Adhyāya 180

भीष्म उवाच । तमहं स्मयन्निव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम् । भूमिष्ठं नोत्सहे योद्धुं भवन्तं रथमास्थितः ॥

bhīṣma uvāca । tam ahaṁ smayann iva raṇe pratyabhāṣaṁ vyavasthitam । bhūmiṣṭhaṁ notsahe yoddhuṁ bhavantaṁ ratham āsthitaḥ ॥

आरोह स्यन्दनं वीर कवचं च महाभुज । बधान समरे राम यदि योद्धुं मयेच्छसि ॥

āroha syandanaṁ vīra kavacaṁ ca mahābhuja । badhāna samare rāma yadi yoddhuṁ mayecchasi ॥

ततो मामब्रवीद्रामः स्मयमानो रणाजिरे । रथो मे मेदिनी भीष्म वाहा वेदाः सदश्ववत् ॥

tato mām abravīd rāmaḥ smayamāno raṇājire । ratho me medinī bhīṣma vāhā vedāḥ sadaśvavat ॥

सूतो मे मातरिश्वा वै कवचं वेदमातरः । सुसंवीतो रणे ताभिर्योत्स्येऽहं कुरुनन्दन ॥

sūto me mātariśvā vai kavacaṁ vedamātaraḥ । susaṁvīto raṇe tābhir yotsye ’haṁ kurunandana ॥

एवं ब्रुवाणो गान्धारे रामो मां सत्यविक्रमः । शरव्रातेन महता सर्वतः पर्यवारयत् ॥

evaṁ bruvāṇo gāndhāre rāmo māṁ satyavikramaḥ । śaravrātena mahatā sarvataḥ paryavārayat ॥

ततोऽपश्यं जामदग्न्यं रथे दिव्ये व्यवस्थितम् । सर्वायुधधरे श्रीमत्यद्भुतोपमदर्शने ॥

tato ’paśyaṁ jāmadagnyaṁ rathe divye vyavasthitam । sarvāyudhadhare śrīmaty adbhutopamadarśane ॥

मनसा विहिते पुण्ये विस्तीर्णे नगरोपमे । दिव्याश्वयुजि संनद्धे काञ्चनेन विभूषिते ॥

manasā vihite puṇye vistīrṇe nagaropame । divyāśvayuji saṁnaddhe kāñcanena vibhūṣite ॥

ध्वजेन च महाबाहो सोमालंकृतलक्ष्मणा । धनुर्धरो बद्धतूणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ॥

dhvajena ca mahābāho somālaṁkr̥talakṣmaṇā । dhanurdharo baddhatūṇo baddhagodhāṅgulitravān ॥

सारथ्यं कृतवांस्तत्र युयुत्सोरकृतव्रणः । सखा वेदविदत्यन्तं दयितो भार्गवस्य ह ॥

sārathyaṁ kr̥tavāṁs tatra yuyutsor akr̥tavraṇaḥ । sakhā vedavid atyantaṁ dayito bhārgavasya ha ॥

आह्वयानः स मां युद्धे मनो हर्षयतीव मे । पुनः पुनरभिक्रोशन्नभियाहीति भार्गवः ॥

āhvayānaḥ sa māṁ yuddhe mano harṣayatīva me । punaḥ punar abhikrośann abhiyāhīti bhārgavaḥ ॥

तमादित्यमिवोद्यन्तमनाधृष्यं महाबलम् । क्षत्रियान्तकरं राममेकमेकः समासदम् ॥

tam ādityam ivodyantam anādhr̥ṣyaṁ mahābalam । kṣatriyāntakaraṁ rāmam ekam ekaḥ samāsadam ॥

ततोऽहं बाणपातेषु त्रिषु वाहान्निगृह्य वै । अवतीर्य धनुर्न्यस्य पदातिरृषिसत्तमम् ॥

tato ’haṁ bāṇapāteṣu triṣu vāhān nigr̥hya vai । avatīrya dhanur nyasya padātir r̥ṣisattamam ॥

अभ्यगच्छं तदा राममर्चिष्यन्द्विजसत्तमम् । अभिवाद्य चैनं विधिवदब्रुवं वाक्यमुत्तमम् ॥

abhyagacchaṁ tadā rāmam arciṣyan dvijasattamam । abhivādya cainaṁ vidhivad abruvaṁ vākyam uttamam ॥

योत्स्ये त्वया रणे राम विशिष्टेनाधिकेन च । गुरुणा धर्मशीलेन जयमाशास्स्व मे विभो ॥

yotsye tvayā raṇe rāma viśiṣṭenādhikena ca । guruṇā dharmaśīlena jayam āśāssva me vibho ॥

राम उवाच । एवमेतत्कुरुश्रेष्ठ कर्तव्यं भूतिमिच्छता । धर्मो ह्येष महाबाहो विशिष्टैः सह युध्यताम् ॥

rāma uvāca । evam etat kuruśreṣṭha kartavyaṁ bhūtim icchatā । dharmo hy eṣa mahābāho viśiṣṭaiḥ saha yudhyatām ॥

शपेयं त्वां न चेदेवमागच्छेथा विशां पते । युध्यस्व त्वं रणे यत्तो धैर्यमालम्ब्य कौरव ॥

śapeyaṁ tvāṁ na ced evam āgacchethā viśāṁ pate । yudhyasva tvaṁ raṇe yatto dhairyam ālambya kaurava ॥

न तु ते जयमाशासे त्वां हि जेतुमहं स्थितः । गच्छ युध्यस्व धर्मेण प्रीतोऽस्मि चरितेन ते ॥

na tu te jayam āśāse tvāṁ hi jetum ahaṁ sthitaḥ । gaccha yudhyasva dharmeṇa prīto ’smi caritena te ॥

भीष्म उवाच । ततोऽहं तं नमस्कृत्य रथमारुह्य सत्वरः । प्राध्मापयं रणे शङ्खं पुनर्हेमविभूषितम् ॥

bhīṣma uvāca । tato ’haṁ taṁ namaskr̥tya ratham āruhya satvaraḥ । prādhmāpayaṁ raṇe śaṅkhaṁ punar hemavibhūṣitam ॥

ततो युद्धं समभवन्मम तस्य च भारत । दिवसान्सुबहून्राजन्परस्परजिगीषया ॥

tato yuddhaṁ samabhavan mama tasya ca bhārata । divasān subahūn rājan parasparajigīṣayā ॥

स मे तस्मिन्रणे पूर्वं प्राहरत्कङ्कपत्रिभिः । षष्ट्या शतैश्च नवभिः शराणामग्निवर्चसाम् ॥

sa me tasmin raṇe pūrvaṁ prāharat kaṅkapatribhiḥ । ṣaṣṭyā śataiś ca navabhiḥ śarāṇām agnivarcasām ॥

चत्वारस्तेन मे वाहाः सूतश्चैव विशां पते । प्रतिरुद्धास्तथैवाहं समरे दंशितः स्थितः ॥

catvāras tena me vāhāḥ sūtaś caiva viśāṁ pate । pratiruddhās tathaivāhaṁ samare daṁśitaḥ sthitaḥ ॥

नमस्कृत्य च देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च भारत । तमहं स्मयन्निव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम् ॥

namaskr̥tya ca devebhyo brāhmaṇebhyaś ca bhārata । tam ahaṁ smayann iva raṇe pratyabhāṣaṁ vyavasthitam ॥

आचार्यता मानिता मे निर्मर्यादे ह्यपि त्वयि । भूयस्तु शृणु मे ब्रह्मन्संपदं धर्मसंग्रहे ॥

ācāryatā mānitā me nirmaryāde hy api tvayi । bhūyas tu śr̥ṇu me brahman saṁpadaṁ dharmasaṁgrahe ॥

ये ते वेदाः शरीरस्था ब्राह्मण्यं यच्च ते महत् । तपश्च सुमहत्तप्तं न तेभ्यः प्रहराम्यहम् ॥

ye te vedāḥ śarīrasthā brāhmaṇyaṁ yac ca te mahat । tapaś ca sumahat taptaṁ na tebhyaḥ praharāmy aham ॥

प्रहरे क्षत्रधर्मस्य यं त्वं राम समास्थितः । ब्राह्मणः क्षत्रियत्वं हि याति शस्त्रसमुद्यमात् ॥

prahare kṣatradharmasya yaṁ tvaṁ rāma samāsthitaḥ । brāhmaṇaḥ kṣatriyatvaṁ hi yāti śastrasamudyamāt ॥

पश्य मे धनुषो वीर्यं पश्य बाह्वोर्बलं च मे । एष ते कार्मुकं वीर द्विधा कुर्मि ससायकम् ॥

paśya me dhanuṣo vīryaṁ paśya bāhvor balaṁ ca me । eṣa te kārmukaṁ vīra dvidhā kurmi sasāyakam ॥

तस्याहं निशितं भल्लं प्राहिण्वं भरतर्षभ । तेनास्य धनुषः कोटिश्छिन्ना भूमिमथागमत् ॥

tasyāhaṁ niśitaṁ bhallaṁ prāhiṇvaṁ bharatarṣabha । tenāsya dhanuṣaḥ koṭiś chinnā bhūmim athāgamat ॥

नव चापि पृषत्कानां शतानि नतपर्वणाम् । प्राहिण्वं कङ्कपत्राणां जामदग्न्यरथं प्रति ॥

nava cāpi pr̥ṣatkānāṁ śatāni nataparvaṇām । prāhiṇvaṁ kaṅkapatrāṇāṁ jāmadagnyarathaṁ prati ॥

काये विषक्तास्तु तदा वायुनाभिसमीरिताः । चेलुः क्षरन्तो रुधिरं नागा इव च ते शराः ॥

kāye viṣaktās tu tadā vāyunābhisamīritāḥ । celuḥ kṣaranto rudhiraṁ nāgā iva ca te śarāḥ ॥

क्षतजोक्षितसर्वाङ्गः क्षरन्स रुधिरं व्रणैः । बभौ रामस्तदा राजन्मेरुर्धातूनिवोत्सृजन् ॥

kṣatajokṣitasarvāṅgaḥ kṣaran sa rudhiraṁ vraṇaiḥ । babhau rāmas tadā rājan merur dhātūn ivotsr̥jan ॥

हेमन्तान्तेऽशोक इव रक्तस्तबकमण्डितः । बभौ रामस्तदा राजन्क्वचित्किंशुकसंनिभः ॥

hemantānte ’śoka iva raktastabakamaṇḍitaḥ । babhau rāmas tadā rājan kva cit kiṁśukasaṁnibhaḥ ॥

ततोऽन्यद्धनुरादाय रामः क्रोधसमन्वितः । हेमपुङ्खान्सुनिशिताञ्शरांस्तान्हि ववर्ष सः ॥

tato ’nyad dhanur ādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ । hemapuṅkhān suniśitāñ śarāṁs tān hi vavarṣa saḥ ॥

ते समासाद्य मां रौद्रा बहुधा मर्मभेदिनः । अकम्पयन्महावेगाः सर्पानलविषोपमाः ॥

te samāsādya māṁ raudrā bahudhā marmabhedinaḥ । akampayan mahāvegāḥ sarpānalaviṣopamāḥ ॥

ततोऽहं समवष्टभ्य पुनरात्मानमाहवे । शतसंख्यैः शरैः क्रुद्धस्तदा राममवाकिरम् ॥

tato ’haṁ samavaṣṭabhya punar ātmānam āhave । śatasaṁkhyaiḥ śaraiḥ kruddhas tadā rāmam avākiram ॥

स तैरग्न्यर्कसंकाशैः शरैराशीविषोपमैः । शितैरभ्यर्दितो रामो मन्दचेता इवाभवत् ॥

sa tair agnyarkasaṁkāśaiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ । śitair abhyardito rāmo mandacetā ivābhavat ॥

ततोऽहं कृपयाविष्टो विनिन्द्यात्मानमात्मना । धिग्धिगित्यब्रुवं युद्धं क्षत्रं च भरतर्षभ ॥

tato ’haṁ kr̥payāviṣṭo vinindyātmānam ātmanā । dhig dhig ity abruvaṁ yuddhaṁ kṣatraṁ ca bharatarṣabha ॥

असकृच्चाब्रुवं राजञ्शोकवेगपरिप्लुतः । अहो बत कृतं पापं मयेदं क्षत्रकर्मणा ॥

asakr̥c cābruvaṁ rājañ śokavegapariplutaḥ । aho bata kr̥taṁ pāpaṁ mayedaṁ kṣatrakarmaṇā ॥

गुरुर्द्विजातिर्धर्मात्मा यदेवं पीडितः शरैः । ततो न प्राहरं भूयो जामदग्न्याय भारत ॥

gurur dvijātir dharmātmā yad evaṁ pīḍitaḥ śaraiḥ । tato na prāharaṁ bhūyo jāmadagnyāya bhārata ॥

अथावताप्य पृथिवीं पूषा दिवससंक्षये । जगामास्तं सहस्रांशुस्ततो युद्धमुपारमत् ॥

athāvatāpya pr̥thivīṁ pūṣā divasasaṁkṣaye । jagāmāstaṁ sahasrāṁśus tato yuddham upāramat ॥