Adhyāya 174

भीष्म उवाच । ततस्ते तापसाः सर्वे कार्यवन्तोऽभवंस्तदा । तां कन्यां चिन्तयन्तो वै किं कार्यमिति धर्मिणः ॥

bhīṣma uvāca । tatas te tāpasāḥ sarve kāryavanto ’bhavaṁs tadā । tāṁ kanyāṁ cintayanto vai kiṁ kāryam iti dharmiṇaḥ ॥

केचिदाहुः पितुर्वेश्म नीयतामिति तापसाः । केचिदस्मदुपालम्भे मतिं चक्रुर्द्विजोत्तमाः ॥

ke cid āhuḥ pitur veśma nīyatām iti tāpasāḥ । ke cid asmadupālambhe matiṁ cakrur dvijottamāḥ ॥

केचिच्छाल्वपतिं गत्वा नियोज्यमिति मेनिरे । नेति केचिद्व्यवस्यन्ति प्रत्याख्याता हि तेन सा ॥

ke cic chālvapatiṁ gatvā niyojyam iti menire । neti ke cid vyavasyanti pratyākhyātā hi tena sā ॥

एवं गते किं नु शक्यं भद्रे कर्तुं मनीषिभिः । पुनरूचुश्च ते सर्वे तापसाः संशितव्रताः ॥

evaṁ gate kiṁ nu śakyaṁ bhadre kartuṁ manīṣibhiḥ । punar ūcuś ca te sarve tāpasāḥ saṁśitavratāḥ ॥

अलं प्रव्रजितेनेह भद्रे शृणु हितं वचः । इतो गच्छस्व भद्रं ते पितुरेव निवेशनम् ॥

alaṁ pravrajiteneha bhadre śr̥ṇu hitaṁ vacaḥ । ito gacchasva bhadraṁ te pitur eva niveśanam ॥

प्रतिपत्स्यति राजा स पिता ते यदनन्तरम् । तत्र वत्स्यसि कल्याणि सुखं सर्वगुणान्विता । न च तेऽन्या गतिर्न्याय्या भवेद्भद्रे यथा पिता ॥

pratipatsyati rājā sa pitā te yad anantaram । tatra vatsyasi kalyāṇi sukhaṁ sarvaguṇānvitā । na ca te ’nyā gatir nyāyyā bhaved bhadre yathā pitā ॥

पतिर्वापि गतिर्नार्याः पिता वा वरवर्णिनि । गतिः पतिः समस्थाया विषमे तु पिता गतिः ॥

patir vāpi gatir nāryāḥ pitā vā varavarṇini । gatiḥ patiḥ samasthāyā viṣame tu pitā gatiḥ ॥

प्रव्रज्या हि सुदुःखेयं सुकुमार्या विशेषतः । राजपुत्र्याः प्रकृत्या च कुमार्यास्तव भामिनि ॥

pravrajyā hi suduḥkheyaṁ sukumāryā viśeṣataḥ । rājaputryāḥ prakr̥tyā ca kumāryās tava bhāmini ॥

भद्रे दोषा हि विद्यन्ते बहवो वरवर्णिनि । आश्रमे वै वसन्त्यास्ते न भवेयुः पितुर्गृहे ॥

bhadre doṣā hi vidyante bahavo varavarṇini । āśrame vai vasantyās te na bhaveyuḥ pitur gr̥he ॥

ततस्तु तेऽब्रुवन्वाक्यं ब्राह्मणास्तां तपस्विनीम् । त्वामिहैकाकिनीं दृष्ट्वा निर्जने गहने वने । प्रार्थयिष्यन्ति राजेन्द्रास्तस्मान्मैवं मनः कृथाः ॥

tatas tu te ’bruvan vākyaṁ brāhmaṇās tāṁ tapasvinīm । tvām ihaikākinīṁ dr̥ṣṭvā nirjane gahane vane । prārthayiṣyanti rājendrās tasmān maivaṁ manaḥ kr̥thāḥ ॥

अम्बोवाच । न शक्यं काशिनगरीं पुनर्गन्तुं पितुर्गृहान् । अवज्ञाता भविष्यामि बान्धवानां न संशयः ॥

ambovāca । na śakyaṁ kāśinagarīṁ punar gantuṁ pitur gr̥hān । avajñātā bhaviṣyāmi bāndhavānāṁ na saṁśayaḥ ॥

उषिता ह्यन्यथा बाल्ये पितुर्वेश्मनि तापसाः । नाहं गमिष्ये भद्रं वस्तत्र यत्र पिता मम । तपस्तप्तुमभीप्सामि तापसैः परिपालिता ॥

uṣitā hy anyathā bālye pitur veśmani tāpasāḥ । nāhaṁ gamiṣye bhadraṁ vas tatra yatra pitā mama । tapas taptum abhīpsāmi tāpasaiḥ paripālitā ॥

यथा परेऽपि मे लोके न स्यादेवं महात्ययः । दौर्भाग्यं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तस्मात्तप्स्याम्यहं तपः ॥

yathā pare ’pi me loke na syād evaṁ mahātyayaḥ । daurbhāgyaṁ brāhmaṇaśreṣṭhās tasmāt tapsyāmy ahaṁ tapaḥ ॥

भीष्म उवाच । इत्येवं तेषु विप्रेषु चिन्तयत्सु तथा तथा । राजर्षिस्तद्वनं प्राप्तस्तपस्वी होत्रवाहनः ॥

bhīṣma uvāca । ity evaṁ teṣu vipreṣu cintayatsu tathā tathā । rājarṣis tad vanaṁ prāptas tapasvī hotravāhanaḥ ॥

ततस्ते तापसाः सर्वे पूजयन्ति स्म तं नृपम् । पूजाभिः स्वागताद्याभिरासनेनोदकेन च ॥

tatas te tāpasāḥ sarve pūjayanti sma taṁ nr̥pam । pūjābhiḥ svāgatādyābhir āsanenodakena ca ॥

तस्योपविष्टस्य ततो विश्रान्तस्योपशृण्वतः । पुनरेव कथां चक्रुः कन्यां प्रति वनौकसः ॥

tasyopaviṣṭasya tato viśrāntasyopaśr̥ṇvataḥ । punar eva kathāṁ cakruḥ kanyāṁ prati vanaukasaḥ ॥

अम्बायास्तां कथां श्रुत्वा काशिराज्ञश्च भारत । स वेपमान उत्थाय मातुरस्याः पिता तदा । तां कन्यामङ्कमारोप्य पर्याश्वासयत प्रभो ॥

ambāyās tāṁ kathāṁ śrutvā kāśirājñaś ca bhārata । sa vepamāna utthāya mātur asyāḥ pitā tadā । tāṁ kanyām aṅkam āropya paryāśvāsayata prabho ॥

स तामपृच्छत्कार्त्स्न्येन व्यसनोत्पत्तिमादितः । सा च तस्मै यथावृत्तं विस्तरेण न्यवेदयत् ॥

sa tām apr̥cchat kārtsnyena vyasanotpattim āditaḥ । sā ca tasmai yathāvr̥ttaṁ vistareṇa nyavedayat ॥

ततः स राजर्षिरभूद्दुःखशोकसमन्वितः । कार्यं च प्रतिपेदे तन्मनसा सुमहातपाः ॥

tataḥ sa rājarṣir abhūd duḥkhaśokasamanvitaḥ । kāryaṁ ca pratipede tan manasā sumahātapāḥ ॥

अब्रवीद्वेपमानश्च कन्यामार्तां सुदुःखितः । मा गाः पितृगृहं भद्रे मातुस्ते जनको ह्यहम् ॥

abravīd vepamānaś ca kanyām ārtāṁ suduḥkhitaḥ । mā gāḥ pitr̥gr̥haṁ bhadre mātus te janako hy aham ॥

दुःखं छेत्स्यामि तेऽहं वै मयि वर्तस्व पुत्रिके । पर्याप्तं ते मनः पुत्रि यदेवं परिशुष्यसि ॥

duḥkhaṁ chetsyāmi te ’haṁ vai mayi vartasva putrike । paryāptaṁ te manaḥ putri yad evaṁ pariśuṣyasi ॥

गच्छ मद्वचनाद्रामं जामदग्न्यं तपस्विनम् । रामस्तव महद्दुःखं शोकं चापनयिष्यति । हनिष्यति रणे भीष्मं न करिष्यति चेद्वचः ॥

gaccha madvacanād rāmaṁ jāmadagnyaṁ tapasvinam । rāmas tava mahad duḥkhaṁ śokaṁ cāpanayiṣyati । haniṣyati raṇe bhīṣmaṁ na kariṣyati ced vacaḥ ॥

तं गच्छ भार्गवश्रेष्ठं कालाग्निसमतेजसम् । प्रतिष्ठापयिता स त्वां समे पथि महातपाः ॥

taṁ gaccha bhārgavaśreṣṭhaṁ kālāgnisamatejasam । pratiṣṭhāpayitā sa tvāṁ same pathi mahātapāḥ ॥

ततस्तु सस्वरं बाष्पमुत्सृजन्ती पुनः पुनः । अब्रवीत्पितरं मातुः सा तदा होत्रवाहनम् ॥

tatas tu sasvaraṁ bāṣpam utsr̥jantī punaḥ punaḥ । abravīt pitaraṁ mātuḥ sā tadā hotravāhanam ॥

अभिवादयित्वा शिरसा गमिष्ये तव शासनात् । अपि नामाद्य पश्येयमार्यं तं लोकविश्रुतम् ॥

abhivādayitvā śirasā gamiṣye tava śāsanāt । api nāmādya paśyeyam āryaṁ taṁ lokaviśrutam ॥

कथं च तीव्रं दुःखं मे हनिष्यति स भार्गवः । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुमथ यास्यामि तत्र वै ॥

kathaṁ ca tīvraṁ duḥkhaṁ me haniṣyati sa bhārgavaḥ । etad icchāmy ahaṁ śrotum atha yāsyāmi tatra vai ॥