Adhyāya 178

भीष्म उवाच । ततस्तृतीये दिवसे समे देशे व्यवस्थितः । प्रेषयामास मे राजन्प्राप्तोऽस्मीति महाव्रतः ॥

bhīṣma uvāca । tatas tr̥tīye divase same deśe vyavasthitaḥ । preṣayām āsa me rājan prāpto ’smīti mahāvrataḥ ॥

तमागतमहं श्रुत्वा विषयान्तं महाबलम् । अभ्यगच्छं जवेनाशु प्रीत्या तेजोनिधिं प्रभुम् ॥

tam āgatam ahaṁ śrutvā viṣayāntaṁ mahābalam । abhyagacchaṁ javenāśu prītyā tejonidhiṁ prabhum ॥

गां पुरस्कृत्य राजेन्द्र ब्राह्मणैः परिवारितः । ऋत्विग्भिर्देवकल्पैश्च तथैव च पुरोहितैः ॥

gāṁ puraskr̥tya rājendra brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ । r̥tvigbhir devakalpaiś ca tathaiva ca purohitaiḥ ॥

स मामभिगतं दृष्ट्वा जामदग्न्यः प्रतापवान् । प्रतिजग्राह तां पूजां वचनं चेदमब्रवीत् ॥

sa mām abhigataṁ dr̥ṣṭvā jāmadagnyaḥ pratāpavān । pratijagrāha tāṁ pūjāṁ vacanaṁ cedam abravīt ॥

भीष्म कां बुद्धिमास्थाय काशिराजसुता त्वया । अकामेयमिहानीता पुनश्चैव विसर्जिता ॥

bhīṣma kāṁ buddhim āsthāya kāśirājasutā tvayā । akāmeyam ihānītā punaś caiva visarjitā ॥

विभ्रंशिता त्वया हीयं धर्मावाप्तेः परावरात् । परामृष्टां त्वया हीमां को हि गन्तुमिहार्हति ॥

vibhraṁśitā tvayā hīyaṁ dharmāvāpteḥ parāvarāt । parāmr̥ṣṭāṁ tvayā hīmāṁ ko hi gantum ihārhati ॥

प्रत्याख्याता हि शाल्वेन त्वया नीतेति भारत । तस्मादिमां मन्नियोगात्प्रतिगृह्णीष्व भारत ॥

pratyākhyātā hi śālvena tvayā nīteti bhārata । tasmād imāṁ manniyogāt pratigr̥hṇīṣva bhārata ॥

स्वधर्मं पुरुषव्याघ्र राजपुत्री लभत्वियम् । न युक्तमवमानोऽयं कर्तुं राज्ञा त्वयानघ ॥

svadharmaṁ puruṣavyāghra rājaputrī labhatv iyam । na yuktam avamāno ’yaṁ kartuṁ rājñā tvayānagha ॥

ततस्तं नातिमनसं समुदीक्ष्याहमब्रुवम् । नाहमेनां पुनर्दद्यां भ्रात्रे ब्रह्मन्कथंचन ॥

tatas taṁ nātimanasaṁ samudīkṣyāham abruvam । nāham enāṁ punar dadyāṁ bhrātre brahman kathaṁ cana ॥

शाल्वस्याहमिति प्राह पुरा मामिह भार्गव । मया चैवाभ्यनुज्ञाता गता सौभपुरं प्रति ॥

śālvasyāham iti prāha purā mām iha bhārgava । mayā caivābhyanujñātā gatā saubhapuraṁ prati ॥

न भयान्नाप्यनुक्रोशान्न लोभान्नार्थकाम्यया । क्षत्रधर्ममहं जह्यामिति मे व्रतमाहितम् ॥

na bhayān nāpy anukrośān na lobhān nārthakāmyayā । kṣatradharmam ahaṁ jahyām iti me vratam āhitam ॥

अथ मामब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । न करिष्यसि चेदेतद्वाक्यं मे कुरुपुंगव ॥

atha mām abravīd rāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ । na kariṣyasi ced etad vākyaṁ me kurupuṁgava ॥

हनिष्यामि सहामात्यं त्वामद्येति पुनः पुनः । संरम्भादब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥

haniṣyāmi sahāmātyaṁ tvām adyeti punaḥ punaḥ । saṁrambhād abravīd rāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ ॥

तमहं गीर्भिरिष्टाभिः पुनः पुनररिंदमम् । अयाचं भृगुशार्दूलं न चैव प्रशशाम सः ॥

tam ahaṁ gīrbhir iṣṭābhiḥ punaḥ punar ariṁdamam । ayācaṁ bhr̥guśārdūlaṁ na caiva praśaśāma saḥ ॥

तमहं प्रणम्य शिरसा भूयो ब्राह्मणसत्तमम् । अब्रुवं कारणं किं तद्यत्त्वं योद्धुमिहेच्छसि ॥

tam ahaṁ praṇamya śirasā bhūyo brāhmaṇasattamam । abruvaṁ kāraṇaṁ kiṁ tad yat tvaṁ yoddhum ihecchasi ॥

इष्वस्त्रं मम बालस्य भवतैव चतुर्विधम् । उपदिष्टं महाबाहो शिष्योऽस्मि तव भार्गव ॥

iṣvastraṁ mama bālasya bhavataiva caturvidham । upadiṣṭaṁ mahābāho śiṣyo ’smi tava bhārgava ॥

ततो मामब्रवीद्रामः क्रोधसंरक्तलोचनः । जानीषे मां गुरुं भीष्म न चेमां प्रतिगृह्णसे । सुतां काश्यस्य कौरव्य मत्प्रियार्थं महीपते ॥

tato mām abravīd rāmaḥ krodhasaṁraktalocanaḥ । jānīṣe māṁ guruṁ bhīṣma na cemāṁ pratigr̥hṇase । sutāṁ kāśyasya kauravya matpriyārthaṁ mahīpate ॥

न हि ते विद्यते शान्तिरन्यथा कुरुनन्दन । गृहाणेमां महाबाहो रक्षस्व कुलमात्मनः । त्वया विभ्रंशिता हीयं भर्तारं नाभिगच्छति ॥

na hi te vidyate śāntir anyathā kurunandana । gr̥hāṇemāṁ mahābāho rakṣasva kulam ātmanaḥ । tvayā vibhraṁśitā hīyaṁ bhartāraṁ nābhigacchati ॥

तथा ब्रुवन्तं तमहं रामं परपुरंजयम् । नैतदेवं पुनर्भावि ब्रह्मर्षे किं श्रमेण ते ॥

tathā bruvantaṁ tam ahaṁ rāmaṁ parapuraṁjayam । naitad evaṁ punar bhāvi brahmarṣe kiṁ śrameṇa te ॥

गुरुत्वं त्वयि संप्रेक्ष्य जामदग्न्य पुरातनम् । प्रसादये त्वां भगवंस्त्यक्तैषा हि पुरा मया ॥

gurutvaṁ tvayi saṁprekṣya jāmadagnya purātanam । prasādaye tvāṁ bhagavaṁs tyaktaiṣā hi purā mayā ॥

को जातु परभावां हि नारीं व्यालीमिव स्थिताम् । वासयेत गृहे जानन्स्त्रीणां दोषान्महात्ययान् ॥

ko jātu parabhāvāṁ hi nārīṁ vyālīm iva sthitām । vāsayeta gr̥he jānan strīṇāṁ doṣān mahātyayān ॥

न भयाद्वासवस्यापि धर्मं जह्यां महाद्युते । प्रसीद मा वा यद्वा ते कार्यं तत्कुरु माचिरम् ॥

na bhayād vāsavasyāpi dharmaṁ jahyāṁ mahādyute । prasīda mā vā yad vā te kāryaṁ tat kuru māciram ॥

अयं चापि विशुद्धात्मन्पुराणे श्रूयते विभो । मरुत्तेन महाबुद्धे गीतः श्लोको महात्मना ॥

ayaṁ cāpi viśuddhātman purāṇe śrūyate vibho । maruttena mahābuddhe gītaḥ śloko mahātmanā ॥

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥

guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ । utpathapratipannasya kāryaṁ bhavati śāsanam ॥

स त्वं गुरुरिति प्रेम्णा मया संमानितो भृशम् । गुरुवृत्तं न जानीषे तस्माद्योत्स्याम्यहं त्वया ॥

sa tvaṁ gurur iti premṇā mayā saṁmānito bhr̥śam । guruvr̥ttaṁ na jānīṣe tasmād yotsyāmy ahaṁ tvayā ॥

गुरुं न हन्यां समरे ब्राह्मणं च विशेषतः । विशेषतस्तपोवृद्धमेवं क्षान्तं मया तव ॥

guruṁ na hanyāṁ samare brāhmaṇaṁ ca viśeṣataḥ । viśeṣatas tapovr̥ddham evaṁ kṣāntaṁ mayā tava ॥

उद्यतेषुमथो दृष्ट्वा ब्राह्मणं क्षत्रबन्धुवत् । यो हन्यात्समरे क्रुद्धो युध्यन्तमपलायिनम् । ब्रह्महत्या न तस्य स्यादिति धर्मेषु निश्चयः ॥

udyateṣum atho dr̥ṣṭvā brāhmaṇaṁ kṣatrabandhuvat । yo hanyāt samare kruddho yudhyantam apalāyinam । brahmahatyā na tasya syād iti dharmeṣu niścayaḥ ॥

क्षत्रियाणां स्थितो धर्मे क्षत्रियोऽस्मि तपोधन । यो यथा वर्तते यस्मिंस्तथा तस्मिन्प्रवर्तयन् । नाधर्मं समवाप्नोति नरः श्रेयश्च विन्दति ॥

kṣatriyāṇāṁ sthito dharme kṣatriyo ’smi tapodhana । yo yathā vartate yasmiṁs tathā tasmin pravartayan । nādharmaṁ samavāpnoti naraḥ śreyaś ca vindati ॥

अर्थे वा यदि वा धर्मे समर्थो देशकालवित् । अनर्थसंशयापन्नः श्रेयान्निःसंशयेन च ॥

arthe vā yadi vā dharme samartho deśakālavit । anarthasaṁśayāpannaḥ śreyān niḥsaṁśayena ca ॥

यस्मात्संशयितेऽर्थेऽस्मिन्यथान्यायं प्रवर्तसे । तस्माद्योत्स्यामि सहितस्त्वया राम महाहवे । पश्य मे बाहुवीर्यं च विक्रमं चातिमानुषम् ॥

yasmāt saṁśayite ’rthe ’smin yathānyāyaṁ pravartase । tasmād yotsyāmi sahitas tvayā rāma mahāhave । paśya me bāhuvīryaṁ ca vikramaṁ cātimānuṣam ॥

एवं गतेऽपि तु मया यच्छक्यं भृगुनन्दन । तत्करिष्ये कुरुक्षेत्रे योत्स्ये विप्र त्वया सह । द्वंद्वे राम यथेष्टं ते सज्जो भव महामुने ॥

evaṁ gate ’pi tu mayā yac chakyaṁ bhr̥gunandana । tat kariṣye kurukṣetre yotsye vipra tvayā saha । dvaṁdve rāma yatheṣṭaṁ te sajjo bhava mahāmune ॥

तत्र त्वं निहतो राम मया शरशताचितः । लप्स्यसे निर्जिताँल्लोकाञ्शस्त्रपूतो महारणे ॥

tatra tvaṁ nihato rāma mayā śaraśatācitaḥ । lapsyase nirjitām̐l lokāñ śastrapūto mahāraṇe ॥

स गच्छ विनिवर्तस्व कुरुक्षेत्रं रणप्रिय । तत्रैष्यामि महाबाहो युद्धाय त्वां तपोधन ॥

sa gaccha vinivartasva kurukṣetraṁ raṇapriya । tatraiṣyāmi mahābāho yuddhāya tvāṁ tapodhana ॥

अपि यत्र त्वया राम कृतं शौचं पुरा पितुः । तत्राहमपि हत्वा त्वां शौचं कर्तास्मि भार्गव ॥

api yatra tvayā rāma kr̥taṁ śaucaṁ purā pituḥ । tatrāham api hatvā tvāṁ śaucaṁ kartāsmi bhārgava ॥

तत्र गच्छस्व राम त्वं त्वरितं युद्धदुर्मद । व्यपनेष्यामि ते दर्पं पौराणं ब्राह्मणब्रुव ॥

tatra gacchasva rāma tvaṁ tvaritaṁ yuddhadurmada । vyapaneṣyāmi te darpaṁ paurāṇaṁ brāhmaṇabruva ॥

यच्चापि कत्थसे राम बहुशः परिषत्सु वै । निर्जिताः क्षत्रिया लोके मयैकेनेति तच्छृणु ॥

yac cāpi katthase rāma bahuśaḥ pariṣatsu vai । nirjitāḥ kṣatriyā loke mayaikeneti tac chr̥ṇu ॥

न तदा जायते भीष्मो मद्विधः क्षत्रियोऽपि वा । यस्ते युद्धमयं दर्पं कामं च व्यपनाशयेत् ॥

na tadā jāyate bhīṣmo madvidhaḥ kṣatriyo ’pi vā । yas te yuddhamayaṁ darpaṁ kāmaṁ ca vyapanāśayet ॥

सोऽहं जातो महाबाहो भीष्मः परपुरंजयः । व्यपनेष्यामि ते दर्पं युद्धे राम न संशयः ॥

so ’haṁ jāto mahābāho bhīṣmaḥ parapuraṁjayaḥ । vyapaneṣyāmi te darpaṁ yuddhe rāma na saṁśayaḥ ॥