Adhyāya 179

भीष्म उवाच । ततो मामब्रवीद्रामः प्रहसन्निव भारत । दिष्ट्या भीष्म मया सार्धं योद्धुमिच्छसि संगरे ॥

bhīṣma uvāca । tato mām abravīd rāmaḥ prahasann iva bhārata । diṣṭyā bhīṣma mayā sārdhaṁ yoddhum icchasi saṁgare ॥

अयं गच्छामि कौरव्य कुरुक्षेत्रं त्वया सह । भाषितं तत्करिष्यामि तत्रागच्छेः परंतप ॥

ayaṁ gacchāmi kauravya kurukṣetraṁ tvayā saha । bhāṣitaṁ tat kariṣyāmi tatrāgaccheḥ paraṁtapa ॥

तत्र त्वां निहतं माता मया शरशताचितम् । जाह्नवी पश्यतां भीष्म गृध्रकङ्कबडाशनम् ॥

tatra tvāṁ nihataṁ mātā mayā śaraśatācitam । jāhnavī paśyatāṁ bhīṣma gr̥dhrakaṅkabaḍāśanam ॥

कृपणं त्वामभिप्रेक्ष्य सिद्धचारणसेविता । मया विनिहतं देवी रोदतामद्य पार्थिव ॥

kr̥paṇaṁ tvām abhiprekṣya siddhacāraṇasevitā । mayā vinihataṁ devī rodatām adya pārthiva ॥

अतदर्हा महाभागा भगीरथसुता नदी । या त्वामजीजनन्मन्दं युद्धकामुकमातुरम् ॥

atadarhā mahābhāgā bhagīrathasutā nadī । yā tvām ajījanan mandaṁ yuddhakāmukam āturam ॥

एहि गच्छ मया भीष्म युद्धमद्यैव वर्तताम् । गृहाण सर्वं कौरव्य रथादि भरतर्षभ ॥

ehi gaccha mayā bhīṣma yuddham adyaiva vartatām । gr̥hāṇa sarvaṁ kauravya rathādi bharatarṣabha ॥

इति ब्रुवाणं तमहं रामं परपुरंजयम् । प्रणम्य शिरसा राजन्नेवमस्त्वित्यथाब्रुवम् ॥

iti bruvāṇaṁ tam ahaṁ rāmaṁ parapuraṁjayam । praṇamya śirasā rājann evam astv ity athābruvam ॥

एवमुक्त्वा ययौ रामः कुरुक्षेत्रं युयुत्सया । प्रविश्य नगरं चाहं सत्यवत्यै न्यवेदयम् ॥

evam uktvā yayau rāmaḥ kurukṣetraṁ yuyutsayā । praviśya nagaraṁ cāhaṁ satyavatyai nyavedayam ॥

ततः कृतस्वस्त्ययनो मात्रा प्रत्यभिनन्दितः । द्विजातीन्वाच्य पुण्याहं स्वस्ति चैव महाद्युते ॥

tataḥ kr̥tasvastyayano mātrā pratyabhinanditaḥ । dvijātīn vācya puṇyāhaṁ svasti caiva mahādyute ॥

रथमास्थाय रुचिरं राजतं पाण्डुरैर्हयैः । सूपस्करं स्वधिष्ठानं वैयाघ्रपरिवारणम् ॥

ratham āsthāya ruciraṁ rājataṁ pāṇḍurair hayaiḥ । sūpaskaraṁ svadhiṣṭhānaṁ vaiyāghraparivāraṇam ॥

उपपन्नं महाशस्त्रैः सर्वोपकरणान्वितम् । तत्कुलीनेन वीरेण हयशास्त्रविदा नृप ॥

upapannaṁ mahāśastraiḥ sarvopakaraṇānvitam । tat kulīnena vīreṇa hayaśāstravidā nr̥pa ॥

युक्तं सूतेन शिष्टेन बहुशो दृष्टकर्मणा । दंशितः पाण्डुरेणाहं कवचेन वपुष्मता ॥

yuktaṁ sūtena śiṣṭena bahuśo dr̥ṣṭakarmaṇā । daṁśitaḥ pāṇḍureṇāhaṁ kavacena vapuṣmatā ॥

पाण्डुरं कार्मुकं गृह्य प्रायां भरतसत्तम । पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥

pāṇḍuraṁ kārmukaṁ gr̥hya prāyāṁ bharatasattama । pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani ॥

पाण्डुरैश्चामरैश्चापि वीज्यमानो नराधिप । शुक्लवासाः सितोष्णीषः सर्वशुक्लविभूषणः ॥

pāṇḍuraiś cāmaraiś cāpi vījyamāno narādhipa । śuklavāsāḥ sitoṣṇīṣaḥ sarvaśuklavibhūṣaṇaḥ ॥

स्तूयमानो जयाशीर्भिर्निष्क्रम्य गजसाह्वयात् । कुरुक्षेत्रं रणक्षेत्रमुपायां भरतर्षभ ॥

stūyamāno jayāśīrbhir niṣkramya gajasāhvayāt । kurukṣetraṁ raṇakṣetram upāyāṁ bharatarṣabha ॥

ते हयाश्चोदितास्तेन सूतेन परमाहवे । अवहन्मां भृशं राजन्मनोमारुतरंहसः ॥

te hayāś coditās tena sūtena paramāhave । avahan māṁ bhr̥śaṁ rājan manomārutaraṁhasaḥ ॥

गत्वाहं तत्कुरुक्षेत्रं स च रामः प्रतापवान् । युद्धाय सहसा राजन्पराक्रान्तौ परस्परम् ॥

gatvāhaṁ tat kurukṣetraṁ sa ca rāmaḥ pratāpavān । yuddhāya sahasā rājan parākrāntau parasparam ॥

ततः संदर्शनेऽतिष्ठं रामस्यातितपस्विनः । प्रगृह्य शङ्खप्रवरं ततः प्राधममुत्तमम् ॥

tataḥ saṁdarśane ’tiṣṭhaṁ rāmasyātitapasvinaḥ । pragr̥hya śaṅkhapravaraṁ tataḥ prādhamam uttamam ॥

ततस्तत्र द्विजा राजंस्तापसाश्च वनौकसः । अपश्यन्त रणं दिव्यं देवाः सर्षिगणास्तदा ॥

tatas tatra dvijā rājaṁs tāpasāś ca vanaukasaḥ । apaśyanta raṇaṁ divyaṁ devāḥ sarṣigaṇās tadā ॥

ततो दिव्यानि माल्यानि प्रादुरासन्मुहुर्मुहुः । वादित्राणि च दिव्यानि मेघवृन्दानि चैव ह ॥

tato divyāni mālyāni prādurāsan muhur muhuḥ । vāditrāṇi ca divyāni meghavr̥ndāni caiva ha ॥

ततस्ते तापसाः सर्वे भार्गवस्यानुयायिनः । प्रेक्षकाः समपद्यन्त परिवार्य रणाजिरम् ॥

tatas te tāpasāḥ sarve bhārgavasyānuyāyinaḥ । prekṣakāḥ samapadyanta parivārya raṇājiram ॥

ततो मामब्रवीद्देवी सर्वभूतहितैषिणी । माता स्वरूपिणी राजन्किमिदं ते चिकीर्षितम् ॥

tato mām abravīd devī sarvabhūtahitaiṣiṇī । mātā svarūpiṇī rājan kim idaṁ te cikīrṣitam ॥

गत्वाहं जामदग्न्यं तं प्रयाचिष्ये कुरूद्वह । भीष्मेण सह मा योत्सीः शिष्येणेति पुनः पुनः ॥

gatvāhaṁ jāmadagnyaṁ taṁ prayāciṣye kurūdvaha । bhīṣmeṇa saha mā yotsīḥ śiṣyeṇeti punaḥ punaḥ ॥

मा मैवं पुत्र निर्बन्धं कुरु विप्रेण पार्थिव । जामदग्न्येन समरे योद्धुमित्यवभर्त्सयत् ॥

mā maivaṁ putra nirbandhaṁ kuru vipreṇa pārthiva । jāmadagnyena samare yoddhum ity avabhartsayat ॥

किं न वै क्षत्रियहरो हरतुल्यपराक्रमः । विदितः पुत्र रामस्ते यतस्त्वं योद्धुमिच्छसि ॥

kiṁ na vai kṣatriyaharo haratulyaparākramaḥ । viditaḥ putra rāmas te yatas tvaṁ yoddhum icchasi ॥

ततोऽहमब्रुवं देवीमभिवाद्य कृताञ्जलिः । सर्वं तद्भरतश्रेष्ठ यथावृत्तं स्वयंवरे ॥

tato ’ham abruvaṁ devīm abhivādya kr̥tāñjaliḥ । sarvaṁ tad bharataśreṣṭha yathāvr̥ttaṁ svayaṁvare ॥

यथा च रामो राजेन्द्र मया पूर्वं प्रसादितः । काशिराजसुतायाश्च यथा कामः पुरातनः ॥

yathā ca rāmo rājendra mayā pūrvaṁ prasāditaḥ । kāśirājasutāyāś ca yathā kāmaḥ purātanaḥ ॥

ततः सा राममभ्येत्य जननी मे महानदी । मदर्थं तमृषिं देवी क्षमयामास भार्गवम् । भीष्मेण सह मा योत्सीः शिष्येणेति वचोऽब्रवीत् ॥

tataḥ sā rāmam abhyetya jananī me mahānadī । madarthaṁ tam r̥ṣiṁ devī kṣamayām āsa bhārgavam । bhīṣmeṇa saha mā yotsīḥ śiṣyeṇeti vaco ’bravīt ॥

स च तामाह याचन्तीं भीष्ममेव निवर्तय । न हि मे कुरुते काममित्यहं तमुपागमम् ॥

sa ca tām āha yācantīṁ bhīṣmam eva nivartaya । na hi me kurute kāmam ity ahaṁ tam upāgamam ॥

संजय उवाच । ततो गङ्गा सुतस्नेहाद्भीष्मं पुनरुपागमत् । न चास्याः सोऽकरोद्वाक्यं क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥

saṁjaya uvāca । tato gaṅgā sutasnehād bhīṣmaṁ punar upāgamat । na cāsyāḥ so ’karod vākyaṁ krodhaparyākulekṣaṇaḥ ॥

अथादृश्यत धर्मात्मा भृगुश्रेष्ठो महातपाः । आह्वयामास च पुनर्युद्धाय द्विजसत्तमः ॥

athādr̥śyata dharmātmā bhr̥guśreṣṭho mahātapāḥ । āhvayām āsa ca punar yuddhāya dvijasattamaḥ ॥