Adhyāya 176

अकृतव्रण उवाच । दुःखद्वयमिदं भद्रे कतरस्य चिकीर्षसि । प्रतिकर्तव्यमबले तत्त्वं वत्से ब्रवीहि मे ॥

akr̥tavraṇa uvāca । duḥkhadvayam idaṁ bhadre katarasya cikīrṣasi । pratikartavyam abale tat tvaṁ vatse bravīhi me ॥

यदि सौभपतिर्भद्रे नियोक्तव्यो मते तव । नियोक्ष्यति महात्मा तं रामस्त्वद्धितकाम्यया ॥

yadi saubhapatir bhadre niyoktavyo mate tava । niyokṣyati mahātmā taṁ rāmas tvaddhitakāmyayā ॥

अथापगेयं भीष्मं तं रामेणेच्छसि धीमता । रणे विनिर्जितं द्रष्टुं कुर्यात्तदपि भार्गवः ॥

athāpageyaṁ bhīṣmaṁ taṁ rāmeṇecchasi dhīmatā । raṇe vinirjitaṁ draṣṭuṁ kuryāt tad api bhārgavaḥ ॥

सृञ्जयस्य वचः श्रुत्वा तव चैव शुचिस्मिते । यदत्रानन्तरं कार्यं तदद्यैव विचिन्त्यताम् ॥

sr̥ñjayasya vacaḥ śrutvā tava caiva śucismite । yad atrānantaraṁ kāryaṁ tad adyaiva vicintyatām ॥

अम्बोवाच । अपनीतास्मि भीष्मेण भगवन्नविजानता । न हि जानाति मे भीष्मो ब्रह्मञ्शाल्वगतं मनः ॥

ambovāca । apanītāsmi bhīṣmeṇa bhagavann avijānatā । na hi jānāti me bhīṣmo brahmañ śālvagataṁ manaḥ ॥

एतद्विचार्य मनसा भवानेव विनिश्चयम् । विचिनोतु यथान्यायं विधानं क्रियतां तथा ॥

etad vicārya manasā bhavān eva viniścayam । vicinotu yathānyāyaṁ vidhānaṁ kriyatāṁ tathā ॥

भीष्मे वा कुरुशार्दूले शाल्वराजेऽथ वा पुनः । उभयोरेव वा ब्रह्मन्यद्युक्तं तत्समाचर ॥

bhīṣme vā kuruśārdūle śālvarāje ’tha vā punaḥ । ubhayor eva vā brahman yad yuktaṁ tat samācara ॥

निवेदितं मया ह्येतद्दुःखमूलं यथातथम् । विधानं तत्र भगवन्कर्तुमर्हसि युक्तितः ॥

niveditaṁ mayā hy etad duḥkhamūlaṁ yathātatham । vidhānaṁ tatra bhagavan kartum arhasi yuktitaḥ ॥

अकृतव्रण उवाच । उपपन्नमिदं भद्रे यदेवं वरवर्णिनि । धर्मं प्रति वचो ब्रूयाः शृणु चेदं वचो मम ॥

akr̥tavraṇa uvāca । upapannam idaṁ bhadre yad evaṁ varavarṇini । dharmaṁ prati vaco brūyāḥ śr̥ṇu cedaṁ vaco mama ॥

यदि त्वामापगेयो वै न नयेद्गजसाह्वयम् । शाल्वस्त्वां शिरसा भीरु गृह्णीयाद्रामचोदितः ॥

yadi tvām āpageyo vai na nayed gajasāhvayam । śālvas tvāṁ śirasā bhīru gr̥hṇīyād rāmacoditaḥ ॥

तेन त्वं निर्जिता भद्रे यस्मान्नीतासि भामिनि । संशयः शाल्वराजस्य तेन त्वयि सुमध्यमे ॥

tena tvaṁ nirjitā bhadre yasmān nītāsi bhāmini । saṁśayaḥ śālvarājasya tena tvayi sumadhyame ॥

भीष्मः पुरुषमानी च जितकाशी तथैव च । तस्मात्प्रतिक्रिया युक्ता भीष्मे कारयितुं त्वया ॥

bhīṣmaḥ puruṣamānī ca jitakāśī tathaiva ca । tasmāt pratikriyā yuktā bhīṣme kārayituṁ tvayā ॥

अम्बोवाच । ममाप्येष महान्ब्रह्मन्हृदि कामोऽभिवर्तते । घातयेयं यदि रणे भीष्ममित्येव नित्यदा ॥

ambovāca । mamāpy eṣa mahān brahman hr̥di kāmo ’bhivartate । ghātayeyaṁ yadi raṇe bhīṣmam ity eva nityadā ॥

भीष्मं वा शाल्वराजं वा यं वा दोषेण गच्छसि । प्रशाधि तं महाबाहो यत्कृतेऽहं सुदुःखिता ॥

bhīṣmaṁ vā śālvarājaṁ vā yaṁ vā doṣeṇa gacchasi । praśādhi taṁ mahābāho yatkr̥te ’haṁ suduḥkhitā ॥

भीष्म उवाच । एवं कथयतामेव तेषां स दिवसो गतः । रात्रिश्च भरतश्रेष्ठ सुखशीतोष्णमारुता ॥

bhīṣma uvāca । evaṁ kathayatām eva teṣāṁ sa divaso gataḥ । rātriś ca bharataśreṣṭha sukhaśītoṣṇamārutā ॥

ततो रामः प्रादुरासीत्प्रज्वलन्निव तेजसा । शिष्यैः परिवृतो राजञ्जटाचीरधरो मुनिः ॥

tato rāmaḥ prādurāsīt prajvalann iva tejasā । śiṣyaiḥ parivr̥to rājañ jaṭācīradharo muniḥ ॥

धनुष्पाणिरदीनात्मा खड्गं बिभ्रत्परश्वधी । विरजा राजशार्दूल सोऽभ्ययात्सृञ्जयं नृपम् ॥

dhanuṣpāṇir adīnātmā khaḍgaṁ bibhrat paraśvadhī । virajā rājaśārdūla so ’bhyayāt sr̥ñjayaṁ nr̥pam ॥

ततस्तं तापसा दृष्ट्वा स च राजा महातपाः । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे सा च कन्या तपस्विनी ॥

tatas taṁ tāpasā dr̥ṣṭvā sa ca rājā mahātapāḥ । tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve sā ca kanyā tapasvinī ॥

पूजयामासुरव्यग्रा मधुपर्केण भार्गवम् । अर्चितश्च यथायोगं निषसाद सहैव तैः ॥

pūjayām āsur avyagrā madhuparkeṇa bhārgavam । arcitaś ca yathāyogaṁ niṣasāda sahaiva taiḥ ॥

ततः पूर्वव्यतीतानि कथयेते स्म तावुभौ । सृञ्जयश्च स राजर्षिर्जामदग्न्यश्च भारत ॥

tataḥ pūrvavyatītāni kathayete sma tāv ubhau । sr̥ñjayaś ca sa rājarṣir jāmadagnyaś ca bhārata ॥

ततः कथान्ते राजर्षिर्भृगुश्रेष्ठं महाबलम् । उवाच मधुरं काले रामं वचनमर्थवत् ॥

tataḥ kathānte rājarṣir bhr̥guśreṣṭhaṁ mahābalam । uvāca madhuraṁ kāle rāmaṁ vacanam arthavat ॥

रामेयं मम दौहित्री काशिराजसुता प्रभो । अस्याः शृणु यथातत्त्वं कार्यं कार्यविशारद ॥

rāmeyaṁ mama dauhitrī kāśirājasutā prabho । asyāḥ śr̥ṇu yathātattvaṁ kāryaṁ kāryaviśārada ॥

परमं कथ्यतां चेति तां रामः प्रत्यभाषत । ततः साभ्यगमद्रामं ज्वलन्तमिव पावकम् ॥

paramaṁ kathyatāṁ ceti tāṁ rāmaḥ pratyabhāṣata । tataḥ sābhyagamad rāmaṁ jvalantam iva pāvakam ॥

सा चाभिवाद्य चरणौ रामस्य शिरसा शुभा । स्पृष्ट्वा पद्मदलाभाभ्यां पाणिभ्यामग्रतः स्थिता ॥

sā cābhivādya caraṇau rāmasya śirasā śubhā । spr̥ṣṭvā padmadalābhābhyāṁ pāṇibhyām agrataḥ sthitā ॥

रुरोद सा शोकवती बाष्पव्याकुललोचना । प्रपेदे शरणं चैव शरण्यं भृगुनन्दनम् ॥

ruroda sā śokavatī bāṣpavyākulalocanā । prapede śaraṇaṁ caiva śaraṇyaṁ bhr̥gunandanam ॥

राम उवाच । यथासि सृञ्जयस्यास्य तथा मम नृपात्मजे । ब्रूहि यत्ते मनोदुःखं करिष्ये वचनं तव ॥

rāma uvāca । yathāsi sr̥ñjayasyāsya tathā mama nr̥pātmaje । brūhi yat te manoduḥkhaṁ kariṣye vacanaṁ tava ॥

अम्बोवाच । भगवञ्शरणं त्वाद्य प्रपन्नास्मि महाव्रत । शोकपङ्कार्णवाद्घोरादुद्धरस्व च मां विभो ॥

ambovāca । bhagavañ śaraṇaṁ tvādya prapannāsmi mahāvrata । śokapaṅkārṇavād ghorād uddharasva ca māṁ vibho ॥

भीष्म उवाच । तस्याश्च दृष्ट्वा रूपं च वयश्चाभिनवं पुनः । सौकुमार्यं परं चैव रामश्चिन्तापरोऽभवत् ॥

bhīṣma uvāca । tasyāś ca dr̥ṣṭvā rūpaṁ ca vayaś cābhinavaṁ punaḥ । saukumāryaṁ paraṁ caiva rāmaś cintāparo ’bhavat ॥

किमियं वक्ष्यतीत्येवं विमृशन्भृगुसत्तमः । इति दध्यौ चिरं रामः कृपयाभिपरिप्लुतः ॥

kim iyaṁ vakṣyatīty evaṁ vimr̥śan bhr̥gusattamaḥ । iti dadhyau ciraṁ rāmaḥ kr̥payābhipariplutaḥ ॥

कथ्यतामिति सा भूयो रामेणोक्ता शुचिस्मिता । सर्वमेव यथातत्त्वं कथयामास भार्गवे ॥

kathyatām iti sā bhūyo rāmeṇoktā śucismitā । sarvam eva yathātattvaṁ kathayām āsa bhārgave ॥

तच्छ्रुत्वा जामदग्न्यस्तु राजपुत्र्या वचस्तदा । उवाच तां वरारोहां निश्चित्यार्थविनिश्चयम् ॥

tac chrutvā jāmadagnyas tu rājaputryā vacas tadā । uvāca tāṁ varārohāṁ niścityārthaviniścayam ॥

प्रेषयिष्यामि भीष्माय कुरुश्रेष्ठाय भामिनि । करिष्यति वचो धर्म्यं श्रुत्वा मे स नराधिपः ॥

preṣayiṣyāmi bhīṣmāya kuruśreṣṭhāya bhāmini । kariṣyati vaco dharmyaṁ śrutvā me sa narādhipaḥ ॥

न चेत्करिष्यति वचो मयोक्तं जाह्नवीसुतः । धक्ष्याम्येनं रणे भद्रे सामात्यं शस्त्रतेजसा ॥

na cet kariṣyati vaco mayoktaṁ jāhnavīsutaḥ । dhakṣyāmy enaṁ raṇe bhadre sāmātyaṁ śastratejasā ॥

अथ वा ते मतिस्तत्र राजपुत्रि निवर्तते । तावच्छाल्वपतिं वीरं योजयाम्यत्र कर्मणि ॥

atha vā te matis tatra rājaputri nivartate । tāvac chālvapatiṁ vīraṁ yojayāmy atra karmaṇi ॥

अम्बोवाच । विसर्जितास्मि भीष्मेण श्रुत्वैव भृगुनन्दन । शाल्वराजगतं चेतो मम पूर्वं मनीषितम् ॥

ambovāca । visarjitāsmi bhīṣmeṇa śrutvaiva bhr̥gunandana । śālvarājagataṁ ceto mama pūrvaṁ manīṣitam ॥

सौभराजमुपेत्याहमब्रुवं दुर्वचं वचः । न च मां प्रत्यगृह्णात्स चारित्रपरिशङ्कितः ॥

saubharājam upetyāham abruvaṁ durvacaṁ vacaḥ । na ca māṁ pratyagr̥hṇāt sa cāritrapariśaṅkitaḥ ॥

एतत्सर्वं विनिश्चित्य स्वबुद्ध्या भृगुनन्दन । यदत्रौपयिकं कार्यं तच्चिन्तयितुमर्हसि ॥

etat sarvaṁ viniścitya svabuddhyā bhr̥gunandana । yad atraupayikaṁ kāryaṁ tac cintayitum arhasi ॥

ममात्र व्यसनस्यास्य भीष्मो मूलं महाव्रतः । येनाहं वशमानीता समुत्क्षिप्य बलात्तदा ॥

mamātra vyasanasyāsya bhīṣmo mūlaṁ mahāvrataḥ । yenāhaṁ vaśam ānītā samutkṣipya balāt tadā ॥

भीष्मं जहि महाबाहो यत्कृते दुःखमीदृशम् । प्राप्ताहं भृगुशार्दूल चराम्यप्रियमुत्तमम् ॥

bhīṣmaṁ jahi mahābāho yatkr̥te duḥkham īdr̥śam । prāptāhaṁ bhr̥guśārdūla carāmy apriyam uttamam ॥

स हि लुब्धश्च मानी च जितकाशी च भार्गव । तस्मात्प्रतिक्रिया कर्तुं युक्ता तस्मै त्वयानघ ॥

sa hi lubdhaś ca mānī ca jitakāśī ca bhārgava । tasmāt pratikriyā kartuṁ yuktā tasmai tvayānagha ॥

एष मे ह्रियमाणाया भारतेन तदा विभो । अभवद्धृदि संकल्पो घातयेयं महाव्रतम् ॥

eṣa me hriyamāṇāyā bhāratena tadā vibho । abhavad dhr̥di saṁkalpo ghātayeyaṁ mahāvratam ॥

तस्मात्कामं ममाद्येमं राम संवर्तयानघ । जहि भीष्मं महाबाहो यथा वृत्रं पुरंदरः ॥

tasmāt kāmaṁ mamādyemaṁ rāma saṁvartayānagha । jahi bhīṣmaṁ mahābāho yathā vr̥traṁ puraṁdaraḥ ॥