvā sūtam athābruvam । yāhi sūta yato rāmaḥ sajjo ’haṁ gatavedanaḥ ॥

ततो मामवहत्सूतो हयैः परमशोभितैः । नृत्यद्भिरिव कौरव्य मारुतप्रतिमैर्गतौ ॥

tato mām avahat sūto hayaiḥ paramaśobhitaiḥ । nr̥tyadbhir iva kauravya mārutapratimair gatau ॥

ततोऽहं राममासाद्य बाणजालेन कौरव । अवाकिरं सुसंरब्धः संरब्धं विजिगीषया ॥

tato ’haṁ rāmam āsādya bāṇajālena kaurava । avākiraṁ susaṁrabdhaḥ saṁrabdhaṁ vijigīṣayā ॥

तानापतत एवासौ रामो बाणानजिह्मगान् । बाणैरेवाच्छिनत्तूर्णमेकैकं त्रिभिराहवे ॥

tān āpatata evāsau rāmo bāṇān ajihmagān । bāṇair evācchinat tūrṇam ekaikaṁ tribhir āhave ॥

ततस्ते मृदिताः सर्वे मम बाणाः सुसंशिताः । रामबाणैर्द्विधा छिन्नाः शतशोऽथ महाहवे ॥

tatas te mr̥ditāḥ sarve mama bāṇāḥ susaṁśitāḥ । rāmabāṇair dvidhā chinnāḥ śataśo ’tha mahāhave ॥

ततः पुनः शरं दीप्तं सुप्रभं कालसंमितम् । असृजं जामदग्न्याय रामायाहं जिघांसया ॥

tataḥ punaḥ śaraṁ dīptaṁ suprabhaṁ kālasaṁmitam । asr̥jaṁ jāmadagnyāya rāmāyāhaṁ jighāṁsayā ॥

तेन त्वभिहतो गाढं बाणच्छेदवशं गतः । मुमोह सहसा रामो भूमौ च निपपात ह ॥

tena tv abhihato gāḍhaṁ bāṇacchedavaśaṁ gataḥ । mumoha sahasā rāmo bhūmau ca nipapāta ha ॥

ततो हाहाकृतं सर्वं रामे भूतलमाश्रिते । जगद्भारत संविग्नं यथार्कपतनेऽभवत् ॥

tato hāhākr̥taṁ sarvaṁ rāme bhūtalam āśrite । jagad bhārata saṁvignaṁ yathārkapatane ’bhavat ॥

तत एनं सुसंविग्नाः सर्व एवाभिदुद्रुवुः । तपोधनास्ते सहसा काश्या च भृगुनन्दनम् ॥

tata enaṁ susaṁvignāḥ sarva evābhidudruvuḥ । tapodhanās te sahasā kāśyā ca bhr̥gunandanam ॥

त एनं संपरिष्वज्य शनैराश्वासयंस्तदा । पाणिभिर्जलशीतैश्च जयाशीर्भिश्च कौरव ॥

ta enaṁ saṁpariṣvajya śanair āśvāsayaṁs tadā । pāṇibhir jalaśītaiś ca jayāśīrbhiś ca kaurava ॥

ततः स विह्वलो वाक्यं राम उत्थाय माब्रवीत् । तिष्ठ भीष्म हतोऽसीति बाणं संधाय कार्मुके ॥

tataḥ sa vihvalo vākyaṁ rāma utthāya mābravīt । tiṣṭha bhīṣma hato ’sīti bāṇaṁ saṁdhāya kārmuke ॥

स मुक्तो न्यपतत्तूर्णं पार्श्वे सव्ये महाहवे । येनाहं भृशसंविग्नो व्याघूर्णित इव द्रुमः ॥

sa mukto nyapatat tūrṇaṁ pārśve savye mahāhave । yenāhaṁ bhr̥śasaṁvigno vyāghūrṇita iva drumaḥ ॥

हत्वा हयांस्ततो राजञ्शीघ्रास्त्रेण महाहवे । अवाकिरन्मां विश्रब्धो बाणैस्तैर्लोमवाहिभिः ॥

hatvā hayāṁs tato rājañ śīghrāstreṇa mahāhave । avākiran māṁ viśrabdho bāṇais tair lomavāhibhiḥ ॥

ततोऽहमपि शीघ्रास्त्रं समरेऽप्रतिवारणम् । अवासृजं महाबाहो तेऽन्तराधिष्ठिताः शराः । रामस्य मम चैवाशु व्योमावृत्य समन्ततः ॥

tato ’ham api śīghrāstraṁ samare ’prativāraṇam । avāsr̥jaṁ mahābāho te ’ntarādhiṣṭhitāḥ śarāḥ । rāmasya mama caivāśu vyomāvr̥tya samantataḥ ॥

न स्म सूर्यः प्रतपति शरजालसमावृतः । मातरिश्वान्तरे तस्मिन्मेघरुद्ध इवानदत् ॥

na sma sūryaḥ pratapati śarajālasamāvr̥taḥ । mātariśvāntare tasmin megharuddha ivānadat ॥

ततो वायोः प्रकम्पाच्च सूर्यस्य च मरीचिभिः । अभितापात्स्वभावाच्च पावकः समजायत ॥

tato vāyoḥ prakampāc ca sūryasya ca marīcibhiḥ । abhitāpāt svabhāvāc ca pāvakaḥ samajāyata ॥

ते शराः स्वसमुत्थेन प्रदीप्ताश्चित्रभानुना । भूमौ सर्वे तदा राजन्भस्मभूताः प्रपेदिरे ॥

te śarāḥ svasamutthena pradīptāś citrabhānunā । bhūmau sarve tadā rājan bhasmabhūtāḥ prapedire ॥

तदा शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अयुतान्यथ खर्वाणि निखर्वाणि च कौरव । रामः शराणां संक्रुद्धो मयि तूर्णमपातयत् ॥

tadā śatasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca । ayutāny atha kharvāṇi nikharvāṇi ca kaurava । rāmaḥ śarāṇāṁ saṁkruddho mayi tūrṇam apātayat ॥

ततोऽहं तानपि रणे शरैराशीविषोपमैः । संछिद्य भूमौ नृपतेऽपातयं पन्नगानिव ॥

tato ’haṁ tān api raṇe śarair āśīviṣopamaiḥ । saṁchidya bhūmau nr̥pate ’pātayaṁ pannagān iva ॥

एवं तदभवद्युद्धं तदा भरतसत्तम । संध्याकाले व्यतीते तु व्यपायात्स च मे गुरुः ॥

evaṁ tad abhavad yuddhaṁ tadā bharatasattama । saṁdhyākāle vyatīte tu vyapāyāt sa ca me guruḥ ॥